مجيد زندي
هنگامي كه ماه گذشته طرح مبارزه با منكرات با شدت بيشتري پيگيري شد افكار عمومي سئوالي را در دل خود نگه داشت كه آيا منكرات فقط مبارزه با بدحجابي و اراذل و اوباش است بسياري ديگر به دنبال چرايي بروز چنين رفتاري در ميان برخي افراد جامعه بودند و نگراني خود را چنين مطرح مي ساختند كه ما چه كارهايي را انجام نداده ايم كه به اينجا رسيده ايم جامعه ما چه گمشده هايي دارد كه بعضا برخي از جوانان و نوجوانان ما اينچنين به بي راهه مي روند و به جان و مال و ناموس مردم هم تعدي مي كنند
در مقابل عده اي ديگر مدعي مي شوند ما از ارزش ها فاصله گرفتيم ريشه منكرات و ناهنجاريهاي اجتماعي فراموش شدن ارزش هاست . اما كماكان عملكردها و گمشده ها در سطح ابتدايي مي چرخد و نمي دانيم چه كارهايي را خودمان بايد انجام دهيم ولي به آن سمت نمي رويم اما از دوري ارزش ها سخن مي گوئيم در حاليكه خودمان نيز آن را رعايت نمي كنيم .
فرض كنيد ما در روستايي زندگي مي كنيم كه همه افراد روستا نسبت به همديگر احساس خيرخواهي دارند مردم روستا بر اين باور هستند كه اگر يكي از افراد روستا در مسير گناه قرار بگيرد ممكن است آتش اين گناه فردا در خانه خودش هم سرايت كند اهالي اين روستا همديگر را به خوبي مي شناسند و هنوز پاي غريبه ها به آن روستا باز نشده كه بگويند به ما چه او يك غريبه است هر كاري كه مي خواهد انجام دهد!
لطفا دايره اين نگاه را از دايره روستا بالاتر ببريد و آن را در شهري گسترش دهيد كه مردم آن يقه همديگر را نمي گيرند تا اشتباهات فردي را كه منجر به بروز مشكلات اخلاقي و اجتماعي مي شود برطرف سازند اما نست به سرنوشت همديگر هم بي تفاوت نيستند آنها بسيار با صميميت از همان ابتدا مراقب همديگر هستند تا از مسير درست منحرف نشوند. همانند گروهي از كوهنوردان كه در مسير كوهپيمايي همديگر را همراهي مي كنند. آنجا ديگر اصطلاح امروزي برخي از حقوقدانان به اصطلاح روشنفكر ما كه اخيرا در برخي از روزنامه ها و مجلات روشنفكري آنهم با تقليد مغرب زمين « حقوق شهروندي براي هر فردي محترم است » را ملاك رفتار ديگران قرار نمي دهند كه هر كاري كه مي خواهند انجام دهند چون آزاد هستند. كشور هم مانند گروه كوهنوردي و افراد روستا در يك محيط بزرگتر شكل مي گيرد چگونه است اين افراد براي مصاديق باارزش كشورهاي غربي احترام قايل مي شوند و از آن به عنوان ارزش هاي دهكده جهاني ياد مي كنند اما براي ارزش هاي مذهبي انسانساز و جهانشمول الهي اهميتي متصور نمي شوند !
از مسير منحرف نشويم مي خواهيم « امربه معروف و نهي ازمنكر » را به درستي معرفي نمائيم و بگوئيم امربه معروف و نهي ازمنكر همه آن چيزي نيست كه در جامعه ما عمل مي شود. مبارزه با مفاسد اجتماعي كه پليس انجام مي دهد « مبارزه » است امربه معروف و نهي ازمنكر گرفتن يقيه كنار دستي نيست احساس مسئوليت اجتماعي براي « تذكر » دادن است . مشكل جامعه امروز ما نبود « تذكر » است در حاليكه مبارزه شكل انتهايي مصاديق مختلف بزه هاي اجتماعي است . گره كار جامعه ما در همان مراحل ابتدايي است كه به تعبير شهيد آيت الله بهشتي « بي تفاوتي » همان مساله اي كه با يك « به من چه » از كنارش مي گذريم و اين آفتي است كه به ريشه ها تيشه مي زند.در حاليكه در هيچ كشوري نمي توان به اندازه آدمها پليس قرار داد ضمن آنكه نمي توان چنين رويه اي از سوي يك پدر براي فرزندان و فرد براي برادران و خواهان خود اجرا كند.
مردم ما خود را شيعه آن امامي مي دانند كه با شعار امربه معروف و نهي ازمنكر در صحنه كربلا حاضر شدند و گفتند « اريد ان آمربالمعروف وانهي عن المنكر » و اگر مردم مسلمان آن زمان فقط به غنائم لشكركشي ها دلخوش نمي شدند و نسبت به همه منكرات « تذكر لساني » مي داند حسين (ع ) مجبور به مبارزه اي نمي شدند كه منجر به شهادت او و ياران باوفايش شود.
اكنون هر قدر كه در مسايل ويژه حكومت داري و ايجاد جامعه اسلامي پيشتر مي رويم به اين نتيجه مي رسيم كه نياز به امربه معروف و نهي ازمنكر هم بيشتر مي شود و با اينكه حكومت اسلامي عمري 27 ساله در كشور دارد در عرصه فرهنگ سازي امربه معروف و نهي ازمنكر موفقيت لازم را در شان و جايگاه نظام اسلامي نداشته است اين ضعف همين حد هم بسيار زياد است كه اكنون اگر از مردم راجع به امربه معروف و نهي ازمنكر بپرسيم بيش از هر مساله اي فكر آنها به « دايره منكرات » كميته انقلاب اسلامي و برخورد با بدحجابي نيروي انتظامي معطوف مي شود در حاليكه اكنون دلسوزان جامعه بايد با ارزيابي دقيق عملكردها گره هاي كور موجود را كه در بسياري موارد كه ناخواسته هم ايجاد شده شناسايي و حقيقت واقعي امربه معروف و نهي ازمنكر را براي مردم تبيين نمايند.
اينكه ايجاد مدينه فاضله منظور ما باشد يقينا ممكن نيست اما اگر همه ما تلاش كنيم هر آنچه كه خود آن را عيوب جامعه مي شناسيم در حد تذكر زباني وارد شويم و ضمن دوري جستن از آن بدي در « دل » در « زبان » نيز با آن به مخالفت برخيزيم و يا هر آنچه را كه به عنوان « حسن » تلقي مي كنيم ضمن آنكه آن را در وجود خود نهادينه مي سازيم به ديگران هم منتقل كنيم همه مسايلي كه اكنون به عنوان معضل در جامعه ما مطرح است برطرف خواهد شد.
امروزه آسيبي به نام « موادمخدر » در جامعه براي همه شناخته شده است اگر همه خانواده ها و افراد جامعه در خانه كوچه و خيابان نسبت به اين مساله حساس باشند و با آن به عنوان يك منكر واقعي چه در زبان و چه دردل و چه در عمل مقابله كنند اين معضل اجتماعي تا اين حد گسترده نمي شد. در اين عرصه و ساير منكرات نبايد فردي پيدا شود كه بگويد به من مربوط نيست .
به تعبير قرآن كريم زن و مرد در يك مقطع نسبت به هم ولايت دارند آنهم در زمينه امربه معروف و نهي ازمنكر است و حتي يك كودك و نوجوان هم مي تواند به افراد بزرگسال در اين زمينه توصيه به معروف و نهي ازمنكر كند.
فراموش نكنيم براي بقا شريعت و حكومت امربه معروف و نهي ازمنكر طراحي شده است و اين مساله فقط براي جامعه اسلامي نيست . تا حدي كه در قالب نظارت ملي و نظارت همگاني يا نظارت خواص در كشورهاي غيراسلامي هم وجود دارد. ممكن است در آن كشورها نحوه اجرا و اشكال هاي آن در قالب قانون فراهم شده باشد در عين حاليكه مي دانيم نظارت ملي نيز نمي تواند به جايگاه رفيع و انسانساز امربه معروف و نهي ازمنكر برسد.
در زمينه فرهنگ سازي يقينا هنوز راه طولاني به سمت حداقل هاي جامعه اسلامي در پيش داريم . اصل امربه معروف و نهي ازمنكر پذيرش احساس مسئوليت است و اين احساس مسئوليت لزوما در حوزه بدحجابي خلاصه نمي شود اگر چه آن را نيز اگر همه مردم افراد را به رعايت حجاب اسلامي سفارش و توصيه مي كردند كار به اين مرحله نمي رسيد كه بدحجابي را يكي از معايب آشكار جامعه اسلامي خود تلقي نمائيم و پليس را مامور مبارزه با آن سازيم .
در زمينه فرهنگ سازي به منظور تقويت فرهنگ الهي امربه معروف و نهي ازمنكر و گسترش روزافزون آن در جامعه آقاي سيدمهدي هاشميان معاون فرهنگي ستاد احيا امربه معروف و نهي ازمنكر به گزارشگر ما مي گويد : ستاد احيا كه از 13 سال پيش فعاليت خود را آغاز كرده هدف اصلي آن فرهنگ سازي بوده است اين ستاد هيچگاه نگاه اجرايي به عنوان عامل امربه معروف و نهي ازمنكر نداشته زيرا اين كار را وظيفه تك تك آحاد مسلمين مي داند.
وي مي افزايد : اين ستاد با تشكيل شوراهاي امربه معروف و نهي ازمنكر در استانها شهرها و مساجد سازمان ها و ادارات دولتي تلاش كرده است اين فريضه الهي را تبيين و تبليغ نمايد تا به عنوان عمل به يك واجب الهي مدنظر همه مردم و مسئولان باشد.
آقاي هاشيمان ادامه مي دهد : هدف ستاد فعاليت هاي تبليغي و آموزش است كه در اين زمينه مولفاني كه كتابي داشته اند شناسايي و در سطحي وسيع آن را منتشر و توزيع كرده ايم تا مردم بهتر بتوانند مفاهيم امربه معروف و نهي ازمنكر را بشناسند آنگاه خود مصاديق مختلف آن را در جامعه پيدا و در حوزه « لساني » به عنوان يك تكليف شرعي اقدام نمايند.
معاون فرهنگي ستاد احيا امربه معروف و نهي ازمنكر مي گويد : به واسطه كارهايي كه در كشور ما اتفاق افتاده افراد فكر مي كنند اين واجب الهي همان كارهاي خشن و برخورد شديد با منكرات است در حاليكه ما هم تلاش كرده ايم اين نگاه صرفا خشن را از ذهن افكار عمومي پاك نمائيم و بگوئيم برخي كارهاي اشتباه به نام امربه معروف و نهي ازمنكر شده و حتي نام نهي ازمنكر براي اقدامات خاص جعل شده در حاليكه اگر مردم خود را موظف به امربه معروف و نهي ازمنكر بدانند بسياري از مشكلات حل خواهد شد و اگر اين فرهنگ در رفتار همه افراد جامعه نهادينه شود وظايف ماموران حكومتي به حداقل ممكن كاهش مي يابد.
يعني اگر تك تك افراد اين جامعه در هر مكاني حضور دارند مثلا كنار خيابان حضور دارند اگر مردي به نابينايي كمك كرد كه از عرض خيابان عبور كند از او تشكر نمايند اين تشويق در تعبير ما خود معروف است زيرا چند اثر دارد ازجمله اينكه فرد را به ادامه كار خير مصمم مي سازد در خود فرد اثرگذار است هم براي تقديري كه براي كار خود كرده و هم براي انجام آن در آينده موثر است ضمن آنكه افراد ديگري هم كه اين كار نيك را ديدند تشويق مي شوند كه خود نيز كار خير ديگري را انجام دهند.
سيدمهدي هاشميان مي گويد : اگر ما بتوانيم به درستي اين فريضه را تبيين كنيم تا در جامعه عمل شود اتفاقات مثبت فراواني در كشور مي افتد كه قابل شمارش نيست به تعبير رهبر معظم انقلاب امربه معروف و نهي ازمنكر در سطح جامعه اين است كه بگوييد و بگذريد و اگر 10 نفر منكري را ديدند و تذكر بدهند تاثير اين كار در جامعه براي مبارزه با منكرات از هر كار قانوني هم بيشتر است .
وي مي افزايد : ما فكر مي كنيم مخاطب اصلي امربه معروف و نهي ازمنكر هرم قدرت هم است اگرچه مردم بايد بدانند چگونه كاري بايد انجام دهند كه هرم قدرت را از مسيري كه منجر به انحراف مي شود حفظ كنند اما اين هم تنها يكي از مصاديق است و نبايد آن را همه هدف امربه معروف و نهي ازمنكر دانست .
معاون فرهنگي ستاد احيا امربه معروف و نهي ازمنكر مي افزايد : در اين روش مي توانند با حضور در گروههاي سياسي احزاب و تشكل هاي مردمي مطبوعات بانگاه امربه معروف و نهي ازمنكري و نقادي خيرخواهانه هرم قدرت را همواره تحت نگاه تيزبين خود داشته باشند و آنها را رصد كنند.
وي درباره راههايي كه مردم مي توانند هرم قدرت را تحت نظر داشته باشند هم مي گويد : همين كه مردم با راي خود مسئولي را از اريكه قدرت كنار مي گذارند و فرد ديگري را جايگزين مي كنند قدرت خود را به رخ مي كشند اگرچه ما خود نيز به دنبال راههاي مختلف نظارت بر عملكرد مسئولان مي رويم و طبيعي است كه در اين عرصه همه بزرگان فكري جامعه مطبوعات و رسانه ها انديشمندان و... كمك كنند با الگوسازي و اطلاع رساني دقيق حقايق امربه معروف و نهي ازمنكر در جامعه گسترش دهند تا بتوانيم گامهاي بلندتري براي احيا اين فريضه الهي برداريم .
وي در پاسخ به اين سئوال كه اين ضرورت چرا در يكي دو سال اخير تشديد شده و درباره آن فراوان سخن گفتند و حتي عمل مي شود مي گويد : در حوزه محتوايي امربه معروف و نهي ازمنكر در كشور ما كم كار شده بود در حاليكه اگر ما به ابعاد فكري مساله بپردازيم مردم خود مصاديق را انتخاب خواهند كرد و نيازي به آن نيست كه ماموران انتظامي اين مصاديق را شناسايي و اقدام كنند ضمن آنكه به همين دليل در كشور ما تاكنون كمتر كتابهايي در اين زمينه نوشته شده كه پس از پيروزي انقلاب فقط به 80 عنوان رسيده است كه همين ضعف آگاهي بخشي باعث شده كه حضور مردم در اين عرصه كمتر باشد و ما بايد زحمت زيادي بكشيم كه ضعف هاي گذشته را جبران كنيم تا مردم هم آگاه شوند و هم مطمئن شوند كه مي توانند در عرصه امربه معروف و نهي ازمنكر فعال باشند.
وي مي گويد : هدف امربه معروف و نهي ازمنكر اين است كه افراد يك جامعه را مسئول بسازد افرادي كه چه در پست و مقام دولتي و چه غير آن مسئول اصلاح امور هستند و در اين عرصه همه مردم هم مسئوليت نظارت بر عملكرد افراد جامعه و زمامداران را دارند براي اينكه در امربه معروف و نهي ازمنكر گفته مي شود به نيكي و خيرخواهي امر كنيد در جهت ترويج مكارم اخلاق تلاش نمائيد و از هر منكري هم كرديد به نهي نماييد.
وي مي افزايد : اگر در نماز شرط طهارت لباس و ساير دستورالعمل ها وجود دارد در امربه معروف و نهي ازمنكر وجود ندارد كوچكتر مي تواند به بزرگتر معروف ها را گوشزد كند پسر به پدر مرئوس به رئيس و... همه اين مسئوليت را دارند كه همديگر را به خوبي ها توصيه كنند و نيست به حذف منكرات تذكر دهند.
معاون فرهنگي ستاد احيا امربه معروف و نهي ازمنكر ادامه مي دهد : به تعبير مقام معظم رهبري در حكومت اسلامي مرحله اول و دوم امربه معروف و نهي ازمنكر در قالب قلبي و زباني وظيفه همه مردم است اما در بخش يدي ديگر مردم وظيفه ندارند بلكه اين وظيفه به عهده حكومت مي افتد. رسالتي هم كه ستاد احيا دارد همين دو مرحله است يعني تلاش كند كه امربه معروف و نهي ازمنكر به عنوان يك فرهنگ در رفتار همه مردم و مسئولان نهادينه شود.
وي مي گويد : اگر مردم راجع به هر چيزي كه پيرامون آنها اتفاق مي افتد مسئول بدانند اين مسايل مي تواند از نهاد خانواده تا محله مسجد مغازه و اداره و رخ دهد.
آقاي هاشميان بااشاره به تعبير رهبر معظم انقلاب در زمينه امربه معروف و نهي ازمنكر مي گويد : در جلسه اي كه با ايشان داشتيم تعبير رهبري معظم انقلاب براي مسئوليت همگاني مردم در اين زمينه « گفتن و گذشتن » بوده است « در حاليكه وقتي به برخي از جوانان حزب اللهي درباره احيا امربه معروف و نهي ازمنكر توصيه مي شود فكري كنند حتما در اين عرصه بايد شير هم باشد » . اين تعبيرات رهبر معظم انقلاب دقيقا حدود و ثغور عملكرد عامه را براي اين تكليف الهي مشخص كرده است .
در اين زمينه آقاي محمدخاني مسئول اداره آموزش ستاد احيا امربه معروف و نهي ازمنكر هم در اين زمينه مي گويد : بزرگترين رسالت ما اگر به آن توفيق يابيم اين است كه كاري بكنيم مردم نسبت به اين واجب الهي بينش مثبت پيدا كند و از انجام آن نهراسند.
وي مي افزايد : براي فرهنگ سازي ما دو گام را سرلوحه كارهاي خود قرار داده ايم كه يكي از آنها آموزش است . آموزش در حدي كه آنهايي كه ارتباط خاصي با ستاد دارند همانند شوراهاي امربه معروف كه حدود 10 هزار نفر مي شوند از محتواي اين خواسته الهي آگاهي داشته باشند و در اين مرحله ما به هيچ وجه به دنبال مصاديقي نيستيم ما مي خواهيم فرهنگ آن را احيا كنيم .
وي مي افزايد : ما مي خواهيم به جوانان اين كشور بگوئيم كه در دين ما يك واجبي وجود دارد به نام امربه معروف و نهي ازمنكر كه مراتب و مراحل مختلف دارد كه در مراحل آموزش مطرح مي شود.
وي مي افزايد : اينكه مي بينيم در جامعه ما نگاه بدبينانه اي درباره امربه معروف و نهي ازمنكر وجود دارد اين است كه افراد قبل از آنكه با فرهنگ و محتواي امربه معروف و نهي ازمنكر آشنا باشند به سراغ مصاديق آن رفتند كه دچار خطا شدند در حاليكه اگر آن افراد از لحن و بيان و طرز رفتار آمر به معروف و ناهي ازمنكر آشنا بودند شيوه مناسبي را براي اجراي اين فريضه الهي در پيش مي گرفتند و قبلا خودشان به آن عمل مي كردند.
وي مي افزايد : اگر بخواهيم كسي را نمازخوان كنيم او ابتدا بايد به باور برسد كه نماز واجب الهي است در غير اينصورت نمي تواند نماز را بياموزد و آن را اقامه نمايد.
وي مي گويد : نسل جوان ما بيش از هر چيز اكنون نيازمند چهره زيباي امربه معروف و نهي ازمنكر براي ساخت جامعه سالمي است كه خود او هم دوست دارد در آن شرايط زندگي كند. اين چنين جواني هنگامي كه در جامعه منكري را مشاهده مي كند نمي گويد « به من چه اين مملكت پليس دارد » .

نكته اي كه در اين ميان وجود دارد در امربه معروف و نهي ازمنكر همه مردم مي دانند منكرات چيست و معروف ها چه ويژگي هايي محسوب مي شود اما راه دقيق آن را نمي شناسند تا با نزديكترين تلاش به هدف برسند. ضمن آنكه اين عرصه حساس پيش از هر كار از رفتار حاكمان جامعه اسلامي كمك مي گيرد نوع زندگي مسئولان در اين دوران براي مردم واقعا حساسيت زا شده است به همين دليل پذيرش مسئوليت سياسي در حكومت اسلامي حساسيت بسيار زيادي دارد كه ابتدا بايد خود رعايت كنند در اين باره حضرت علي (ع ) در خطبه 170 نهج البلاغه تعبير جالبي دارند و مي فرمايند : اي مردم به خدا سوگند من شما را به هيچ طاعتي تشويق نمي كنم مگر اينكه خود قبل از شما به آن عمل كنم و شما را از هيچ گناهي باز نمي دارم مگر اينكه قبل از شما از آن باز ايستم ضمن آنكه از اين سو هم مي دانيم مسئولان مملكت ما معصوم نيستند و نبايد اين فكر در ذهن مردم شكل گيرد كه چون فلان مسئول چنين زندگي مي كند و چنان سخن گفته ما مي توانيم از او هم جلوتر برويم ! شايد بارها همه ما ميوه به ظاهر سالمي را برداشتيم تا آن را بخوريم اما هنگامي كه متوجه پوسيدگي و كرم خوردگي آن شديم از خوردن پشيمان شديم . قرار نيست رفتار ديگران مشوق ما در اشتباه باشد همينكه خود به يقين رسيدم كه كاري اشتباه است مي توانيم به آن سمت نرويم كه يقينا گسترش اين افكار در جامعه نيازمند تلاش هاي گسترده تري است كه علاوه بر رسانه ها خصوصا راديو و تلويزيون ائمه جمعه و جماعات هم در اين عرصه وظايف سنگيني بر عهده دارند تا در راستاي احياي اصل الهي « امربه معروف و نهي ازمنكر » تلاش كنند. اين واجب الهي از بيرون نيامده در متن فرامين اسلامي به عنوان فروع دين وجود دارد كه تاكنون مورد غفلت واقع شده كه فقط نيازمند احيا است . اگر حقيقتا " به دنبال احيا هستيم بايد به امربه معروف و نهي ازمنكر به عنوان يك مساله فرهنگي نگاه كنيم . همچنانكه نمي توان مردم را به اجبار نمازخوان و روزه گير و جهاد كننده در راه خدا و پرداخت كننده خمس و زكات كرد نمي توان به اجبار آنها را وارد عرصه امربه معروف و نهي ازمنكر ساخت .
امر به معروف و نهي از منكر تا آنجا كه به مردم مربوط مي شود و بر همه واجب است « تذكر دادن » است . احساس مسئوليت اجتماعي نسبت به همنوع كه در آن مچ گيري و يقه پاره كردن وجود ندارد
متاسفانه در جامعه ما روشي رواج يافته تحت عنوان « به من چه مملكت پليس دارد. » در حاليكه در هيچ كشوري از جهان نمي توان به اندازه آدمها پليس كار گذاشت . آيا چنين رويه اي را يك پدر مي تواند براي فرزندان خود و فرد براي برادران و خواهران خود اجرا كند
سيد مهدي هاشميان معاون فرهنگي ستاد احيا امر به معروف و نهي از منكر : اسلام با گنجاندن اين فريضه در دستورات خود مي خواهد همه افراد جامعه را در هر سن و جنسي و يا پست و مقامي مسئول سرنوشت همه بسازد زيرا بي تفاوتي بزرگترين آفت هر جامعه اي محسوب مي شود
محمد خاني مسئول اداره آموزش : اينكه مي بينيم در جامعه ما نگاه بدبينانه اي درباره امر به معروف و نهي از منكر وجود دارد به اين دليل است كه افراد قبل از آنكه با فرهنگ و محتوا آشنا شوند به سراغ مصاديق امر به معروف و نهي از منكر رفتند و دچار اشتباه شدند