قسمت دوم
سيد حسين تقوي ـ امام جمعه دزفول
پيامبر و مراتب اداري
يكي از دانشمندان اسلامي سده اخير كتابي دارد بنام (التراتيب الاداريه )(8 ) كه در اين كتاب به بيان نظامات اجتماعي اسلام پرداخته است . او كتاب خود را در ده فصل تاليف نموده از جمله فصلي را به نظام حكومتي اسلام و مسئوليتهاي حكومتي كه از سوي رسول خدا به اصحاب محول مي شد فصلي به امور ديواني و اجراي احكام و جهاد و مسائل نظامي و مشاغل و حرفه هايي كه در زمان رسول بزرگوار اسلام بوده اختصاص داده است .
اين كتاب در حدود پانصد و سي باب دارد و از جمله ابواب آن بابي است تحت عنوان : اسما كساني كه در زمان رسول خدا به مسلمانان خواندن و نوشتن آموختند فرمان پيامبر در رابطه با فراگيري فقه و قرآن اسامي مردان و زناني كه به كار تعليم اشتغال داشتند اسامي مترجمان فرمانهاي حكومتي و جنگي قضاوت و شرايط قاضي آشنايي پيامبر و صحابه به امور مهندسي و عمران و اصلاح راهها اسامي نظار بر بازار و روابط اقتصادي مامورين انتظامي و اعزام گروههاي نظامي شمار اعزام هاي نظامي و شركت پيامبر در جنگ ها پرچم اسلام و كيفيت و رنگ آن كيفيت تنظيم سپاه در هنگام رويارويي با دشمن پيشاهنگان سپاه اعزام گروهي براي انتخاب محل استراحت سپاه اعزام افرادي به اردوگاه دشمن براي كسب اخبار ساختن منجنيق و دبابات باب جزيه و خراج پذيرش هيات هاي نمايندگي اعطا جوائز به اعضاي هيات محل استقرار هيات ها در مدينه مداواي مجروحان اسامي پرستاران محل استراحت مستمندان مشاغل و حرفه هايي كه در زمان آن حضرت در مدينه وجود داشت . (9 )
از ديگر خصايص پيامبر علاقه اي شديد به سازمان تشكيلات براي شكل دادن و نظام بخشيدن به نيروهاي انساني بود مي فرمود : اگر سه نفر با هم مسافرت مي كنيد يك نفر را به عنوان رئيس انتخاب كنيد.
برقراري روابط اجتماعي
رسول خدا در ابتداي ورود به مدينه در سه جهت دست به كار شد : اول در زمينه رابطه افراد با خدا و ايمان به او و تهذيب نفس .
دوم در زمينه هاي روابط اجتماعي و بيان وظيفه هر كس در مقابل همنوعان و حقوق افراد جامعه نسبت به يكديگر.
سوم رابطه جامعه اسلامي با بيگانگان
از اين رو پيماني بين مسلمانان و يهود منعقد شد و زمينه همزيستي مسالمت آميز مسلمانان را با ديگر قبايل فراهم ساخت .
و چون اين پيمان اولين فعاليت رسول خدا در اين زمينه است بجاست كه به فرازهايي از آن اشاره شود.
مهمترين بندهاي اين قرارداد عبارتند از :
1 ـ مسلمانان و يهود مانند يك ملت در مدينه زندگي خواهند كرد.
2 ـ مسلمانان و يهود در انجام مراسم ديني خود آزاد خواهند بود .
3 ـ اگر جنگي پيش آمد و يكي از اين دو درگير بود به شرط آن كه متجاوز نباشد وظيفه ديگري است كه به ياري او بشتابد.
4 ـ اگر مدينه مورد هجوم دشمن واقع شد هر دو گروه با هم بايد به دفاع از شهر برخيزند.
5 ـ گر قرار داد صلحي منعقد مي شود بايد با مشورت هر دو گروه انجام گيرد.
6 ـ مدينه به عنوان يك مكان مقدس شناخته شده قتل و خونريزي در آن حرام خواهد بود.
7 ـ در موقع بروز اختلاف راي نهايي با رسول خداست .
8 ـ امضا كنندگان اين پيمان متعهد مي شوند كه با نيكي و خيرخواهي با يكديگر رفتار نمايند.
جوانمردي
از خصوصيات آن بزرگوار اين بود كه نيكي و خير را از هر كس كه بود نيك مي دانست و چنين نبود كه تنها آن كار و عملي را خوب شمارد كه از ناحيه آن حضرت و يارانش انجام گيرد بلكه مشركين اگر صفت نيكي داشتند از آنها به نيكي ياد مي كرد در اوج اقتدار و در ايام نبوت خويش روزي سخن از حلف الفضول به ميان آمد همان پيماني كه در جاهليت بين پنج خانواده از قريش منعقد شد و بزرگان آنها در خانه عبدالله بن جدعان جمع شده و با هم پيمان بستند كه هر ستمديده اي را كه اظهار تظلم كند ياري كنند و اجازه ندهند كه در مكه بر كسي ستم شود و رسول خدا كه در آن هنگام بيست بهار از عمرش بيش نگذشته بود در اين پيمان شركت كرد و سالها بعد در مدينه مي فرمود :
« در خانه عبدالله بن جدعان در عهد و پيماني شركت كردم كه اگر شتران سرخ موي را به من دهند با آن معاوضه نمي كنم و اگر در اسلام كسي مرا به چنين پيماني فرا خواند دعوتش را اجابت مي نمايم » .
قانون گرايي
مراد از قانون قانون الهي و يا قانون اساسي در هر كشور است قانون آمده تا جلوي زورگوها را بگيرد جلوي افزون طلبي و زياده خواهي را بگيرد قانون براي ايجاد تعادل و عدالت در جامعه و براي همه مردم است . كساني كه در اين راس نظام يا بدنه نظام هستند بايد حرف و عمل و گفتارشان براساس قانون باشد بنابراين يكي از معيارهاي مهم سنجش حق از باطل قانون است .
آن حضرت جامعه را براساس قوانين اداره مي نمود و تمام تلاش آن بزرگوار بر اين بو دكه جامعه اي قانونمند بر جاي گذارد كه وظيفه هر كس مشخص و حقوق او معلوم باشد آن حضرت به پاسداري از اصول سخت پاي بند بود و در هيچ شرايطي حاضر نمي شد كه ارزشها را فداي مصلحت سازد. در جنگ احد با اين كه سپاه اسلام از لحاظ نيروي انساني احتياج شديدي به كمك داشت از همراهي يهود و مشركين با سپاه اسلام ممانعت كرد و فرمود : « ما از اهل شرك بر ضد كفر كمك نمي گيريم » . در جنگها از شركت نوجوانان كمتر از 15 سال ممانعت مي نمود هر چند كه آنها براي شركت در جنگ اظهار اشتياق مي كردند.
هدايت و رهبري
« ما رسولان خود را با دلايل روشن فرستاديم و با آنها كتاب و ميزان (شناسايي حق از باطل و قوانين عادلانه ) نازل كرديم تا مردم قيام به عدالت كنند. »
(قرآن مجيد سوره 25 ـ 57 )
به هر حال از برترين اوصاف خداوند هدايت اوست زيرا كه او هادي هستي است و سنت هدايت در تمام جوامع بشري جاري است .
« براي هر گروهي هدايت كننده اي است » .
(قرآن مجيد سوره (7 ـ13 )
پيامبران الهي هادياني هستند كه پس از خداوند مسئوليت خطير رهبري فكري بشر را به عهده داشته و مفهوم هدايت را محقق نموده اند.
در رويكرد مديريتي اصل هدايت و رهبري بايد گفت : هدايت و رهبري مفهوم تكامل يافته امر سرپرستي انسان به انسان است كه در طول تاريخ حيات بشري به گونه هاي متفاوت بروز نموده است . البته شيوه هاي رهبري در اسلام برخاسته از شيوه تفكر بنيادين است كه پيكره اسلام را تشكيل ميدهد كه همان ميانه روي و به دور از راست گرائي و چپ گرائي است . با توجه به آن كه رهبري در اسلام هميشه كامل ترين افراد را در ميان مجموعه پرورانده است و كساني كه كارآيي تخصص ايمان تعهد انديشه تفكر و خصايل انساني سرآمدي داشته اند به عنوان رهبر برگزيده ميشدند اين خود الگويي است كه ويژگي رهبري را در مديريت اسلامي نشان ميدهد.
واژه « رهبري » از جايگاه ويژه اي در مباحث مربوط به سازمان و مديريت برخوردار است . به نحوي كه از آغاز اين قرن تا سال 1995 (1374 هـ . ش ) بيش از 30000 تحقيق گزارش و مقاله علمي را به خود اختصاص داده است .
نظريه هاي متنوعي در مورد رهبري ارائه گرديده كه براي مثال مي توان به نظريه هاي جديد تحت عناويني چون نظريه رهبران مراوده اي رهبري تحول بخش رهبري كاريز ماتيك (فرهي ) نظريه مبادله عضوـ رهبري و رهبري خدمتگزار جايگزين هاي رهبري رهبري ممتاز رهبري مسيرـ هدف و... اشاره كرد.
نكته قابل توجه ديگر اين كه در سالهاي اخير سعي صاحبنظران بر اين بوده كه برتري جايگاه و كاركردهاي رهبري نسبت به مديريت را تحكيم بخشند و لزوم رهبري در محيط پرتلاطم و غيرقابل پيش بيني قرن بيست و يكم را مورد توجه قرار دهند.
از ديد صاحبنظران رهبران از نقل جهت دهندگي در صف واحد قرار دادن روحيه و انرژي بخشي خطر پذيري و افق ديد بلند بر خوردارند و به تغيير و چالش در وضع موجود مي انديشند. در حالي كه مديران به ترتيب به دنبال برنامه ريزي سازماندهي كنترل اداره كنندگي و حفظ وضع موجود محافظه كاري داشتن افق ديد كوتاه مواجهه با پيچيدگي و پذيرفتن وضع موجود مي باشد.
رويكرد مديريتي اصل ايمان گرايي
اگر چه در متون مديريت مغرب زمين كه منبعث از تفكرات اثبات گرايانه و به اصطلاح علمي است محور قرار دادن خداوندمتعال و ايمان به خداوند در عرصه عمل ناديده انگاشته شده و حوزه دين با دنيا به كلي تفكيك شده است اما در لابلاي مطالب ارائه شده به وضوح اعتراف به مبدا و مبنايي كه بتواند ايجاد تعهد و پاي بندي جمعي را براي عمل سازماني فراهم آورد از سوي انديشمندان مديريت در غرب اظهار گرديده است . طرح ارزشهاي اساسي و ارزشهاي كاركردي توسط ساير صاحبنظران مديريت گواه روشني است كه تعهد و ايمان به ارزشها را عامل حركت بخش و عنصر اساسي در دستيابي به اهداف دانسته و به رسميت مي شناسد. همان طور كه گفته شد ارزشهاي اساسي همان باورهايي است كه از متن جهان بيني و ايدئولوژي بيرون آمده است به نحوي كه از اثبات و اصالت برخوردار مي باشد.
پس از رنسانس بريدن از مهرورزي با آسمان و به جاي آن ايمان به علم به معناي خاص آن (كه منهاي ايمان است ) رسميت يافته است . « نري مينتزبرگ » از صاحبنظران مشهور سازمان و مديريت در كتاب خود تحت عنوان « مينتزبرگ در مديريت » ضرورت توجه نياز دنياي غرب به بازنگري در سياست اصالت بخشيدن به ارزشهاي كاركردي را مطرح كرده توجه يك سويه دنياي غرب به فن آوري و دستاوردهاي عظيم تكنولوژيك را مورد انتقاد قرار داده است . او با طرح كاركردهاي نيمكره راست و نيمكره چپ مغز و با استعانت از ادبيات غني شرق به ويژه كشور عزيزمان ايران به صورت تلويحي توجه به ارزشهاي معنوي را مطرح نموده است و صاحبان انديشه در آن جوامع را نسبت به چالش در اين عرصه ترغيب كرده است . كه اين خود از يكسو مزيت نسبي فرهنگ اسلامي را در پاسخگويي به چنين نيازي در سطح انديشمندان دنياي غرب برجسته مي سازد و از سوي ديگر لزوم انديشه هاي مديريتي با صبغه اعتقاد اسلامي را در سطح جهان مورد تاكيد قرار مي دهد.
انضباط و جديت
لازم گردش درست كارها انضباط و جديت در امور است و مديريت رسول خدا(ص ) مديريتي منضبط و جدي بود. هيچ سازمان و جامعه اي بدون انضباط و جديت به مقصد خود نمي رسد. مراد از انضباط و جديت سامان پذيري آراستگي نظم و ترتيب و سعي و كوشش در كارها و پرهيز از هرگونه سستي و بي ساماني در امور است . يك سازمان و جامعه منضبط و جدي از هماهنگي كامل برخوردار است . خداوند اهل ايمان را از هرگونه ناهماهنگي و پيش افتادن نسبت به خدا و رسولش پرهيز ميدهد و آنان را به پيروي كامل در اين جهت فرا مي خواند تا مجموعه سامان يافته و منضبط شود.
« اي كساني كه ايمان آورده ايد (در هيچ كاري ) از خدا و پيامبرش فراتر نرويد و از خداي پروا كنيد كه او شنوا و داناست . اي كساني كه ايمان آورده ايد صداي خود را از صداي پيامبر بلندتر مكنيد و با او بلند سخن نگوييد. »
پرهيز از نسنجيدگي
در يك مديريت منضبط و جدي از اعمال نسنجيده و ناپخته كه نتيجه اي جز بي انضباطي و آشفتگي و تباهي ندارد به شدت پرهيز مي شود. وارد شدن در كاري كه مقدمات آن فراهم نشده و توان انجام آن وجود ندارد سبب مي شود كه نظام اداري به خواري كشيده شود كه اهل ايمان دست به چنين كاري نمي زنند كه موجب خواري و پشيماني آنان شود. پيامبر(ص ) فرمود : « مومن را نشايد كه خود را خوار كند » گفتند : چگونه خوار مي كند فرمود : « خود را در معرض آزموني قرار دهد كه توان آن را ندارد »
انسان وقتي نسنجيده وارد كاري شد نتيجه اي جز پشيماني و عذرخواهي ندارد و همين سبب مي شود كه به تدريج جديت خود را از دست دهد.
دو مفهوم وحدت بخشي و هماهنگي از جمله مفاهيمي هستند كه در مباحث مختلف مربوط به تئوري هاي سازمان و مديريت چه در مكتوبات صاحبنظران اوليه مديريت : كلاسيك ها) و چه در نوشته هاي نظريه پردازان جديد اعم از واضعين مدرنيزم و پست مدرنيزم از نقش بنيادين برخوردار بوده و اين كار ادامه دارد.
« وحدت بخشي » از منظر مديريتي به مفهوم همسو و هم جهت كردن عناصر مهم و به هم پيوسته سازمان است و « هماهنگي » به مفهوم وجود اتصال يا برقراري ارتباط بين عناصر تشكيل دهنده سيستم يا يك سيستم با ساير سيستمها مي باشد به نحوي كه اهداف سيستم مورد نظر را بر آورده سازد.
مديريت قانون گرا و بدور از هر ميل و اعمال سليقه شخصي و خارج از هر افراط و تفريط مديريت مطلوب مكتب اسلام است .
اگر بخواهيم با توجه به قانون گرايي و رعايت اعتدال به عنوان نتايج حاصل از اصل عدم تقدم برخدا و رسول مصاديقي از صاحبنظران مديريتي غرب ارائه دهيم ملاحظه مي گردد كه كانون توجه نظريه پردازان مديريت با طرح مفاهيمي چون غير شخصي نمودن امور تخصصي كردن فعاليتها تقسيم كار رعايت سلسله مراتب و... برآن بوده كه از طريق رسميت بخشيدن به فعاليتها تدوين قوانين و مقررات و وحدت بخشي به روش ها و رويه ها بستري را فراهم سازد تا به الزام ساختاري نسبت به رعايت معيارهاي فوق حيات سازماني را استمرار بخشند.
آنچه مسلم است اين است كه مديريت اسلامي مديريت قانون گراست . سر منشا قانون خداوند است و به طور كلي وضع هر اصلي نبايد با فرامين حق تعارض داشته باشد. از سوي ديگر مساله ي اعتدال است كه رعايت اين دستاورد ضريب اطمينان را در مديريت اسلامي بالا برده موجب تثبيت امور گشته عدم توجه به اين بحث موجب تشتت آرا صاحب نظران مي شود.
پاورقي :
8 ـ شيخ عبدالحي كتابي
9 ـ نگاهي دوباره به سيماي پيامبر ص 9 رضا رجب زاده
در مديريت منضبط و جدي از اعمال نسنجيده و ناپخته كه نتيجه اي جز آشفتگي و تباهي ندارد به شدت پرهيز مي شود
رسول خدا (ص ) در ابتداي ورود به مدينه در سه زمينه و جهت كار و فعاليت خويش را متمركز كرد. زمينه و جهت اول رابطه افراد با خدا و تهذيب نفس زمينه و جهت دوم روابط اجتماعي و بيان وظايف هر كس در مقابل همنوعان و حقوق افراد جامعه نسبت به يكديگر زمينه و جهت سوم رابطه جامعه اسلامي با بيگانگان
مديريت اسلامي « قانون گرا » مي باشد. رعايت « اعتدال » ويژگي ديگر اين نوع مديريت است كه هر نوع افراط و تفريط را نفي مي نمايد