در متون فرهنگ و معارف اسلامي ماه مبارك رمضان ماه « ضيافت الله » نام گرفته است يعني ماه ميهماني خدا. براساس اين توصيف و تعبير زيبا در ماه مبارك و شريف رمضان « مهماندار » حضرت پروردگار است و « ميهمان » بندگان خدا.
مفهوم اوليه اي كه از ضيافت و مهماني خدا در ذهن نقش مي بندد اين است كه خداوند متعال در اين ماه از بندگان روزه دار خويش با نعمت هاي مادي ـ از خوردني هاي الوان و نوشيدني هاي متنوع ـ پذيرايي مي كند و روزه داران در زمان مشخص و تعيين شده شرعي از طعام هاي گوناگون اجتناب مي نمايند تا به وقت افطار در ميهمان سراي الهي وارد شوند و از رزق و نعمت هاي خداوند تناول نمايند. ولي برخلاف آنچه در ظاهر تصور مي شود و سريع به اذهان منتقل مي گردد ـ و متاسفانه برخي از افراد اينگونه مي انديشند ـ ضيافت و مهماني خدا « جسماني » نيست و مربوط به « نعمت هاي مادي » از قبيل غذاها و طعام هاي لذت بخش نمي باشد زيرا اين بهره وري در تمام ماه هاي سال وجود دارد و همه بندگان از نعمت هاي آب و نان و ميوه و غذاهاي متنوع استفاده مي كنند و نمي توان تصور نمود كه آنچه در « سحر » و « افطار » تناول مي شود نعمت ها و خوردني هاي خاص ميهمان سراي الهي است كه در ماه رمضان با عنوان « مهمانداري خدا » و « ميهماني مردم » به بهره وري مي رسد.
ترديدي وجود ندارد كه ضيافت و ميهماني خداوند مربوط به « جسم » و خوردني ها و آشاميدني ها نيست بلكه مربوط به « روح » است كه موجودي مجرد است و ضيافت و ميهماني خاص دارد و آثار و ثمرات مختص به خود را در شخصيت آدمي متجلي مي سازد.
در رمضان و در ميهمانسراي الهي از روزه داران خالص و راستين با نعمت هاي « معنوي » پذيرايي مي شود كه هرگز قابل قياس با نعم الوان و گوناگون مادي و جسمي نمي باشد. نعمت هاي شريف و گرانقدر و روحاني و معنوي رمضان با « پرهيز » از گناهان و « خود نگهداري » در برابر شهوات و آلودگي هاي گوناگون به دست مي آيد و « روزه » عبادت بسيار بزرگي براي دست يابي به اين نعمت هاي والاي معنوي مي باشد.
در تعاليم اخلاقي و عرفاني حضرت امام زين العابدين (ع ) وقتي به موضوع رمضان و ضيافت الهي مي رسيم در « مفهوم » و « اهميت » اين ميهماني بزرگ معارف و نكته هاي ژرفي مي يابيم كه در شناخت نسبت به عظمت رمضان و ارزش و فضيلت والاي روزه داري بسيار راهگشا مي باشد.
از تعاليم امام سجاد(ع ) به اين نتيجه مي توان رسيد كه ميهماني خدا برخلاف همه مهماني هاي معمول دنيايي و مادي كه مربوط به جسم است و بهره وري از خوردني ها و آشاميدني ها و غرقه شدن در تشريفات با پرهيز و اجتناب از معاصي صورت مي گيرد و از اين طريق مي تواند در ميهمانسراي الهي وارد شد.
حضرت امام زين العابدين (ع ) در يكي از مناجات هاي خويش درباره ماه رمضان اين گونه با حضرت پروردگار زمزمه مي كند و تقاضاي ورود صحيح در ميهمانسراي الهي و روزه داري راستين و واقعي كه روح و روان را از همه آلايش ها و غفلت و معاصي پاك مي كند مي نمايد :
« خداوندا شناخت فضيلت ماه رمضان و بزرگداشت حرمت آن و « پرهيز » از هر چه در اين ماه از آن منع كرده اي را به ما الهام كن . و ما را به روزه داشتن ياري فرما آن سان كه اعضاي بدن خويش را از معاصي تو باز داريم و آنچه را كه سبب خشنودي توست به كار داريم تا به هيچ سخن بيهوده گوش نسپاريم و به هيچ لهو و بازيچه ننگريم و به هيچ ممنوع و خلاف دست نگشائيم و به سوي هيچ حرامي گام برنداريم و چيزي جز آنچه تو حلال كرده اي در شكم هاي خود جاي ندهيم و زبانمان جز سخن تو نگويد و رنجي بر خود هموار نكنيم جز آن كه ما را به ثواب تو نزديك سازد و كاري نكنيم جز آنچه ما را از مجازات تو در امان دارد. اي خداوند از تو مي خواهيم كه همه اعمالمان را از رياي رياكاران و آوازه در افكندن آوازه افكنان دور نگه داري و چنين باد كه كسي را در عبادت با تو شريك نسازيم و جز تو براي خود مرادي نجوييم . » (1 )
دقت در اين مناجات خالص و ناب و مفاهيم ژرف آن به صراحت اين پيام و درس را به ما انتقال مي دهد كه حقيقت روزه پرهيز از اميال و خواهشهاي نفساني و معاصي و گناهان گوناگوني است كه آدمي را از قرب الهي بازمي دارد. هر معصيت و گناهي حجاب و مانع بين انسان و حضرت معبود است و تا اين حجاب ها دريده نشوند و موانع مرتفع نگردند راهي به سوي تقرب گشوده نمي شود و انسان همچنان محجوب و مهجور باقي مي ماند كه او آنگونه كه شايسته است در ميهمانسراي الهي وارد نشده و آئينه دل و جانش را از زنگارهاي گناه و تباهي پاك نكرده است تا انوار الهي بر آن تابش آغازد.
در دعاي امام سجاد(ع ) « پرهيز » و « ترك » براي درك ضيافت الهي و حضور در محفل انس و قرب حضرت محبوب يك اصل مبنايي محسوب مي شود. امام (ع ) به صفات زشت و نكوهيده اي اشاره مي كند كه روح و روان را در محاصره خود درمي آورند و بايد به وسيله روزه داري واقعي ترك شوند تا رضوان و قرب الهي جلب گردد.
به لهو و بازيچه گرايش پيدا نكردن زبان را فقط براي خدا و براساس تعاليم و ارزش هاي والاي اخلاقي دين مبين او به گردش و سخن درآوردن و در نتيجه از دروغ و تهمت و دشنام و غيبت فاصله گرفتن پرهيز از استماع هر سخن باطل دست نگشودن بر هر عمل خلاف گام نسپردن در مسيرهاي حرام خودداري از حرامخواري و اجتناب از ريا از جمله پرهيزهايي است كه امام سجاد(ع ) از آنها ياد مي كند و روزه داران را به دوري از اين معاصي ترغيب مي نمايد.
اين « پرهيز » ها و ساير پرهيزها در ابعاد مختلف حيات فردي و اجتماعي روزه داران را به بهره وري از فضايل و ارزش هاي معنوي نهفته در ماه رمضان ـ كه هر كدام از آنها « مائده معنوي » محسوب مي شوند و « غذاي روح » به شمار مي روند ـ نائل مي گرداند و ضيافت الهي را به تحقق و عينيت در مي آورد و روزه داران با زدودن زنگارهاي غفلت و معصيت و صاف و زلال و خالص كردن همه افكار و رفتار و اعمال و حركات و سكنات خويش براي خدا به آنجا مي رسند كه به تعبير حضرت امام زين العابدين (ع ) جز خدا را مراد خود قرار نمي دهند و در اين جاست كه جاذبه عشق الهي تمام تار و پود روزه داراني را كه در طي اين مسير توفيق حاصل كرده اند فرامي گيرد و اين عشق به وصل يار مي انجامد و حيات پايدار.
پاورقي :
ــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ صحيفه سجاديه ترجمه عبدالمحمد آيتي انتشارات سروش ص 266 دعاي 44
هر معصيت و گناهي حجاب و مانع بين انسان و حضرت معبود است و تا اين حجاب ها دريده نشوند و موانع مرتفع نگردند راهي به سوي تقرب گشوده نمي شود و انسان همچنان محجوب و مهجور باقي مي ماند كه او آنگونه كه شايسته است در ميهمانسراي الهي وارد نشده و آئينه دل و جانش را از زنگارهاي گناه و تباهي پاك نكرده است تا انوار الهي بر آن تابش آغازد
روزه داران واقعي و راستين با صاف و خالص كردن همه افكار و رفتار و اعمال و حركات و سكنات خويش براي خدا به آنجا مي رسند كه به تعبير حضرت امام زين العابدين (ع ) جز خدا را مراد خود قرار نمي دهند و در اين جاست كه جاذبه عشق الهي تمام تاروپود وجود آنان را فرا مي گيرد و اين عشق به وصل يار مي انجامد و حيات پايدار

در رمضان و به هنگام روزه داري علاوه بر امر مراقبت هاي خاصي كه براي انجام صحيح روزه و رعايت همه شرايط و مراتب آن ضرورت مي يابد توجه و نظر به « نماز » و دقت در برگزاري و اقامه آن با تحقق آداب و شرايط اين عبادت بزرگ الهي ضروري مي گردد.
به دليل همين اهميت و ضرورت خاص است كه حضرت امام سجاد(ع ) در يكي از دعاهاي خويش درباره ماه مبارك رمضان در حالي كه پيوسته به بزرگداشت رمضان و ارزش و آثار روزه مي پردازد از « نماز » و جايگاه و اهميت آن و ضرورت مراقبت براي تحقق صحيح اين عبادت سخن مي آغازد و اينگونه دست نياز به درگاه پروردگار بي نياز مي گشايد و اين سان زبان به زمزمه دعا و درخواست و تمنا باز مي كند :
« خداوندا ما را در ماه مبارك رمضان به اوقات نمازهاي پنجگانه آگاه فرما و به حدود و احكامش كه مقرر داشته اي و واجباتش كه واجب ساخته اي و شروط و هنگامش كه معين كرده اي دانا ساز.
اي خداوند چنان كن كه به هنگام نماز همانند كساني باشيم كه به منازل و مراحل والاي آن راه مي يابند و همه اركان آن را رعايت مي كنند و آن را به وقت خود به روش و سيره بنده و رسولت حضرت محمد(ص ) در ركوع و سجود و همه فضيلت هايش با كامل ترين وضو و طهارت و در نهايت خشوع و فروتني به جاي مي آورند . » (1 )
براي درك مفهوم و پيام هاي اين دعاي شريف توجه به نكات ذيل ضروري مي باشد :
1 ـ حضرت امام سجاد(ع ) در همان حال كه از درگاه خداوند متعال توفيق بهره وري از فضايل و ارزش هاي نهفته در ماه شريف رمضان را مي طلبد و از عبادت روزه سخن مي گويد موضوع دعاي خويش را تغيير ميدهد و از حضرت پروردگار تمنا مي كند كه شناخت و آگاهي جامع و كامل درباره « نماز » را در دل و جانش بنشاند و او را وهمه روزه داران را به مراقبت هاي لازم براي عمل به اين فريضه بزرگ الهي توفيق دهد. همين حالت و موقعيت ـ يعني دعا درباره رمضان و روزه و يكباره به نماز پرداختن و مضمون و محتواي مناجات را تغيير دادن ـ دليل روشني است بر جايگاه رفيع نماز و منزلت و ارجمندي خاص آن در نگاه ژرف و دقيق حضرت امام زين العابدين (ع ).
2 ـ « روزه » با آن كه عبادتي است بسيار بزرگ و داراي آثار ارزشمند روحي و معنوي و اخلاقي لكن پذيرش آن به درگاه الهي مشروط به پذيرش « نماز » مي باشد به اين ترتيب كه اگر نماز آنگونه كه شايسته است اقامه گردد و مقبول درگاه حضرت پروردگار واقع شود همه عبادات از جمله روزه نيز مورد پذيرش قرار مي گيرد و نه تنها روزه كه هر عمل صالح و هر كار نيك و شايسته در ابعاد فردي و اجتماعي و سياسي و اقتصادي در صورت مقبوليت نماز به پيشگاه حضرت حق پذيرفته مي شود و در غيراينصورت راهي به درگاه الهي نمي يابد . (2 )
اين واقعيت نشان مي دهد كه در ماه مبارك رمضان ضمن مراقبت مستمر از خويش براي انجام روزه بايد همواره نسبت به وظيفه ومسئوليت خود درباره نماز آگاه و مراقب باشيم و كوچك ترين قصور و غفلتي در به جاآوردن آن روا مداريم .
3 ـ جايگاه و نقش و اهميت نماز از جنبه هاي مختلف شايسته تفكر و تعمق است و از همين طريق مي توان دريافت كه چرا اين عبادت بزرگ نه در يك ماه و همانند روزه كه در همه ماه هاي سال واجب شده و هرگز محدود به زمان و مكان نمي شود.
در متن فرهنگ و معارف اسلامي آموزه هاي فراواني درباره جايگاه و نقش و آثار نماز ذخيره گرديده است كه نمونه هاي ذيل براي معرفت يابي و كسب بينش و آگاهي نسبت به آن كافي مي باشد :
نماز ستون دين شماست (3 )
نماز رحمت الهي را فرود مي آورد(4 )
نماز بهترين وسيله براي تقرب به درگاه خداونداست (5 )
نماز دژ مستحكم خداوند رحمان است و وسيله اي است براي راندن شيطان (6 )
تعابير و عبارات ژرف نهفته در اين آموزه ها را مورد مداقه قرار دهيد تا بسيار سريع و صريح جايگاه و نقش و آثار نماز را دريابيد. ستون دين نام گرفتن نماز فرودآورنده رحمت الهي وسيله تقرب به درگاه خداوند دژ محكم و استوار خداوند وسيله طرد و نفي و رانده شدن شيطان در دل خود نقش حياتي و محوري و آثار بنيادين اين عبادت شريف و عظيم را مي نمايانند و بدون نياز به تشريح و تفسير اذهان در مي يابند كه نماز از چه جايگاه و منزلت برخوردار است و چسان آدمي را از معاصي و گناهان پاك مي كند و به طي مراتب تقوا و تقرب توفيق مي دهد.
4 ـ با « نماز » در مسير رشد و كمال قرار گرفتن و به جايگاه و مقام تقوا پيشگان راه يافتن و غرق در لذت هاي پاك معنوي شدن و رضوان و خشنودي خدا و بهشت جاودان و نعمت هاي الوان و گوناگون آن را كسب كردن به آساني و سهولت امكان پذير نمي باشد. حضرت امام سجاد(ع ) در دعاي شريف خويش همه نمازگزاران را به شناخت و بينش مي رساند كه چنانچه بخواهند به مقامات والاي معنوي دست يابند و پاك و وارسته و از همه قيود آزاد و رها گردند بايد نمازهايشان را در اول وقت به جا آورند و هيچ تاخير و غفلتي را در رعايت اوقات اين عبادت شريف روامدارند. همچنين بايد به دقت واجبات و اركان نماز رابشناسند و در رعايت آنها تلاش كنند و نيز بايد در انجام وضوي كامل بكوشند و در تحقق ركوع و سجود و همه مراحل نماز هوشياري و مراقبت ورزند. همچنين بايد خشوع و فروتني در حين عبادت را ـ كه موجب مي شود نمازگزار به حضور قلب و بهره وري از مفاهيم ناب و تحول زاي اذكار و زمزمه ها و حركات عميق و پيام گزار اين عبادت برسد ـ به خوبي رعايت كنند تا به اين وسيله از آغاز تا پايان اين « سفر معنوي » در اوج عشق و ايمان و خلوص به پيمودن تمام منازل نماز توفيق حاصل نمايند و به « مقصد اصلي » كه « كوي حضرت دوست » است برسند.
پاورقي :
ــــــــ
1 ـ صحيفه سجاديه ترجمه عبدالمحمد آيتي انتشارات سروش ص 266 و 267 دعاي 44
2 ـ رسول گرامي اسلام حضرت محمد(ص ) درباره نقش « نماز » در پذيرش ساير عبادات و هر عمل صالح و نيك چنين مي فرمايد : « نماز ستون دين است اگر پذيرفته شود ساير اعمال پذيرفته مي شود و اگر پذيرفته نشود ساير اعمال نيز پذيرفته نمي شود. »
3 ـ نهج البلاغه نامه 47
4 ـ غررالحكم ج 2 ص 166
5 ـ نهج البلاغه حكمت 136
6 ـ غررالحكم ج 1 ص 123
« روزه » با آن كه عبادتي است بسيار بزرگ و داراي آثار ارزشمند روحي و معنوي و اخلاقي لكن پذيرش آن به درگاه الهي مشروط به پذيرش « نماز » مي باشد به اين ترتيب كه اگر نماز آنگونه كه شايسته است اقامه گردد و مقبول درگاه حضرت پروردگار واقع شود همه عبادات از جمله روزه نيز مورد پذيرش قرار مي گيرد و نه تنها روزه كه هر عمل صالح و هر كار نيك در ابعاد فردي و اجتماعي و سياسي و اقتصادي در صورت مقبوليت نماز به پيشگاه حضرت حق پذيرفته مي شود و در غيراين صورت راهي به درگاه الهي نمي يابد
جايگاه و نقش و اهميت و آثار ارزشمند « نماز » در جنبه ها و ابعاد مختلف باعث گرديده كه اين عبادت بزرگ نه در يك ماه و همانند روزه كه در همه ماه هاي سال واجب شود و هرگز محدود به زمان و مكان نگردد