خاك قدوم شهدا
ث گزارشي از موزه شهدا
مجيد زندي
نوري كه شهداي عزيز ما دردل ملت ايران روشن كردند
هيچگاه خاموش نخواهد شد. نوري كه شهدا با شهادتشان افق آينده ملت ما
را چون روز كرده اند و اين مردم هم با قدرداني از شهدا در عين عزت به راه پر سعادت خود ادامه خواهد داد.اما همه ما دوست داريم
هنگام يادآوري شهدا
چهره آنها و يا حتي حداقل آثار و لوازم شخصي آنها را در ذهن تجسم كنيم و يا به صورت آشكار ببنيم .
در ايام ماه مبارك رمضان اگرچه ماه خودسازي است
اما براي اوقات فراغت بازديد از موزه ها به ويژه موزه شهدا به ويژه در روزهاي
پاياني فصل تابستان برايم با ارزش است همين شد كه خيلي زود به خيابان طالقاني نبش خيابان شهيد موسوي (فرصت ) به سراغ گنجينه
شهدا رفتم . ساختماني با نمايي مخصوص به خود و استثنايي زيرا مي بايست از نماد كلاه آهني مورد استفاده از سوي رزمندگان با
پيشاني بند نمادين « يا حسين » عبور كرد و به تالارها و سالن هاي موزه رسيد. اگرچه موزه را يكبار ديگر ديده بودم اما اكنون هم تكميل تر
و پرآثارتر شده و هم نماي ظاهري و طرح دكوراسيون داخلي آن تغيير كرده است .
در كشور ما گلزارهاي شهدا هم تقريبا يك موزه است زيرا خانواده هاي شهيدان بخشي از آثار شخصي شهدايشان را در غرفه كوچك
همراه عكس شهيد نگهداري مي كنند اما چون هر روز در معرض آفتاب قرار دارد. شرايط گرم و سرد فصول بر آن اثر مخرب مي گذارد و
طبيعتا آسيب پذيرترند و در اين ميان موزه مستقل شهدا به عنوان ميراث دار فرهنگي و معنوي هر ملتي
بهترين مكان براي جستجوي اين
ميراث با ارزش محسوب مي شود.
با اين ديد هنگامي كه در تالار ورودي موزه شهدا در تاريك روشن هواي دل انگيز آن
بوي عطر گلاب ناب
تداعي گر بوي شهدا
مي شود
خود به خود وارد حريم معنوي شهدا مي شوم و اولين سالني را هم كه انتخاب مي كنم سالن نمايش آثار فرماندهان شهيد دوران
دفاع مقدس است . مشخص نيست چه حسي مرا به اولين غرفه سمت چپ ورودي سالن كشاند هنگامي كه نام شهيد غلامحسين
افشردي با نام مستعار « حسن باقري » خبرنگار روزنامه جمهوري اسلامي را مي خوانم . شهيدي كه با خبررساني از دفاع مقدس در
صحنه هاي نبرد حاضر شد; اما دل شيدايي اش او را در جبهه ها ماندگار ساخت و به دليل نبوغ خاص نظامي و فعاليت خبري و
اطلاع رساني اش
اولين كسي بود كه « گردانهاي اطلاعات ـ عمليات » را فعال كرد. خبرنگار شهيدي كه هنوز تصوير او در روزنامه و ياد و
خاطره او در دل همكاران قديمي باقي مانده است . او با اين ويژگي به جانشيني فرماندهي يگان نيروي زميني سپاه پاسداران
فرماندهي
قرارگاه مشترك عملياتي
فرماندهي لشكر نصر و فرمانده قرارگاه كربلا و در نهايت بر بال ملائك از شهداي پيشگام دوران دفاع مقدس شد
كه در 61
11
19 به ملاقات سرور شهيدان كربلا
حضرت اباعبدالله شتافت . چرا كه روز تولد او هم سوم شعبان بوده است .
در كنار آن غرفه سرهنگ شهيد شريف اشراف از امراي ارتش طاغوت است كه به ملت رو كرد و حتي از سال 1347 نگارش قرآن را
آغاز كرد و به خانواده اش هم يادآور شده بود كه با اتمام نگارش اين قرآن عمرش هم به پايان خواهد رسيد تا اينكه در سال 1358 به
دست منافقان كوردل در غرب كشور به شهادت رسيد.
در اين مختصر نمي توان از ايثار
جانبازي
آزادگي
پايداري
زندگي توام با معنويت
صداقت و حماسه و نحوه شهادت همه شهدا
توضيح داد اگرچه جاي راهنمايان مطلع در جاي جاي موزه شهدا هم خالي است پس به ناچار بايد سريعتر از كنار غرفه ها عبور كرد و تنها
تصويري از شهدا و آثار برجاي مانده از آنها به ذهن سپرد.
در غرفه فرماندهان شهيد
شهداي ارتش و سپاه و نيروهاي مردمي در كنار هم قرار دارند غرفه شهيداني چون جهان آرا فرمانده سپاه
خرمشهر و آبشناسان فرمانده لشكر 23 نيروهاي مخصوص
مهدي باكري
چمران
فكوري
ستاري
كاوه
كلاهدوز
علم الهدي
زين الدين
كشوري ... هر يك در كنار ديگر سرداران شهيد دوران دفاع مقدس كه به صورت ادواري به نمايش گذاشته مي شود. زيرا امكان
عرضه همزمان آثار كليه فرماندهان شهيد ارتش و سپاه وجود ندارد.
در كنار سالن فرماندهان شهيد
سالن شهداي ترور
به سه بخش شهداي قبل از دوران انقلاب اسلامي
دوران انقلاب اسلامي و
شهداي پس از پيروزي انقلاب تقسيم شده است . آثار و نشان هايي از شهيدان رئيسعلي دلواري
شيخ فضل اله نوري
محمد خياباني
ميرزا كوچك خان جنگلي
شهيد مدرس گرفته تا پس از سير تاريخي به شهدايي چون نواب صفوي و فدائيان اسلام
شهداي 15 خرداد
42
19 دي
17 شهريور
22 بهمن و پس از آن به آثار شهداي ترور كور منافقين و ساير گروهك ها پس از انقلاب ختم مي شود
شهيداني چون شهداي محراب
شهيد بهشتي و 72 تن
رجايي و باهنر
شهداي حرم رضوي
شهداي بمب گذاري در نماز جمعه
شهيد
هاشمي نژاد
صياد شيرازي و لاجوردي و... تداوم مي يابد.
البته در تاريخچه موزه آمده است كه اين موزه در سال 1359 با هدف و انگيزه حفظ و اشاعه دستاوردهاي معنوي فرهنگ ايثار و
شهادت در قالب هنرهاي تجسمي و در مكان ديگري شروع به كار نموده بود كه از آن زمان آثار با ارزش در زمينه خط
نقاشي
تذهيب و
مينياتور را در خود محفوظ داشته است اما علاوه بر آثار فوق اسناد و آثار به جا مانده از شهيدان جمع آوري و اينبار تحت عنوان موزه يا
گنجينه شهدا در تاريخ پنجم مهر ماه 1357 افتتاح و فعاليت رسمي خود را با حضور رئيس جمهور وقت آغاز نموده است .
اين موزه از سال 75 تاكنون هم توسعه بيشتري يافته تا حدي كه به دنبال استقبال بازديد كنندگان و افزايش آثار و اسناد توسعه
بهسازي و ساماندهي فضاها با همكاري شهرداري تهران انجام شده است به گونه اي كه اكنون با داشتن 12 هزار و 473 اثر از 1310 شهيد
با بخش هاي مختلف
به عنوان يكي از بهترين موزه هاي شهدا در كشور تبديل شده كه مورد توجه بسياري از شهروندان
مسافران و حتي
گردشگران خارجي قرار مي گيرد.
همچنانكه اشاره شد نمي توان درباره تك تك غرفه ها و شهدا سخن گفت و نوشت زيرا هر غرفه نشاني از انساني دارد كه با هويت
شناخته شده در راه اعتلاي دين و هويت ملت قيام كرد و در راه عقيده به شهادت رسيد. اينجا هر شهيدي اسرار نهفته دوران شهادت
خود
شرايط سياسي و فرهنگي زمان خود و تلاش هاي خاص خود را دارد كه تنها مي توان از هر برگي از آثار و لباس هاي خونين شهدا
خطوط فكري و آرمانهاي الهي آنها را مرور كرد. اسراري كه براي هر بخش آن هم اكنون كتاب هاي تحليلي و تاريخي مختلفي نوشته شده
و كماكان مي توان نگاشت .
اين موزه همانند خود شهدايش مظلوم است زيرا بخاطراطلاع رساني ضعيف حتي بسياري از مردم از وجود چنين موزه اي بي خبرند
و از خود شهر تهران خانواده ها هنوز موفق به ديدن آن نشدند و حضور گسترده تر عمدتا در هفته دفاع مقدس
دهه فجر
روز دانش آموز و
گردهمايي هاي خاص فرهنگي
اجتماعي استاني است تا حدي كه در سال گذشته بالغ بر 25 هزار نفر ازاين موزه بازديد كردند اما مكاني
كه آدمي مي بايست با وضو وارد شود
آنچنان ارزش معنوي فراواني دارد كه ايجاب مي كند
هميشه مملو از جمعيت باشد.
در كنار تصوير هر شهيدي
از لباس خونين و آخرين لوازم همراه شهيد گرفته تا نوار سخنراني
عصا
عينك
برخي لوازم جنگي
كتاب ها وصيت نامه و دست نوشته هاي شهدا به فراخور نوع فعاليت آنها
قرار داده شده است به گونه اي كه ماكتي از پالايشگاه در غرفه
مخصوص به شهيد تندگويان وزير نفت جمهوري اسلامي ايران جاي دارد. شهيد والامقامي كه در جنگ تحميلي به اسارت دشمن
درآمده و پس از سالها اسيري و شكنجه به دست مزدوران بعثي به شهادت رسيده است .
يا در غرفه شهيد مهدي باكري كارت مخصوص مهندسين مشاور وزارت نيروي سالهاي 54 ـ 53 به نمايش گذاشته شد كه حاكي از
داشتن مدرك مهندسي اين فرمانده شجاع سپاه اسلام در جنگ تحميلي است .
البته فعاليت اطلاع رساني موزه شهدا هنگام حضور گروههاي منجسم بازديدكننده بيشتر مي شود زيرا پس از نمايش فيلم عمليات
پيش زمينه مناسبي براي افراد فراهم مي گردد كه ابتدا درحال و هواي آن دروان قرارگيرند و آنگاه به سراغ آثار برجاي مانده از شهدا بروند.
اين مساله در بخش دانش آموزي شهدا نماد بهتري دارد زيرا فضاي اين بخش با سنگر بندي مختلف
با مناطق جنگي دوران دفاع
مقدس همانند شده و حتي ريز مكالمات فرماندهان از طريق « بيسيم هاي جنگي » نصب شده در گوشه و كنار اين سالن در فضا پخش
مي شود و سنگر مخصوص شهيد محمدحسين فهميده و ساير شهداي دانش آموزي از نشانه هاي ويژه اين سالن مي باشد.
در اين سالن دانش آموزان در قالب مسابقه دارت و تيراندازي
مسابقه نقاشي و نشان مركز كنترل اطلاعات ماهواره
بازيهاي خاص
كامپيوتري با محتواي دفاع مقدس و فعاليت هاي شهداي دانش آموزي
كاملا در محيطي جنگي حاضر مي شوند كه يقينا خاطره با ارزشي
براي بازديدكنندگان برجاي خواهد گذاشت .
نگارستان هنري بخش ديگري از موزه شهداست كه در فضايي حدودا 600 متري با نورپردازي و سيستم صوتي و تصويري
به
محلي مناسب براي برگزاري نمايشگاههاي گروهي و آثار تجسمي هنرمندان ترجيحا باموضوعات و مفاهيم مربوط به ايثار و شهادت
جانبازان وآزادگان درآمده است كه بر خلاف محيط نظامي بخش فرماندهان شهيدو بخش دانش آموزي
كاملا هنري است .
در اين بخش عكس هاي مختلفي از دوران دفاع مقدس خصوصا بخش اعزام نيرو و بدرقه مادران از فرزندان خود براي حضور در
جنگ تحميلي وهمچنين اهداي كمك هاي مردمي و طبخ غذا براي رزمندگان در معرض ديد بازديدكنندگان گذاشته شده است .
علاوه بر آن نمايشگاه بانوان شهيده تحت عنوان « همراز ياس » كه در آن آثار هنري و تجسمي همسران شهدا جمع آوري
شد.
موزه شهداي تهران آرشيو هنري هم دارد كه در آن آثار هنري هنرمندان شاخص و برجسته پيرامون ايثارو شهادت
شهيدان
جانبازان
وآزادگان در زمينه نقاشي
خوشنويسي
عكاسي
كولاژ
مينياتور و ساير رشته هاي تجسمي خريداري شده
به روش علمي نگهداري
مي شود . هم اكنون بيش از 700 اثر نفيس هنري در اين آرشيو موجود است كه به مناسبت هاي مختلف به صورت موضوعي يا مناسبتي
به نمايش عموم گذاشته مي شود.
در طبقه دوم موزه
سالن آثار شهداي شهرستان ها و استانها كه عمدتا اهدايي مي باشد
نگهداري مي شود. همانگونه كه اشاره شد تك
تك شهداي اين مرز و بوم آثار
اسناد
عكس هاي مخصوص به خود و ساير رزمندگان و همراهان شهيد را دارند كه امكان جمع آوري
همه موارد در يك محل غيرممكن است . اينجا سنگي سياه قرار دارد كه كاملا شبيه كلت كمري است با اين سنگ يكي از رزمندگان شهيد
دوران دفاع مقدس در شبي تاريك هنگامي كه همه فشنگ هاي خود را به سمت دشمن شليك كرد ودر آستانه اسارت بود
به كمكش آمد
با اين سنگ هم جان خود را نجات داد و هم تعدادي اسير گرفت سنگي كه ترس و زبوني دشمن و رشادت رزمندگان و نيز امداد الهي را به
خوبي براي بازديدكنندگان تداعي مي سازد.
تك تك آثار ثبت شده در موزه شهدا حوادث تلخ و شيرين دوران جنگ تحميلي و مجاهدت پيشقراولان و پيشگامان انقلاب اسلامي را
در خود دارد. اگرچه غرفه مربوط به شهداي بمباران هاي هوايي و حملات موشكي دژخيمان بعثي صفحه ننگين ديگري بر زندگي
جنايتكار چون صدام اضافه مي كند و اينكه بدانيم 15 هزار و 959 نفر از هموطنانمان در طول 8 سال جنگ تحميلي بر اثر بمباران و
حملات موشكي دشمن به شهرها و روستاهاي كشور به شهادت رسيدند.
مدال ها و افتخارات ورزشي شهداي ورزشكار بخش ديگري از موزه شهدا را به خود اختصاص داده است در اين بخش آثار ظاهري
كم است اما عمق حضور شهدا خصوصا شهداي ورزشكار را در جامعه براي همه قرون و اعصار حفظ خواهد كرد. شهداي ورزشكاري كه
بعضا علاوه بر حضور در رقابت هاي جهاني و كسب مدال ورزشي
در صحنه اي ديگر مدال آن جهاني « شهادت » را هم براي خود كسب
كرده اند.
سالن نمايش آثار شهداي بين الملل از ديگر بخش هايي است كه به شهداي ايراني خارج از مرزهاي كشور و همچنين شهداي خارجي
كه براي احيا دين و شريعت و استقلال ميهن خود مبارزه و به درجه رفيع شهادت نايل آمدند مربوط مي شود. شهداي از انتفاضه فلسطين
پاكستان
لبنان
افغانستان و حتي شهيدي همانند مصطفي مازح كه در راستاي عمل به تكليف شرعي اجراي حكم تاريخي حضرت
امام (ره ) بر ضد سلمان رشدي مرتد
به شهادت رسيد.
بخش ترميم آثار و مخزن لباس با درجه حرارت و شرائط نگهداري مخصوص
كتابخانه
محل مطالعه
سايت اطلاع رساني و
كتابفروشي از ديگر بخش هاي جانبي موزه شهدا محسوب مي شود كه به محلي براي فعاليت هاي علمي و تحقيقاتي در قالب موضوعات
مخصوص به شهادت تبديل شده است .
حضور در موزه شهدا هر روزه از ساعت 8 صبح تا 5 بعدازظهر
پنجشنبه ها تا ظهر و در ايام ماه مبارك رمضان در ساعت اداري اعلام
شده براي عموم رايگان و آزاد است .
هنگام خروج از موزه شهدا دوباره همان سئوال هميشگي به ذهنم خطور كرد. سئوالي كه همچون باور خوف و رجا هميشه بايد در
دل مومنان به حضور مقدس رزمندگان در فكر و عمل ما نمايان باشد كه « بعد از شهدا ما چه كرده ايم » آنچه ديديم تنها بخش محدودي
از آثار مادي شهدا بوده است كه در كارگاههاي ترميم كماكان حفظ شده است . اما آيا ما براي افكار و آرمانهاي شهدا هم كارگاه ترميم و
احيا داريم آيا مصاديق فرهنگ ايثار و شهادت هم در كشور ترميم مي شود آيا براي آن هم آفت زدايي فردي و عمومي داريم
موزه شهدا به عنوان مكاني فرهنگي و معنوي
ميراث دار شهداي انقلاب اسلامي و جنگ تحميلي است جايي كه نه فقط آثار شهدا
كه
دلهاي مردم ايران نيز در آن قرار دارد. پس بايد با وضو وارد شد
مشخص نيست چه حسي مرا در سالن فرماندهان شهيد ابتدا به سراغ آثار شهيد حسن باقري خبرنگار روزنامه جمهوري اسلامي
نزديك كرد شهيد بزرگواري دل شيدايي در كنار نبوغ خاصي نظامي و اطلاعاتي اش
از او فرمانده شجاع اطلاعات و عمليات ساخت كه
بعدا به فرماندهي قرارگاه كربلا و در نهايت بر بال ملائك به ديدار سالار شهيدان كربلا رسيد
موزه شهدا با داشتن 12 هزار و 473 اثر از 1310 شهيد در قالب بخش هاي مختلف از جمله سالن آثار فرماندهان شهيد
شهداي ترور
شهداي انقلاب اسلامي
شهداي بين الملل
شهداي استانها و... يكي از پرجاذبه ترين موزه هاي تهران است
اگرچه در موزه شهدا بسياري از آثار مادي شهدا در كارگاه هاي ترميم حفظ و نگهداري مي شود
اما اي كاش افكار و آرمانهاي اين شهدا
هم در كارگاه ترميم بزرگتري به نام جامعه اسلامي
براي هميشه ماندگار شود
