ويژگيهاي مديريتي پيامبر اعظم (ص )
قسمت سوم
سيد حسين تقوي ـ امام جمعه دزفول
اختيار و مسئوليت
در بحث مديريت اسلامي ديدگاه ارزشي اقتضا مي كند كه با
توجه به مسئوليت خطير انسان در قبال تمامي اعمال خويش هر
عملكردي با ديد مسئولانه به آن نگريسته شود و از سوي ديگر در
مقام عملكرد تفويض اختيار با توجه به پاسخگويي و مسئوليت
مشكل نيست
بايد در هر بخش تفويض اختيار لازم باشد و به
موازات آن نيز همان اندازه توقع مسئوليت باشد كه واكنش دو
سويه اي بين اين دو قضيه ملاحظه مي شود
اختيار
تعيين كننده
مسئوليتهاست و مسئوليت
تحديد كننده اختيارات خواهد بود.
تفويض اختيار و مسئوليت خواهي از لوازم اداره امور و سنتي
الهي است
خداوند پس از آن كه بندگان شايسته خود را مي آزمايد
به آنها مسئوليت مي دهد و از آنها پرسش مي كند و اگر در انجام
رسالت كوتاهي كنند و نسبتي دروغ به خدا دهند خداوند با آنها
معامله اي سخت مي كند(10 )
طبق سنت تفويض اختيار و مسئوليت دهي
عملكرد هيچ
مسئولي نبايد از ديد مسئول بالاتر مخفي باشد بايد نظارت دقيق و
ارزيابي بر كارها حاكم باشد.
حضرت رسول كارها را تقسيم مي كرد و افراد مناسب را براي
هر كار تعيين مي كرد و سپس پيگيري مي نمود. به عملكرد و حساب
كارگزاران خود رسيدگي مي كرد.
هرگاه رسول خدا(صلي الله عليه و آله ) سپاهي را براي
ماموريت مي فرستاد و فرماندهي براي آنها تعيين مي كرد
برخي از
افراد موثق و مورد اعتماد خود را مخفيانه بر او مي گماشت تا
رفتارش را زير نظر گرفته
براي پيامبر گزارش كند . 11
عمل گرايي و تلاش
اساسي ترين دستاورد اصل معاد كه موجب نشاط و توان بخشي
به دنياي انسان بوده اصل تلاش است . با توجه به معرفت ديني پاي
نهادن به جهان بعدي و رسيدن به تكامل از طريق تلاش امكان پذير
است . زندگي دنيا جايگاه تلاش و فرصتي براي كار است كه به
انسان ارزاني شده تا با دست رنج خود فرداي بهتري را بسازد.
رابطه اين عالم با جهان پس از آن رابطه مزرعه و كشت و خوشه
چيني و جمع آوري محصول است .
زندگي جايگاه استراحت و سستي نيست . سعادت در اين
زندگي به منزله قلعه رفيعي است كه جز با تلاش كسي بدان صعود
نمي نمايد. در اين جهان انسانهايي موفق هستند كه كوشش در
جانشان رخنه كرده و سستي را از خود دور نموده اند.
سوگند به عصر
كه انسانها در زيانند
مگر كساني كه ايمان
آورده و اعمال صالح انجام داده اند.
تلاش اولين نكته اي است كه هميشه بعد از ايمان مطرح
مي گردد. و نيز هنگامي كه سخن از پاداش نيك يا كيفر مي آيد ميزان
عملكرد است :
قاطعيت در امور
پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله ) در آغاز كار به عنوان
بزرگترين مصلح اجتماعي مسير بسيار سختي را در پيش رو داشت .
درايت ايشان اقتضا مي كرد كه هدف نهايي را كه در صدد دستيابي به
آن است براي اطرافيان و مخالفان خود تعيين كند و با هدف گذاري
آخرتگرا موضع خويش را به همگان معرفي نمايد.
آنچه پيامبر (صلي الله عليه و آله ) بازگو نمود حاكي از پايداري
و هدفمندي برنامه او بود. كسي كه مي خواهد نظام عظيم عالم گيري
را بنياد نهد بايد در ابتدا چنين قاطعانه هدف و انديشه بزرگ خود را
اعلام نمايد و تا پاي جان به سوي هدف حركت نمايد; هدفي كه
ريشه در آخرت گرايي دارد.
شايد هيچ مفهومي روشن تر از هدف
علت وجودي سازمانها و
مديريت را بيان نكند. داشتن هدف و هدفمندي لازمه هر سيستمي
است
براين اساس در آرا نظريه پردازان مديريت از بعد نظري و در
اقدامات مديران حرفه اي از بعد عملي « هدف » از جمله مفاهيم
محوري به شمار مي آيد. فرايندهاي مهم مديريتي چون
تصميم گيري
برنامه ريزي و كنترل جز با مفهوم هدف
معنايي
دربرندارند. به گفته يكي از صاحب نظران مديريت (اگر نمي دانيد به
كجا مي رويد هر راهي شما را به آنجا خواهد رساند.) اگر چنين
باشد بسياري از وظايف و اصول مديريتي متزلزل خواهد شد.
تعليم و تربيت
در زمينه تعليم و تربيت
رسول خدا اهتمام خاصي داشت
به
گونه اي كه مدينه در هنگام ورود رسول خدا
چنان بود كه بنا به قول
مورخين در ميان انصار كسي كه نوشتن را بطور كامل بداند نبود و
اگر هم بود در سطح پايين و ابتدايي بود. در روز رحلت آن بزرگوار
تنها چهل و دو تن از اصحاب
در شمار كاتبان و دبيران آن حضرت
بودند.
يكي از مورخين مي نويسد تنها بعد از هجرت رسول خدا به
مدينه بود كه سواد در اين شهر رونق گرفت و آغاز اين حركت هم از
آنجا شروع شد كه در جنگ بدر هفتاد تن از سران قريش
به اسارت
مسلمانها درآمدند و رسول خدا به كساني كه توانايي پرداخت فديه
نداشتند پيشنهاد نمود كه در برابر آموختن سواد به ده تن از افراد
مدينه و مسلمانان
آزاد خواهند شد. و همين امر سبب شد كه
نوشتن در مدينه رواج يابد.
تعهد و تخصص
عوامل شايستگي مديران داراي دو عنصر اساسي است :
تعهد و تخصص .
اول عنصر تعهد و تقويت ايمان است و دوم عنصر تخصص كه
دستور همنشيني با دانشمندان و برخورداري از رهنمودهاي آنان
زيرا فرمودند : هر كس بر مسلمانان تقدم بجويد و رياست را
بخواهد
با اين كه مي داند در ميان مسلمانان براي رياست شايسته تر
از او وجود دارد
او خائن است . 12
هر كس مديريت يك گروه ده نفره را به عهده مي گيرد بايستي
فكر و توان مديريتي چهل نفر را داشته باشد و هر كس مديريت
گروه چهل نفري را عهده دار مي شود بايستي انديشه و توان
مديريت چهار صد نفر را داشته باشد . 13
بنابراين
انتصاب مدير
بدون وجود علم و تعهد موجب
انحراف و سو مديريت و فقر سياسي
اجتماعي و فرهنگي است و
اين همان است كه رسول معظم (صلي الله عليه و آله ) از آن براي
امت بيم داشت .
من بر امتم از فقر نمي ترسم
بلكه ترس و نگرانيم براي آنها از
سو مديريت است ; زيرا اگر رشته امور جامعه به دست انسانهاي
متعهد و آگاه و خبره به مسايل سپرده شود
از ضعف و سستي در
كارها و فقر در امور جلوگيري و با برنامه ريزي آگاهانه
و بكارگيري
امكانات
نيروها و استعدادهاي موجود باعث پر باري و انجام
صحيح كارها خواهند شد.
حضرت علي (عليه السلام ) علل سقوط سياسي اجتماعي
جامعه را چنين ارزيابي فرمودند : براي سقوط يك حكومت مي توان
چنين استدلال كرد.
1 ـ اصول اساسي را ضايع نمودن .
2 ـ به امور فرعي و غيراصولي تمسك جستن .
3 ـ فرومايگان را مقدم داشتن .
4 ـ انسانهاي با فضيلت را كنار زدن .
كه هر كدام از اينها ناشي از ضعف سياسي و سو مديريت آن
حكومت مي باشد.
نظارت و كنترل
« اهميت نظارت از آن جهت است كه متمم اصل هاي
برنامه ريزي و هدايت و هماهنگي است . بدون نظارت و كنترل
برنامه ريزي و هدايت عقيم خواهد ماند
چه آنكه در نظام تشريع و
تقنين به طور كلي اگر بازپرسي و بازخواست نباشد تعيين تكليف و
وظايف معني ندارد . » 14
لكن پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله ) نظارت خويش را بر
جامعه اعمال مي نمود و آن چنان بر امر نظارت و مراقبت بر جامعه
توجه داشت كه هنگام خروج از مدينه بخصوص در جنگها براي
خود جانشين برمي گزيند كه به برخي از اين موارد اشاره مي كنيم :
(پيامبر (صلي الله عليه و آله ) هنگام عزيمت از مدينه در غزوه
بني النضير و بني قريضه و بدر عمروبن ام مكتوم را جانشين خود
قرار داد. آن حضرت در جنگ ابوا سعد به عباده و در جنگ بدر
عبدالله بن رواحه و محمدبن مسلمه را در جنگ تبوك و....
جانشين خود در مدينه كرد) . 15 همچنين آن حضرت در جنگهايي
كه خود در آنها شركت نمي نمود افرادي را مي گماشت تا ناظر بر
اجراي فرمان او توسط فرمانده لشكر مجاهدان راه حق باشند و
اخبار پيشرفت امور را به آن حضرت برسانند.
پيامبر اسلام بر امور حكومتي
نظامي
اقتصادي
سياسي و...
با استفاده از شيوه هاي متفاوتي از قبيل كسب اطلاع و خبر توسط
پيك
و كسب اسرار دشمن از طريق نيروهاي نفوذي در صفوف
دشمنان و نيز اطلاع از وضع اقتصادي و امور معيشتي مردم
به
وسيله مامورين خويش نظارت مي نمودند كه نمونه هايي از آنها را
در اينجا يادآور مي شويم .
1 ـ پيك : پيامبر (صلي الله عليه و آله ) عده اي را به عنوان پيك
برگزيده و آنان به سرعت نامه هاي حضرت را به اطراف مي بردند و
پاسخ آنها را در مدينه به حضور مي رساندند.
2 ـ نظارت بر امور اقتصادي : در زمان پيامبر (صلي الله عليه و
آله ) بعضي از مسلمانان جهت خريد مواد غذايي به خارج شهر به
استقبال فروشندگان مي رفتند تا همه آن موارد را خريده و در
انحصار خود درآورند و بعدا به هر قيمتي كه بخواهند بفروش
رسانند
پيامبر افرادي را مامور ساخت تا از اين عمل جلوگيري
نمايد.
3 ـ رسول اكرم (صلي الله عليه و آله ) در جنگ حنين به پسر ابو
حدود اسلمي ماموريت مي دهد تا به داخل اردوي دشمن نفوذ كرده
گزارشي از وضع آنان و حرفهاي فرماندهانشان بياورد.
مردم دوستي
قرآن مي فرمايد :
« اي رسول ما پس به خاطر رحمتي كه از جانب خدا شامل
حال تو شده با مردم مهربان گشته اي و اگر سنگدل بودي مردم از
دور تو پراكنده مي شدند . 16 »
نرم خويي ضد خشونت و ترش رويي است و يك هديه الهي
است و كساني كه نرمش ندارند از اين هديه الهي محرومند.
نرم خويي ظاهري و باطني . خوشرويي و تبسم ظاهري و گوش كردن
به حرف مردم و مراجعين از صفات بارز آن بزرگوار بود. رهبري و
مديريت صحيح با جذب و عطوفت و مردم داري همراه است . انس
بن مالك مي گويد ده سال در خدمت پيامبر بودم
حتي يكبار با
ترش رويي و خشم با من برخورد نكرد.
محبت عامل پيوند دلها و سرمايه پرورش انسانهاست
پيامبران نيز دوستدار مردم بودند و همين محبت همچون شمعي
فروزان به دلهاي مردم گرمي مي بخشد و آنان را اطراف پيامبر گرد
مي آورد.
قرآن مي فرمايد :
« پيامبري از خودتان به سوي شما آمد. هرگونه ناراحتي و
ضرري به شما برسد براي او ناراحت كننده است . او سخت به
هدايت شما علاقمند است . او نسبت به مومنان رحيم و پيامبري از
جنس خودتان است » 17 و لذا تمام دردهاي شما را مي شناسد و به
گرفتاريهايتان آگاه است و در تحمل آنها
با شما شريك است و به
همين دليل سخني به ضرر شما نگفته و عملي به زيان شما انجام
نمي دهد و اين گونه است كه نه تنها از ناراحتي و رنج شما خشنود
نشده بلكه براي او بسيار ناراحت كننده است . علاوه بر اين به
هدايت شما علاقمند است و تمام دستورات او از همين علاقه
شديد ناشي مي شود و اگر شما را به كاري وامي دارد كه برايتان
ناخوشايند است براي ناراحتي شما نيست
بلكه براي اين است كه
به مومنان مهربان است . دين مي خواهد آب خوش از گلوي شما
پايين رود
گدايي و فقر و ذلت و غم را براي شما نمي خواهد
بر
هيچ پيامبري جز پيامبر اسلام
خداوند دو نام از نامهاي خودش را
اطلاق نكرده است .
جوهره دين عشق است
اگر فكر كردي دين عذاب و بار سنگين
است آن دين نيست
براي رسول خدا سخت است كه شما ناراحت
باشيد
پيامبر نبي است
خبر خوشي آورده
خبرهاي دنيا با خوشي
كامل همراه نيست
زيرا همراه با مصيبت بوده و ماندگار نيست .
پيامبر غم خوار امت است و براي هدايت آنها سر از پا نمي شناسد و
با مردم در سختي ها همدل و همراه است . بنابراين
خيرخواهي
دلسوزي
مهرباني
بي توقعي
تواضع
همدلي و همراهي و
غم خواري
از ويژگيهاي مديريت اسلامي است .
آن كه پخته گشت و اهل ايمان شد
به تعبير پيامبر اكرم (صلي
الله عليه و آله ) آسانگير و ملايم و با گذشت و داراي اخلاقي
نيكوست و نقطه مقابل او
انسان تندخو و سخت دل و داراي
اخلاق بد است كه در او تكبر و نپختگي و خودخواهي سريان دارد.
رسول خدا اهل رفق و مدارا بود. زيرا خداي عز و جل پيامبرش
را به مداراي با مردم دستور داده و فرموده : گذشت را پيش گير و به
نيكي امر كن ..... 18
مديريت مدارا
مدارا
تحمل همراه با لطف است .
يكي از كساني كه از لحظه ورود پيامبر به مدينه تا سالهاي آخر
عمر آن حضرت از آزار و اذيت رسول خدا بازنايستاد و پيامبر هم
او را تحمل مي نمود عبدالله بن ابي بود.
اين شيوه برخورد منحصر به يك يا دو مورد نيست بلكه روش و
سيره آن بزرگوار اين گونه بود كساني كه تا تيغشان مي بريد عليه
اسلام و مسلمانان فعاليت نموده بودند به محض اين كه در ظاهر
اظهار مسلماني مي كردند رسول خدا تمام سوابق آنها را ناديده
مي انگاشت و در پي دلجويي آنها برمي آمد.
ابوسفيان از همان روزهاي آغازين دعوت
با آيين جديد به
مخالفت برخاست
در جنگ احد
و احزاب
سركرده سپاه كفر بود
و در اكثر توطئه هايي كه عليه مسلمانان انجام گرفت نقش داشت و
تنها آنگاه اظهار مسلماني نمود كه مكه را چونان نگيني در محاصره
سپاه اسلام ديد
ولي رسول خدا همه آن دشمني ها را ناديده
انگاشت و در روز فتح مكه خانه او را يكي از اماكن امن قرار داد.
دلسوزي
قرآن مي فرمايد :
« اي رسول نزديك است كه خود را از غم و غصه به خاطر آنان
هلاك كني
اگر به اين قرآن ايمان نياورند . » 19
اين جمله نهايت دلسوزي پيامبر را مي رساند و گويا پيامبر به
شخصي تشبيه شده كه مي بيند عزيزترين افرادش از او جدا
مي شوند و او با حسرت از پشت سرشان به آنان نگاه مي كند.
از مطالعه آيات قرآن و تاريخ و سيره معلمان در صدر آنان
رهبران الهي استفاده مي شود كه آنان بيش از همه از ناداني و
گمراهي مردم رنج مي بردند و اين رنج مداوم آنها را به روشنگري
وامي داشت .
عقل گرايي
دعوت به عقل و برهان و پرهيز از وهم و گمان هدف مشترك
همه پيامبران است . زيرا عقل ابزار پذيرش وحي است . پيامبر
(صلي الله عليه و آله ) درباره خود و پيروانش مي فرمايد : « من و
پيروانم با بصيرت كامل همه مردم را به سوي خدا دعوت مي كنيم . »
20
پيامبران براي اينكه ثابت كنند راه مشركان و كافران باطل است
آنان را به تفكر و آوردن دليل
دعوت مي كردند. چنان كه در قرآن از
زبان پيامبر مي خوانيم بگو : « دليلتان را بياوريد! اين سخن كساني
است كه با من هستند و سخن كساني (پيامبراني ) است كه پيش از
من بودند » 21 و نيز قرآن فرموده : « اي پيامبر بندگاني كه سخنان را
مي شنوند و بهترين آن را انتخاب مي كنند مژده و بشارت ده » اما
كساني كه با پيامبران مخالفت مي ورزند و به دنبال پيروي از
سنت هاي جاهلانه گذشته و حرف و سخن نو و جديد و راه حل هاي
عاقلانه را رد مي كنند و يا به دنبال الگوگيري از فرهنگ هاي باطل
بوده و پاسخي ندارند
جز آن كه بگويند : « ما از پدرانمان پيروي
مي كنيم ! آيا اگر پدران آنها چيزي نمي فهمند و هدايت نيافته اند باز
از آنها پيروي مي كنند » 22
اقتدار و عزت خواهي
عزت به معناي قدرتمندي و ارجمندي است و حالتي است كه
نمي گذارد انسان شكست بخورد . 23
پيامبر اكرم هرگز از اصل استرحام بمعناي گردن كج كردن و
التماس و زاري و ناله كردن
پيروي ننمودند و هرگز اجازه انظلام
(تن به ظلم دادن ) را صادر نفرمودند.
آن بزرگوار بر اصل توانايي به اين معنا كه طمع دشمن از ما قطع
شود تاكيد داشتند . 24
قرآن مي فرمايد :
« براي دشمنان آنچه را كه داريد از قوا و از اسبان بهم بسته
آماده كنيد كه بواسطه آن دشمن خدا و دشمن خود را بترسانيد . » 25
حامي مستضعفان
مستضعفان كساني هستند كه در اثر ستم زورمداران از امكانات
مادي و فرهنگي محروم شده براي همين قدرت تصميم گيري و
ابتكار عمل را از دست داده اند و از احقاق حقوق خود ناتوانند.
اينان در قرآن مجيد چنين توصيف شده اند : آن دسته از مردان و
زنان و كودكان ضعيف نگه داشته كه نه چاره اي دارند و نه راهي
(براي نجات ) مي يابند)26.
مستكبران كساني اند كه با زورمداري
خود را بر روي زمين
برتر مي بينند
و در نتيجه ديگران را زير سلطه خود كشيده
و آنچه
بخواهند در حق آنان روا مي دارند. چنانچه خداوند درباره فرعون
مي فرمايد :
« همانا فرعون بر روي زمين تكبر و گردنكشي كرد و اهل آن را به
گروه هاي مختلفي تقسيم كرد. گروهي را به ضعف و ناتواني
مي كشاند
پسرانشان را سرمي بريد و زنانشان را زنده نگه مي داشت .
به راستي او از مفسدين بود » 27
از اين رو دفاع از حقوق مستضعفين و نجات آنان از زير سلطه
مستكبران بخشي از رسالت پيامبران بوده است . چنان كه درباره
پيامبراكرم (صلي الله عليه و آله ) كه مردم را از قيد اسارت و بردگي
نجات مي دهد چنين مي خوانيم : بارهاي سنگين و زنجيرهايي را كه
بر آنها بود
برمي دارد28. اهتمام پيامبر به اين رسالت تا جايي است
كه پيروان خويش را نيز به كار مهم جهاد دعوت مي كردند. در قرآن
مي فرمايد : « چرا در راه خدا و (به خاطر) مردان و زنان و كودكاني
كه ضعيف نگه داشته شده اند
پيكار نمي كنيد » 29
پاورقي :
10 ـ قرآن
حاقه
46 ـ 44
11 ـ قرب الاسناد ص 148
12 ـ جعفري
محمدتقي
حكمت اصول سياسي اسلام
بنياد
نهج البلاغه
1369
208
13 ـ نهج الفصاحه ص 573
14 ـ اختري
عباسعلي
مديريت علمي ص 238
15 ـ نويري
شهاب الدين محمد نهايه الارب في فنون الادب ج
16 ـ آل عمران آيه 159
17 ـ توبه
128
18 ـ اعراف 199
19 ـ كهف
6
20 ـ يوسف
108
21 ـ انبيا
24
22 ـ بقره
170
23 ـ مفردات راغب
24 ـ انفال
60
25 ـ نسا
141
26 ـ نسا
98
27 ـ قصص
4
28 ـ اعراف
157
29 ـ نسا
75
2
تفويض اختيار و مسئوليت خواهي از لوازم اداره امور
و يك سنت الهي مي باشد
در مديريت اسلامي ديدگاه ارزشي اقتضا مي كند كه
باتوجه به مسئوليت خطير انسان در قبال تمام اعمال
خويش
هر عملكردي با ديد مسئولانه نگريسته شود
پايداري و هدفمندي دو ويژگي مهم در برنامه رسول
گرامي اسلام (ص ) محسوب مي شد
پيامبراعظم (ص ) در مديريت اسلامي خويش به دو
عنصر « ايمان و تعهد » و « كارداني وتخصص » در كنار هم
نظر مي گسترد
