روزنامه جمهوري اسلامي 01/05/1386 صفحه كتاب و كتابخواني

*****
قمه زني و اعمال نامتعارف در عزاداري

(آخرين قسمت )
برخي قمه زني را با آداب و رسوم اقوام و ملل ديگر مقايسه كرده اند و گفته اند همانطور كه هر قومي به آداب و سنن ويژه خود پايبند است و اقوام ديگر حق اعتراض و استهزاي آن قوم را به واسطه عمل به آن سنت ندارند ملت هاي ديگر هم حق ندارند شيعيان را به جهت قمه زني مسخره يا مذمت كنند.
در پاسخ بايد گفت :
آداب و رسوم غلط بسياري از ملت ها به دين آنها مستند نيست تا منجر به وهن دين آنان شود. بسياري از سنت هاي ملي و قومي نادرست صرفا براي تفريح و خوش گذراني است . اگر كساني كه قمه مي زنند قبول كنند كه صرفا مي خواهند خوش باشند مشكلي نيست اما مشكل از آنجا شروع مي شود كه كارشان را مستند به دين مي كنند.
مقام معظم رهبري مي فرمايد :
من در دو سه سال قبل از اين راجع به قمه زدن مطلبي را گفتم و مردم عزيز ما آن مطلب را با همه وجود پذيرفتند و عمل كردند. اخيرا مطلبي را كسي به من گفت كه خيلي برايم جالب و عجيب بود. براي شما هم آن مطلب را نقل مي كنم كسي كه با مسائل كشور شوروي سابق و اين بخشي كه شيعه نشين است ـ جمهوري آذربايجان ـ آشنا بود مي گفت : آن زمان كه كمونيستها بر منطقه آذربايجان شوروي سابق مسلط شدند همه آثار اسلامي را از آن جا محو كردند مثلا مساجد را به انبار تبديل كردند سالنهاي ديني و حسينيه ها را به چيزهاي ديگري تبديل كردند و هيچ نشانه اي از اسلام و دين و تشيع باقي نگذاشتند. فقط يك چيز را اجازه دادند و آن قمه زدن بود! دستورالعمل روساي كمونيستي به زيردستان خودشان اين بود كه مسلمانان حق ندارند نماز بخوانند نمازجماعت برگزار كنند قرآن بخوانند عزاداري كنند هيچ كار ديني نبايد بكنند اما اجازه دارند قمه بزنند! چرا چون قمه زدن براي آنها يك وسيله تبليغ بر ضد دين و بر ضد تشيع بود. بنابراين گاهي دشمن از بعضي چيزها اين گونه عليه دين استفاده مي كند. هر جا خرافات به ميان آيد دين خالص بدنام خواهد شد.
مبلغان ديني علماي ديني متفكران ديني عشاق گسترش اسلام علاقه مندان به اسلام و اهل بيت (ع ) بايد توجه كنند كه اسلام و قرآن با استدلال و منطق همراه است . مكتب اهل بيت با منطق و استدلال همراه است . اگر استدلال را از آن جدا كردند و به جاي استدلال خداي نكرده چيزي را وارد كردند كه از منطق دور است و جنبه خرافي دارد اين درست ضد استدلال عمل خواهد كرد. پس يك ابزار اسلام براي گسترش و غلبه بر همه اديان و جماعات و ملل و كشورها عبارت از منطق است و ديگري عبارت از عدالت اجتماعي است . برخي مدعي شده اند : چيزي وهن است كه ذاتا وهن باشد نه اينكه به سبب تمسخر ديگران و امور عرضي وهن شده باشد.
در پاسخ مي گوييم : آيا اگر خداوند متعال از گفتن كلمه « راعنا » نهي مي كند به جهت آن است كه اين كلمه ذاتا كلمه بدي است يا به سبب اين است كه يهود از آن سواستفاده مي كردند.
يكي از ادله اي كه براي اثبات جواز يا استحباب قمه زني بيان شده است مكاشفات برخي از عارفان و اوليا است . به عنوان مثال از آيت الله العظمي بهاالديني نقل مي كنند كه ايشان در يكي از ماههاي محرم به دعوت يكي از شاگردانشان به اردبيل رفته بودند. شب عاشورا قبل از اذان صبح براي تهجد بيدار مي شوند. وقتي كه براي وضو گرفتن وارد حياط مي شوند ملائكه را مي بينند كه فوج فوج از آسمان به زمين فرود مي آيند. ظهر عاشورا زماني كه قمه زنها قمه مي زدند ايشان ديده بودند كه همان ملائكه زير بغل قمه زنهايي را كه احساس ضعف مي كنند گرفته اند.
از مرحوم شيخ جعفر مجتهدي نقل مي كنند كه ايشان هر ساله قمه مي زدند و مي فرمودند كه ملائكه اين خون ها را خدمت حضرت صديقه طاهره (س ) مي برند.
در پاسخ مي گوييم :
اولا : مكاشفات عارفان و سالكان ـ اگرچه بسيار وارسته و مقرب باشند ـ نزد هيچ فقه و اسلام شناسي در زمره ادله شرعي نيست زيرا تنها حضرات معصومين (ع ) هستند كه فعل قول وتقريرشان براي مردم حجت است و كردار و گفتار غير آنها حجيت شرعي ندارد
ثانيا : بسياري از اين گونه اخبار فاقد سند معتبر است و استناد شرعي آنها به بزرگان مخدوش مي باشد. بنابرفرض اينكه مكاشفات درست نقل شده و خالي از شوائب باشند هيچ تعارضي با آنچه كه گفتيم ندارد زيرا اين مكاشفات مربوط به زماني است كه قمه زني قدغن نشده و از سوي ولي امر مسلمين تحريم نشده بود و به جهت حكم ثانويه جزو مستحبات به شمار مي آمد و علماي آن عصر به استحباب اين اعمال فتوا داده بودند. از اين رو كسي كه به فتواي مرجعش عمل مي كرده در نزد خدا ماجور بوده است . اما زماني كه حكم ثانوي برداشته مي شود و حكم اوليه جاي آن را مي گيرد در اين صورت عمل مذكور قداست خود را از دست خواهد داد. به عنوان مثال تا زماني كه قبله تغيير نكرده بود تمام آثار و بركات نماز متعلق به نمازي بود كه به سمت بيت المقدس خوانده مي شد اما بعد از تغيير قبله اگر كسي به طرف بيت المقدس نماز بخواند هيچ يك از آثار شرعي نماز را نخواهد داشت .
اگر كسي از مرجعي تقليد كند كه قمه زني را جايز مي داند آيا با نهي صريح حكومتي براي او جايز است كه در اين مسئله طبق نظر مرجع خود عمل كند و قمه بزند
مراجع معظم تقليد تبعيت از ولي امر را در مسائل سياسي و اجتماعي واجب مي دانند. به عنوان مثال حضرت آيت الله فاضل لنكراني بعد از حكم به تحريم قمه زني مي فرمايند :
گذشته از اين ها اعمال فوق مورد نهي مقام معظم ولايت امر مسلمين قرار گرفته و حكم معظم له واجب الاتباع است . خداوند به ملت معتقد و هوشيار و سياست فهم ايران توفيق تبعيت از احكام الهي و عزاداري مورد رضايت حضرت بقيه الله را عنايت فرمايد.
در پايان مقاله نظرات برخي از مراجع معظم معاصر را پيرامون مراسم عزاداري حضرت سيدالشهدا(ع ) نقل مي كنيم :
نظر حضرت آيه الله نوري همداني :
از آن جا كه مكتب سالار شهيدان حضرت ابي عبدالله مكتب امربه معروف و نهي ازمنكر و چشمه جوشان ارزش هاي اسلامي است و تاريخ خون بار عاشورا هميشه با آفريدن حماسه ها و موج ها و با به حركت درآوردن احساسات و عواطف الهام بخش كليه نهضت ها و قيام هايي كه عليه ظالمان و جباران روزگار صورت گرفته بود و همواره مجاهدين اسلام با قيام هايي عليه ظلم و ستم به جا آوردند ـ كه نمونه ي آن را درزمان خود ديديم ـ نام حسين بر لب و اشك حسيني در چشم و هواي كربلا و عاشورا در سر داشتند تا موفق شدند كه پيروزي خون بر شمشير را ثابت و بيان بلند حضرت رسول اكرم (ص ) « حسين مني انامن حسين » را معنا كنند و ايام محرم و عاشورا هميشه زنده كننده آن خاطره و به جوش آورنده خون هايي است كه در دل علاقه مندان اين مكتب موج مي زند. لذا لازم است مخصوصا در جهان كنوني كه دشمنان اسلام از اسلام سيلي خورده و منافع نامشروع خود را از دست رفته مي بينند و در فكر انتقام گرفتن از اسلام ناب محمدي هستند مراسم عزاداري كار زينبي بكند يعني با منطق اسلام توام و از هرگونه حركتي كه اين دين مقدس را بي منطق قلمداد نمايد منزه باشد و عزاداران محترم و متعهد به جاي اين كه قمه را بر فرق خود بكوبند در فكر آن باشند كه قمه را بر سر دشمنان اسلام كه سرزمينهاي آنان را اشغال و در فكر تضعيف آن مي باشند و منابع آنان را غارت و بالاخره هر روزي با ترفند جديد حيات اسلامي آنها را به مخاطره مي اندازند بكوبند. خداوند توفيق بيشتري براي پيمودن اين راه به همه مسلمانان عنايت بفرمايد :
نظر حضرت آيت الله العظمي فاضل لنكراني :
با توجه به گرايشي كه نسبت به اسلام و تشيع بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ايران در اكثر نقاط جهان پيدا شده و ايران اسلامي به عنوان ام القراي جهان اسلام شناخته مي شود و اعمال و رفتار ملت ايران به عنوان الگو و بيانگر اسلام مطرح است لازم است در رابطه با مسايل سوگواري و عزاداري سالار شهيدان حضرت ابي عبدالله الحسين (ع ) كه يكي از عبادات است جدا خودداري نمايند. علاوه آن كه عزاداري آن حضرت عمل عبادي سياسي است پس بايد از مخلوط شدن كارهايي كه جنبه سياسي آن را مخدوش و يا به آن عنوان خرافيت و وهن اسلام مي بخشد اجتناب نمود. گذشته از اين ها اعمال فوق مورد نهي مقام معظم ولايت امر مسلمين قرار گرفته و حكم معظم له واجب الاتباع است . خداوند به ملت معتقد و هوشيار و سياست فهم ايران توفيق تبعيت از احكام الهي و عزاداري مورد رضايت حضرت بقيه الله را عنايت فرمايد.
نظر حضرت آيه الله جوادي آملي :
چيزي كه مايه وهن اسلام و پايه هتك حرمت عزاداري است جايز نيست انتظار مي رود از قمه زني و مانند آن پرهيز شود.
متن جوابيه آيت الله مكارم شيرازي به سئوالات مختلف مردم درباره وظايف مسلمانان در ايام عاشورا و مراسم عزاداري حسيني (ع ) :
بدون شك عزاداري سالار شهيدان از افضل قربات و احياي خون آنان مايه نجات در دنيا و آخرت است . افراد ناآگاه و بي خبر حادثه خونين كربلا را مربوط به گذشته مي دانند و از تكرار سوگواري ها در هر سال دچار تعجب مي شوند در حالي كه آگاهان آن را مربوط به يك جريان مهم و مستمر در سراسر زندگي بشر مي دانند كه در كربلا به اوج خود مي رسد و به عنوان يك الگوي جاودانه در تاريخ مي ماند و آن جريان مبارزه با كفر و ظلم و بيدادگري و ترجيح مرگ سرخ توام با آزادگي بر زندگي ذلت بار و ننگين است .
آنها مي گويند چرا شما براي حادثه اي كه مربوط به سيزده قرن پيش است اشك مي ريزيد ولي نمي دانند كه اشك ما اعلان جنگ ما با ظالمان و بيدادگران و زشت كاران در هر زمان است . قطره هاي اشكي كه از روي معرفت نسبت به اهداف والاي حسين (ع ) و يارانش جاري مي شود گلوله هاي آتشيني است عليه تبهكاران و جنايتكاران تاريخ و گوهرهاي گرانبهايي است براي هديه به مظلومان و ستمديدگان و ملت هاي دربند و اين است معني « كل يوم عاشورا و كل ارض كربلا! » .
و به همين دليل هميشه طاغوت ها و دشمنان اسلام از انجام اين مراسم در هراسند و مي خواهند آن را به تعطيل بكشانند. درست به همين دليل ما مي گوييم به هر قيمت كه ممكن شود بايد اين مراسم حفظ گردد حتي در بعضي از كشورها كه دشمنان اهل بيت قصد خاموش كردن اين چراغ فروزان را داشتند و از ما سئوال كردند گفتيم به هيچ قيمت عقب نشيني نكنيد ولو بلغ ما بلغ و هر چند خون خود را در اين راه نثار كنيد.
درست است كه اين مراسم ذاتا مستحب است ولي زنده نگه داشتن آن در مواردي از اوجب واجبات است . در اين جا لازم مي دانم همه ي برادران و خواهران ايماني را به چند نكته توجه دهم :
1 ـ بايد همه بكوشند با خالص ترين نيات در اين مراسم شركت جسته و قلب و روح خود را در اختيار سالار شهيدان قرار دهند و به اهداف والاي اين قيام بزرگ تاريخ اسلام و بشريت بينديشند گويندگان عزيز و نويسندگان محترم اهداف مهم اين قيام پربار را تشريح كرده و سوگواران را روز به روز با آن آشناتر سازند تا مصداق كامل « عارفا بحقه » حاصل گردد.
2 ـ برادران و خواهران ايماني بايد خلوص اين مراسم را از اموري كه مخالف شرع اسلام و دستورهاي پيشوايان بزرگ دين است حفظ كنند و از هركاري كه بهانه به دست دشمنان مي دهد بپرهيزند و نيز از اعمالي مانند قمه زدن و قفل در تن كردن و امثال آن كه رهبر معظم انقلاب در بيانات پربار خود به آن اشاره نمودند اجتناب جويند زيرا اين اعمال دستاويزي به دست دشمنان خواهد داد تا كل اين مراسم عظيم و سازنده را زير سئوال برند. قمه را بايد بر سر دشمن كوبيد نه بر سر دوست . قفل را بايد بر دهان دشمن زد نه بر تن دوست . درست است كه انگيزه اين افراد عشق به امام حسين (ع ) و مكتب اوست ولي بايد توجه داشت كه مقدس بودن انگيزه به تنهايي كافي نيست . بايد نفس عمل هم مقدس باشد كيفيت عزاداري يا بايد در نصوص اسلامي وارد شده باشد و يا مشمول عمومات و اطلاقات ادله گردد و اين گونه كارها مسلما نه منصوص است و نه مصداق عزاداري در عرف عقلا و اهل شرع به علاوه موانعي نيز از نظر شرع در برابر آن قرار دارد و به تعبير ديگر نه مقتضي شمول عمومات موجود است و نه مانع مفقود. درست است كه جمعي از بزرگان فقهاي پيشين ـ قدس الله اسرار هم ـ اجازه بعضي از اين امور را در عصر خود به دلايل خاصي داده اند ولي آنها هم اگر در عصر ما و شرايط زمان ما بودند به يقين طور ديگري فتوا مي دادند.
3 ـ بايد توجه داشت كه هدف اصلي قيام امام حسين (ع ) همان گونه كه در وصيت تاريخي معروف آن حضرت آمده احياي امربه معروف و نهي ازمنكر بود. بر همه عاشقان مكتبش لازم است تا اين دو فريضه الهي و قرآني را زنده كنند به امام و پيشواي بزرگشان اقتدا نمايند و از طريق صحيح و حساب شده با منكرات به مبارزه برخيزند و با گفتار و اعمال خود معروف را زنده كنند.
خداوندا همه ما را از پيروان راستين مكتب آن بزرگوار قرار ده و مشمول شفاعتش در دنيا و آخرت نما آمين يا رب العالمين .
بايد توجه داشت كه هدف اصلي قيام امام حسين (ع ) همان گونه كه در وصيت تاريخي معروف آن حضرت آمده احياي امر به معروف و نهي از منكر بود. بر همه عاشقان مكتبش لازم است تا اين دو فريضه الهي و قرآني را زنده كنند به امام و پيشواي بزرگشان اقتدا نمايند و از طريق صحيح و حساب شده با منكرات به مبارزه برخيزند و با گفتار و اعمال خود معروف را زنده كنند
مكاشفات عارفان و سالكان ـ اگر چه بسيار وارسته و مقرب باشند ـ نزد هيچ فقه و اسلام شناسي در زمره ادله شرعي نيست زيرا تنها حضرات معصومين (ع ) هستند كه فعل قول و تقريرشان براي مردم حجت است و كردار و گفتار غير آنها حجيت شرعي ندارد علاوه بر اين بسياي از اين گونه اخبار فاقد سند معتبر است و استناد شرعي آنها به بزرگان مخدوش مي باشد. بنابر فرض اينكه مكاشفات درست نقل شده و خالي از شوائب باشند هيچ تعارضي با آنچه كه گفتيم ندارد زيرا اين مكاشفات مربوط به زماني است كه قمه زني قدغن نشده و از سوي ولي امر مسلمين تحريم نشده بود و به جهت حكم ثانويه جزو مستحبات به شمار مي آمد و علماي آن عصر به استحباب اين اعمال فقتوا داده بودند. از اين روكسي كه به فتواي مرجعش عمل مي كرده در نزد خدا ماجوربوده است . اما زماني كه حكم ثانوي برداشته مي شود و حكم اوليه جاي آن را مي گيرد در اين صورت عمل مذكور قداست خود را از دست خواهد داد
برخي قمه زني را با آداب و رسوم اقوام و ملل ديگر مقايسه كرده اند و گفته اند همانطور كه هر قومي به آداب و سنن ويژه خود پايبند است و اقوام ديگر حق اعتراض و استهزاي آن قوم را به واسطه عمل به آن سنت ندارند ملت هاي ديگر هم حق ندارند شيعيان را به جهت قمه زني مسخره يا مذمت كنند.
در پاسخ بايد گفت :
ثانيا : آداب و رسوم غلط بسياري از ملت ها به دين آنهامستند نيست تا منجر به وهن دين آنان شود. بسياري از سنت هاي ملي و قومي نادرست صرفا براي تفريح و خوش گذراني است . اگر كساني كه قمه مي زنند قبول كنند كه صرفا مي خواهند خوش باشند مشكلي نيست اما مشكل از آنجا شروع مي شود كه كارشان را مستند به دين مي كنند

*****
تازه هاي نشر
نهج الدعا

كتاب « نهج الدعا » را محمد محمدي ري شهري با همكاري رسول افقي و احسان سرخه اي تاليف كرده و حميدرضا شيخي آن را ترجمه نموده است . در بخشي از مقدمه كتاب مذكور مي خوانيم :
يكي از بزرگترين نعمت هاي الهي كه به انسان ارزاني داشته اين است كه اجازه داده او را بخواند چنان كه از امام زين العابدين عليه السلام روايت شده كه در مقام نيايش عرضه ميدارد :
ومن اعظم النعم علينا جريان ذكرك علي السنتنا و اذنك لنا بدعائك .
از بزرگترين نعمت هاي تو بر ما جاري شدن ياد تو بر زبان ما و اجازه دادنت به ما براي دعا به درگاه تو است
بزرگتر از نعمت دعا نعمت اجابت درخواست داعي است كه خداوند متعال آن را تضمين كرده و فرموده :
ادعوني استجب لكم
بخوانيد مرا تا اجابت كنم شما را
براي بهره برداري از اين دو نعمت بزرگ آگاهي نسبت به ارزش اهميت و عظمت دعا شناخت آداب شرايط آفات و موانع اجابت دعا همچنين آشنايي با سيره عملي پيشوايان اسلام در اين زمينه ضروري است .
در اين باره كتاب هاي مفيد و ارزنده فراواني تاليف شده است ولي با اين وصف براي پاسخگويي به نيازهاي روز افزون تشنگان معارف اسلام ناب به ويژه مراكز پژوهشي و پژوهشگران علوم اسلامي ميدان براي تلاش بيشتر و ارائه مجموعه هايي كاربردي تر باز است .
« نهج الدعا » گامي است متواضعانه در راه وصول به اين هدف بلند كه با نظمي نوين و سهل الوصول و تحليل هايي كارآمد در خدمت فرهيختگان و همه علاقمندان به پژوهش و آشنايي با معارف اسلامي قرار مي گيرد.
كتاب « نهج الدعا » را سازمان چاپ و نشر دارالحديث در دو جلد و 1417 صفحه منتشر كرده است . در فهرست مطالب كتاب مذكور عناوين زير ديده مي شود : واژه شناسي دعا دعا در قرآن و حديث اهميت دعا آداب دعا كردن ارزش دعا بهترين اوقات براي دعا با فضيلت ترين مكان ها براي دعا اجابت دعا دعا كردن براي ديگران كساني كه نبايد برايشان دعا كرد نفرين كردن بر ديگران كساني كه نبايد به آن ها نفرين كرد كساني كه سزاوار نفرين هستند و عناوين متعدد ديگر.