مجيد زندي
بيماري و حضور در بيمارستان يقينا حادثه تلخي محسوب مي شود و كسي علاقه ندارد آن را تجربه كند و هر قدر كه شدت بيماري و گرفتاري طول درمان بيشتر باشد. تلخي اثر هم بيشتر خواهد بود كه علاوه بر جسم روح و روان بيمار را هم تحت تاثير منفي قرار خواهد داد و چه بسا در درمان جسمي بيمار تاخير ايجاد كند.
البته نفس حضور در بيمارستان هم آستانه تحريك پذيري روحي و رواني بيماران و همراهان آنها را بيشتر خواهد كرد و در چنين شرايطي آنها انتظارات خاصي از پزشكان و كادر درماني دارند كه امروزه در جهان در قالب اخلاق پزشكي جايگاه ويژه اي در سطح مراكز بيمارستاني و درمانگاهي به خود گرفته است .
همانگونه كه از عنوان آن پيداست اخلاق پزشكي در كنار طبابت جسم به روح بيمار توجه دارد و به همين دليل است كه پس از بهبودي بيمار و حضور در جمع خانواده رفتار مناسب يا خداي نخواسته نامناسب كادر درماني يكي از اصلي ترين ملاك هاي بيمار براي خوب يا بد معرفي كردن بيمارستان است كه حتي به مراتب بيشتر از امكانات و روند تخصصي درمان مطرح مي شود.
در مقابل اين مساله هم ثابت شده است افرادي كه بر حسب شغلشان از نزديك شاهد بيماري و مشكلات جسمي و روحي انسانهاي نيازمند هستند زودتر دچار فرسايش مي شوند اما چون درمان بيمار وظيفه كادر درماني محسوب مي شود حق با بيمار است كه حرمت او در هر شرايطي حفظ شود چرا كه با اصل سلامت جسم او در ارتباط مستقيم است اگر چه آنچه در نهايت مي ماند اخلاق نيكو است كه هر دو طرف از همديگر انتظار دارند.
در كشور ما پس از پيروزي انقلاب اسلامي اخلاق پزشكي مورد توجه بيشتري قرار گرفته و در قالب طرح انطباق امور پزشكي باموازين شرع مقدس بسياري از توصيه هاي اخلاقي نيز در قالب قوانين و دستورالعمل ها به مراكز درماني ابلاغ شده است موضوعي كه فقط مربوط به كشور ما نيست زيرا دانش واخلاق مشتركا دو بال پيشرفت محسوب مي شوند و اين مساله در علم پزشكي از اهميت بيشتري برخوردار است .
رعايت طرح انطباق در بيمارستانها و مراكز درماني تنها به رعايت حجاب اسلامي و جدايي خدمات پزشكي و پيراپزشكي زن و مرد محدود نمي شود زيرا در بسياري از موارد يكي از عوامل شكست اين طرح اطلاعات ضعيف از ماهيت اين طرح حتي نزد كادر درماني است در حاليكه رعايت طرح انطباق به نوعي تكريم ارباب رجوع و پيشگيري از انحرافات محسوب مي شود كه ممكن است در بسياري موارد رخ دهد در حاليكه رعايت حدود و ارزش ها ريشه در حقوق الهي و دفاع از شرف انساني دارد كه مي بايست به عنوان يك ضرورت كاري در همه مراكز درماني و بيمارستاني كشور مورد توجه جدي قرار گيرد.
امروزه در كشور ما تعيين وضعيت جداسازي بخش ها و امكانات بهداشتي و رفاهي تعيين نحوه معاينه مراقبت و درمان و وضعيت پوشش افراد در بخش هاي مختلف درماني و باليني براي مردم خيلي با اهميت شده است و اصرار دارند اين حدود رعايت شود زيرا در بسياري از شهرها خصوصا حضور بانوان متخصص در بخش هاي درماني و باليني امكان اجراي اين طرح را آسان تر ساخته است .
قوانين مربوط به طرح انطباق اگر چه دردهه اخير دركشور عليرغم مخالفت هاي آشكار و پنهان به تصويب رسيده اما ميزان موفقيت هاي اجرايي هم كم نبوده و جاي اميدواري براي تداوم آن بسيار زياد شده است اما تا اجراي دقيق تر منشور پزشكي كه يكي از تعهدات اصلي پزشكان و كادر درماني هم محسوب مي شود هنوز راه دشواري در پيش داريم كه در صورت موفقيت در عملكردها در راستاي كرامت بيمار در مراكز درماني جايگاه علم پزشكي جمهوري اسلامي را به خاطر احترام به شان و ارزش جسمي و معنوي بيمار به درستي در سطح جهان معرفي خواهد كرد.
متاسفانه برخي افراد طرح موضوع انطباق را صرفا در دايره رويكردي « جنسي نگر » معرفي مي كنند و راه تطبيق را از همان ابتدا مي بندند در حاليكه نگاه « بيمارنگر » هم حكم مي كند كه حفظ كرامت بيمار بايد در اولويت باشد و بيمار را نبايد مجبور پذيرش شرايط بيمارستان سازيم .
خوشبختانه در كشور ما نمونه هاي موفقي در عرصه انطباق امور پزشكي با موازين شرعي داريم تا حدي كه در راستاي رضايت بانوان بيمارستانهاي تخصصي هم صرفا باكادر پزشكي و پرستاري خانم ايجاد شده است كه بيمارستان حضرت زينب (س ) يكي از از آن بيمارستانهاست .
بيمارستان حضرت زينب مخصوص زنان و زايمان است كه مسئولان كادر پزشكي و پرستاري آن هم خانم هستند البته در نگهباني و بخش خدمات آقايان حضور دارند اما از اينكه بيمارستاني است كه خانمها در آن راحت هستند سوژه با ارزشي است زيرا هر خانمي كه مي خواهد اين بيمارستان را با همه سطح تخصصي اش قبول كند به اينجا مي آيد و مي داند حتما با پزشك زن مواجه خواهد شد.
در اين زمينه خانم دكتر مريم ربيعي عضو هيات علمي دانشگاه شاهد و رئيس بيمارستان حضرت زينب (س ) در گفتگو با گزارشگر ما ضمن حمايت از ايجاد بيمارستانها و درمانگاههاي مخصوص زنان مي گويد : امروزه در پيشرفته ترين كشورهاي دنيا هم به دليل تكريم ارباب رجوع بيمارستانها و دي كلينيك هاي مخصوص زنان وجود دارد كه حتي راننده آمبولانس و نگهبان بيمارستان هم از ميان خانمها انتخاب مي شوند كه متاسفانه در كشور ما برخي از همكاران فكر مي كنند طرح انطباق يا جداسازي خدمات به بيماران زن و مرد فقط در ايران اجرا مي شود.
وي درباره فعاليت بخش خصوصي و تعاوني براي ايجاد بيمارستان و درمانگاه اختصاصي زنان هم مي افزايد : نفس كار ارزشمند است اما چون فعاليت هاي بيمارستاني و درماني هزينه بر است نمي توان اين تقسيم بندي را در جامعه ما انجام داد چون خانمهايي كه در سطح متوسط و پايين جامعه قرار دارند قادر نخواهند بود هزينه هاي گزاف بيمارستان و درمانگاه بخش خصوصي را پرداخت كنند اما افراد خير مي توانند با نگاه ارزشي و خداپسندانه خود در اين حوزه فعال شوند.
اين متخصص زنان و زايمان مي افزايد : البته دولت مي تواند در اين زمينه فعال تر عمل كند زيرا بيمارستانهايي چون بيمارستان حضرت زينب (س ) كه در ساختماني با عمر بيش از 70 سال بيماران را مورد پذيرش قرار مي دهند نيازمند نوسازي هستند تا به مقتضاي نياز مراجعان خدمات مطلوب در اختيار آنها قرار گيرد.
وي تاريخ تاسيس بيمارستان حضرت زينب (س ) را سال 1372 شمسي عنوان مي كند و مي افزايد : چنين بيمارستانهايي هميشه مشتريان خاص خود را دارند و حتي بسياري از بيماران ما به دليل اعتقادات اسلامي خود از شهرستانها و استانهاي همجوار به اين بيمارستان مراجعه مي كنند چون مي دانند همه كادر پزشكي و پرستاري بيمارستان خانم هستند و از حدود 120 كادر فعال در بيمارستان تنها كمتر از 10 نفر مرد آنهم در بخش نگهباني و خدماتي به كار اشتغال دارند .
خانم دكتر ربيعي درباره تعداد مراجعان به بيمارستان در ماه هم مي گويد : ماهانه بين حدود 300 عمل جراحي و سزارين داريم و در بخش بستري هم حدود 500 نوزاد بستري مي شوند و در مجموع ماهانه تعداد حضور 2 هزار نفر در درمانگاه و بخش اطفال مورد پذيرش قرار مي گيرند اما مشكلات ساختاري در تعداد پذيرش ما اثر منفي گذاشته است .
وي مشكل كمبود جا و فرسودگي بنا را يكي از عمده ترين مشكلات بيمارستان حضرت زينب (س ) مي داند و مي گويد : در ابتدا قرار بود همه بخش هاي تخصصي مربوط به زنان در اين بيمارستان ايجاد شود اما به دليل مشكلاتي كه مطرح كردم و همچنين كمبود اعتبارات اين فكر عملي نشده است .
وي مي افزايد : اين ساختمان ضد زلزله نيست و به دليل قدمت زياد آن امكان تقويت بنا هم وجود ندارد و ساختماني را هم كه در مجاورت بيمارستان از سال 78 تاكنون قصد داريم احداث كنيم هنوز نتوانستيم بيشتر از ستون هاي اوليه كارديگري انجام دهيم چرا كه به شدت در زمينه مالي ـ چه ما و چه دانشگاه شاهد ـ در مضيقه قرار داريم .
رئيس بيمارستان حضرت زينب (س ) ادامه مي دهد : در همين محدوده خيابان فرصت و سهميه ساختمانهاي اداري و شركتي مربوط به بخش خصوصي ودولتي در عرض حدود يك تا دو سال تكميل مي شوند اما يك پروژه بيمارستاني براي خانمها طي 8 سال گذشته امكان احداث نداشته است .
وي ادامه مي دهد : بسياري از مردم كه مسايل اعتقادي برايشان با اهميت است اين حق را در نظام جمهوري اسلامي دارند كه در محيطي كاملا زنانه مسايل درماني خود را حل كنند و همچنانكه گفتم در كشورهاي توسعه يافته به دستورات ديني ما در قالب كرامت انساني بيشتر اهميت مي دهند كه متاسفانه ما در اين بخش عقب هستم .
خانم دكتر ربيعي مي افزايد : بارها در بيمارستانهاي ديگر شاهد بوديم كه بيماران معتقد به آداب اسلامي بخاطرحضور كادر پزشكي و پرستاري مرد دچار عذاب وجدان مي شدند و درعين حاليكه جراحي شدند به سختي خود را مي پوشانند درحاليكه ما اجازه نداريم عليرغم خواست بيمار كاري انجام دهيم كه او دچار عذاب وجدان شود.
رئيس بيمارستان حضرت زينب (س ) مي گويد : خوشبختانه دستورالعمل هاي قانون انطباق سالهاست كه ابلاغ شده و بيمارستانها هم در حد توان خود آن را اجرا كرده اند اما در بسياري از بخش هم امكان جلوگيري از اختلاط كادر پزشكي و درماني به دليل كمبودهاي مختلف فراهم شده است .
وي ادامه مي دهد : مشكل ديگر هم به كادر پزشكي خانم باز مي گردد كه عملا به دليل مسايل خاص خانوادگي و رسالت مادرانه خود علاقه اي ندارند در شيفت شب در بيمارستان بمانند و اين هم يكي از مشكلات ساختاري طرح انطباق محسوب مي شود. اما اگر اين طرح حقيقتا از سوي مسئولان باور شود مي توان با امتيازات ويژه اي خانمهاي متخصص وكادر پرستاري خانم را در شيفت شب هم به كار گرفت و همان كاري كه ما در اين بيمارستان انجام مي دهيم .
وي ادامه مي دهد يكي ديگر از مشكلات اين طرح عدم همكاري يا سهل انگاري برخي از همكاران است كه دراين زمينه هم مي توان كارهاي فرهنگي را توسعه داد و هم قانون را به دقت اجرا كرد كه هر دو حالت كمك موثري به طرح انطباق خواهد شد. زيرا وقتي حفظ شان بيمار خانم را مي توان با يك پوشش پرده اي انجام داد چرا برخي از بيمارستانها از آن كار دريغ مي كنند
خانم دكتر ربيعي ادامه مي دهد : در اين سو هم بيمارستاني همچون حضرت زينب (س ) كه بيماران بخاطر اعتقادات خود به آن مراجعه مي كنند با مشكلاتي همراه است كه به هيچ وجه نمي توانيم ببينيم خانمهايي كه به ما مراجعه مي كنند در زمينه مشكلات آنها هم شريك شدند و قادر نباشيم بهترين امكانات موجود در بيمارستانهاي خصوصي را در اختيار آنها قرار دهيم .
دكتر محمد جهانگيري قائم مقام مركز نظارت و اعتبار بخشي و امور درمان و رئيس اداره امور پروانه هاي وزارت بهداشت و درمان هم در گفتگو با گزارشگر ما درباره وضعيت طرح انطباق امور پزشكي با موازين شرع در بيمارستانهاي دانشگاههاي علوم پزشكي سراسر كشور مي گويد : طرح انطباق سالهاست كه ابلاغ شده و در برخي از بيمارستانها اجرايي شده است . ما هم شرايطي را براي خدمات در ساير بيمارستانها خصوصا بيمارستانهاي شهرستانها اعلام كرديم از جمله اينكه اگر پزشك خانم داشته باشند. حتما بايد پذيرش بيمار از سوي پزشك زن انجام گيرد.
وي ادامه مي دهد : ما دستورالعمل جديدي را هم تدوين كرديم كه در آن شرايط اجرا را مشخص كرده است . اگر بيمارستانها و مراكزي كه طرح انطباق را رعايت كنند در ارزشيابي آنها حتما موثر خواهد بود. اما اجراي اين طرح در شهرهاي بزرگ آسانتر از شهرهاي كوچك و مناطق محروم است زيرا در برخي از مراكز بيمارستاني ما فقط يك جراح داريم كه آن هم آقا است در اين وضعيت هم بايد شرايط انطباق رعايت شود يعني اگر بيمار خانم هست با همراه باشد و در غيراينصورت در دفتر كار پزشك منشي حاضر مي شود.
دكتر جهانگيري ادامه مي دهد : انطباق داراي زمينه هاي فراواني است اما مشكل ما كمبود نيروي پزشكي در بسياري از شهرستانهاست مخصوصا كمبود نيروي تخصصي خانم كه اين مشكل هنوز برطرف نشده است .
وي درباره طرح لباس منطبق با موازين شرعي در مراكز بيمارستاني هم مي گويد : پس از بررسي لباس پزشكان و كادر پزشكي و پرستاري چندين كشور دنيا دستورالعمل نحوه پوشش اسلامي تدوين شده كه در آن صرفا به يكسان سازي مدل و رنگ توجه نشده بلكه ضوابط اجرايي نحوه پوشش در قالب آيين نامه اي تدوين كه ضوابط هر بخش و نوع لباس مشخص شده است .
وي كنترل عفونت امنيت شغلي و رضايتمندي بيماران را از ملاك تدوين طرح لباس مطرح مي سازد و مي گويد : امروزه ثابت شده كه نوع لباس و زيورآلات از جمله عوامل انتقال عفونت هاست . ما هم در آئين نامه استفاده از زيورآلات در بخش هايي كه از لحاظ انتقال عفونت حساس است ممنوع كرده ايم كه در اين زمينه تفاوتي بين آقايان و خانمها نيست .
دكتر جهانگيري محدوديت استفاده از تلفن همراه و عكسبرداري را يكي ديگر از مواد اين آئين نامه معرفي مي كند و ادامه مي دهد : رنگ لباس كادر بيمارستاني در اين مرحله تغيير نخواهد كرد اما براي آن تحقيقات روانشناسي در حال انجام است كه اگر نياز باشد رنگ لباس هم تغيير خواهد كرد.
وي مي گويد : در اين آئين نامه همچنين نوع پوشش مانتو كفش و مقنعه هم لحاظ شده است كه البسه پزشكان دانشجويان پرستاران و كادر خدماتي بيمارستانها و حتي بيماران در اين آئين نامه بزودي ابلاغ خواهد شد.
وي نوع انتخاب بيمار براي ملاقات با پزشك آقا و خانم را هم يكي از حقوق بيماران برمي شمرد و مي افزايد : در موردي كه بيمار خانم به پزشك مرد اعتماد دارد حتما بايد به انتخاب او احترام گذاشت اما همچنانكه گفتم در طرح انطباق اين بيمارستانها هستند كه شرايط را فراهم مي كنند كه مشكل شرعي به وجود نيايد.
قائم مركز نظارت و اعتبار بخشي مراكز درماني درباره ارزيابي عملكردي از بيمارستانهاي فعال در عرصه انطباق شرعي مي گويد : در بخش بيمارستانهاي دانشگاهي ما اكنون در سطح كشور فقط 3 بيمارستان در شهرهاي قم شيراز و مشهد داريم كه مشهد در حال راه اندازي است و بيمارستاني در قم بوده كه دچار مشكل شده اما هفته گذشته در قم درمانگاهي كه مختص خانمها باشد فعال شد و از شهرهاي ديگر هم درخواست داشتيم كه اميدواريم فعاليت درمانگاهي در قم موفق باشد تا بتوانيم آن شيوه را در مناطق ديگر اجرا كنيم .
وي در مورد تهران هم مي افزايد : در تهران بيمارستانهاي نجميه و حضرت زينب (س ) در اين زمينه فعال هستند اما برخي از نيروهاي خدماتي آن هنوز مرد هستند ولي بيمارستان دانشگاهي نداريم كه در آن همه زن باشند.

همچنانكه اشاره شد ما انتظار نداريم تمام بيمارستانها در سراسر كشور به توصيه اخلاقي ما عمل كنند زيرا مي دانيم هم امكاناتش در كشور وجود ندارد و هم به نوعي به خواسته همه بيماران بي توجهي خواهد شد. البته برخي از خانمها براين اعتقاد هستند كه اطباي مرد حاذق تر هستند ـ اگرچه اين مساله از لحاظ علمي تاييد شده نيست و چه بسا بانوان طبيبي در كشور داريم كه در بسياري از تخصص ها از آقايان نيز حاذق تر و با تجربه تر مي باشند ـ اما به هرحال آنچه اهميت دارد اين است كه تلاش شود در هر منطقه اي كه امكان آن فراهم است بيمارستان يا حتي درمانگاهي تخصصي براي بانوان ايجاد شود تا خانمها در آن با آسايش تمام حضور يابند. اين خواسته سخت و غيرممكني هم نيست چرا كه خوشبختانه در كشور ما سالهاي اخير تعداد پزشكان زن در حد فراواني افزايش يافته و زمينه انجام اين كار در بسياري از شهرها هم وجود دارد در كنار آن هم حتي خانمها مي توانند با سرمايه گذاري در قالب بخش خصوصي و تعاوني نسبت به تاسيس چنين مراكز درماني اقدام كنند اگرچه دانشگاههاي علوم پزشكي مي توانند در اين عرصه پيشقدم شوند و اقدام لازم را انجام دهند.
امروزه در كشور تعيين وضعيت جداسازي بخش ها و امكانات بهداشتي و رفاهي تعيين نحوه معاينه مراقبت و درمان و وضعيت پوشش افراد در بخش هاي مختلف درماني و باليني براي مردم با اهميت شده و چون اكنون در بسياري از شهرها زنان متخصص در رشته هاي مختلف حضور دارند اجراي طرح انطباق امور پزشكي با موازين شرعي آسانتر شده است
نبايد انتظار داشت حتما بيمارستان بزرگ در قالب طرح انطباق در همه مناطق ايجاد كرد خود خانمها مي توانند با سرمايه هاي مشخص در قالب بخش خصوصي و تعاوني و حتي به صورت خيريه درمانگاههاي تخصصي كوچك احداث تا خانمهاي علاقمند به آن مراجعه كنند
دكتر جهانگيري قائم مقام مركز نظارت و اعتبار بخشي امور درمان وزارت بهداشت : اگرچه مشكل كمبود نيروي متخصص خانم در بسياري از شهرستانها هنوز پابرجاست اما سياست وزارت بهداشت تكميل دستورالعمل جديد طرح انطباق امور پزشكي با موازين شرعي است زيرا اين كار امنيت شغلي كادر درماني و رضايتمندي بيماران را هم در خود دارد
خانم دكتر ربيعي رئيس بيمارستان حضرت زينب (س ) : با اينكه ماهانه حدود 2000 مورد زايمان جراحي سزارين و بستري در اين بيمارستان صورت مي گيرد و خانمهاي فراواني علاوه بر تهران از شهرستانها و استانهاي همجوار هم به ما مراجعه مي كنند به شدت دچار مشكل مالي براي توسعه بيمارستان هستيم كه اميدواريم در قالب حمايت هاي دولتي بتوانيم امكانات لازم را در اختيار خانمها قرار دهيم