صد و هفتاد سال تاريخ ايران نهفته در باغ قلهك
ياسر مرادي
ديوار آجري قرمز رنگ باغي كه در اذهان عموم مردم بيشتر با نام « باغ قلهك » معروف است
در خيابان شريعتي
حد فاصل خيابان
دولت و پل صدر با چند درب بزرگ و كوچك و با سيم خاردارهايي بر بالاي خود
حامل خاطرات فراواني از بيش از يكصد و هفتاد سال
تاريخ ايران است . ساكنان محله قلهك و خيابان دولت
سال هاي سال است كه با اين باغ و رويدادهاي آن مانوس هستند.
چند سالي است كه با پيگيري برخي جريان هاي رسانه اي موضوع بازپس گيري اين باغ
جدي تر شده و پس از فعاليت هاي گسترده
چند نماينده مجلس بالاخره طرح دو فوريتي الزام دولت به اقدام در تعيين وضعيت و تبديل باغ قلهك به پارك استعمارشناسي و
استعمارستيزي 27 خردادماه با 20 امضا تقديم هيات رئيسه شد اما در عين ناباوري و برخلاف آيين نامه در دستور كار جلسه علني قرار
نگرفت . در اين گزارش خواهيم كوشيد ضمن اشاره به تاريخچه اين باغ
فعاليت هاي پارلماني صورت گرفته در اين راستا را
برشماريم .
داستان باغ قلهك
شايد در بين مردان و زنان كهنسال قريه قلهك
هنوز هم بتوان افرادي را يافت كه خاطرات جنگ جهاني اول و دوم و سال هاي حضور
انگليسي ها در اين باغ و قريه قلهك را به خاطر آورند. اما داستان اين باغ و حضور انگليسي ها در آن چيست
از ديرباز قريه قلهك از شمالي ترين و زيباترين قريه هاي تهران بوده و آب و هواي خنك و فرح بخش اين منطقه
زبانزد همه ناظران
بوده است . در سال 1251 قمري كه « سرجان كمپبل » وزير مختار انگليس در ايران بود
محمدشاه اين باغ را كه جزو « تيول » شاهي بوده
به دولت انگلستان اجاره داد و سفارت انگليس ييلاق خود را در قلهك بنا كرد.
پس از چندي
شاه از درآمد اجاره آن نيز صرف نظر نمود و اين محل را تلويحا به طور رايگان در اختيار هيات سياسي انگليس نهاد.
مال الاجاره اين محل در آن زمان ماهي 30 تومان يا 15 ليره بيشتر نبود
ولي اين مرحمت شاهانه اعتبار فراواني براي وزير مختار
انگلستان به ارمغان آورد و باعث افزايش شخصيت و اعتبار او در بين ديگر عوامل كشورهاي خارجي در ايران شد.
اين وضع بدين منوال ادامه داشت تا آنكه سال ها بعد
با لغو حق كاپيتولاسيون
امتيازات ويژه انگليسي ها از بين رفت و دست آنان از
قريه قلهك كوتاه شد. اما سايه شوم استعمار بر اين باغ زيبا باقي ماند.
انگليسي ها از گذشته با استقرار در رزيدانس (اقامتگاه تابستاني ) قلهك در ماه هاي گرم سال
برخي امور سفارتخانه خود را نيز در اين
محل انجام مي دهند. اين باغ و محفل ها و تصميمات گرفته شده در آن
تاثيرات فراوان بر تاريخ سياسي
اجتماعي و فرهنگي ايران
داشته است .
باغ قلهك و انقلاب مشروطه
در دوره انقلاب مشروطه و درپي به توپ بستن مجلس توسط « لياخوف » روسي
از آنجا كه دولت انگليس مخالف سياست روسيه
در ايران بود
به آزادي خواهاني كه از مجلس جان سالم به در بردند
مثل دهخدا
تقي زاد و معاضدالملك پناه داد.
همچنين به نظر مرحوم بهبهاني
شمار زيادي از روحانيون و بازاريان و مردم ديگر در باغ قلهك بست نشسته و درخواست كردند تا
سفير انگليس به آنها امان دهد و در حمايت از آنان و تحقق خواسته هايشان اقدام كند. اين جمعيت تعدادشان تا حدود چهارده هزار نفر نيز
روايت شده است كه عمدتا اهل بازار بوده و باغ سفارت را پركردند.
از ديگر ارتباطات اين باغ با پيشينه تاريخي ايران
حضور سفير و عوامل سفارت انگليس در ماه هاي گرم سال در اين باغ سبز و خرم و
به رسميت شناختن حكومت و وليعهد ايران بود.
دولت ايران در اين سال هاي تاريك
قدرت
سلطه اي بر دو قريه قلهك و زرگنده نداشت و در باغ دو سفارتخانه
نبض سياست ايران
البته در فصل تابستان
مي تپيد و هيچ اقدامي در ايران نبود كه بدون جلب موافقت و هماهنگي ساكنان اين دو محل ييلاقي به سرانجام
برسد.
در ضلع شمالي اين باغ
موسسه ايران شناسي بريتانيا و مركز فرهنگي و آموزشي بريتانيا واقع است . موسسه ايران شناسي بريتانيا در
ايام مختلف و به دفعات
با برپايي جلسات گوناگون و نشر مطالب مختلف سعي در بازشناسي ايران و فرهنگ بومي ايرانيان كرده است .
در جنوب اين باغ و ضلع شمالي خيابان دولت نيز گورستان باغ قلهك با دربي چوبي و قديمي و وسعتي چند هزار متري خودنمايي
مي كند. گورستان قديمي اين باغ در بين اهالي محل با نام « گورستان دولت » نيز معروف است .
از سردر گورستان و از روي صليب هاي نصب شده بر روي قبور و نيز تواريخي كه روي سنگ ها منقوش شده چنين به نظر مي رسد كه
اين گورستان صرفا به اجساد سربازان انگليسي در ايران
در جريان سال 1914 تا 1918 ميلادي ـ 1293 تا 1297 هـ . ش (جنگ جهاني
اول )
همچنين سال هاي 1939 تا 1945 ميلادي 1318 تا 1324 هـ . ش (جنگ جهاني دوم ) اختصاص دارد .
اما اين گورستان
سال ها پيش از سال 1293 هـ . ش
در محوطه روبروي كليساي سفارت انگليس و در حقيقت نمازخانه سفارت
احداث شده و اجساد عده اي از انگليسي ها در آن دفن شده است .
برخي ديگر از دفن شدگان اين گورستان
افسران و نظاميان انگليسي هستند كه در جبهه هاي جنگ با مسلمانان ترك عثماني
در
جريان جنگ اول جهاني كشته شدند و اجساد آنان به گورستان قلهك حمل و در آنجا دفن شده است .
درخواست 62 نماينده
62 نماينده مجلس در نامه اي در تاريخ سوم خرداد 85 خطاب به غلامعلي حداد عادل در اولين حركت پارلماني خواستار آزادسازي
باغ قلهك شدند . در اين نامه آمده است : طبق اسناد و مدارك موجود باغ قلهك در سال 1278 هجري توسط ناصرالدين شاه قاجار جهت
نشيمن ييلاقي به سفارت وقت انگلستان به صورت سكني واگذار شده است .اين عقد صرفا حق انتفاع به نحو خاص را افاده مي كند نه
انتقال عين و ملكيت و يا حتي استفاده در غير مورد اشاره شده در عقد. ضمن آنكه با فوت يكي از متعاقدين آن عقد نيز عملا باطل شده
است . نمايندگان در نامه خود تاكيد كرده بودند : در سال 1309 هجري شمسي سفارت دولت انگلستان بر خلاف قوانين موجود تقاضاي
ثبت محل را مي كند كه اين امر طبق ماده 107 قانون ثبت كلاهبرداري بوده كه متاسفانه بر اثر تباني با ماموران وقت ثبت در سال 1313
باغ و عمارت قلهك را با پلاك 2241 به نام دولت انگلستان به ثبت مي رساند .
در ادامه اين نامه با بيان اينكه در بررسي كارشناسانه پرونده ثبتي پلاك فوق و فعاليت هاي دولت انگلستان در اين باغ تخلفاتي نظير
نقض ماده 48 قانون مدني ماده 5 آئين نامه استملاك اتباع بيگانه
نقض مواد 23 و 24 و 57 و 72 آئين نامه قانون ثبت و عدم رعايت
ترتيبات مقرره در مواد 22 قانون ثبت ( در ارتباط با اظهارنامه اعلانات
تحديد و حدود و 000 ) و 1287 قانون مدني
مشهود مي باشد
تصريح شده است : شمول ماده 107 قانون ثبت مواد 308
310
1288 و 1293 و مفهوم ماده 309 قانوني مدني
عدم شمول ماده
140 قانون مدني در ارتباط با اسباب تملك و بند الف ماده 31 كنوانسيون وين
تخلف از ماده 41 كنوانسيون وين در ارتباط با موارد
استفاده از اماكن ماموريت از ديگر تخلفات مي باشد.
نمايندگان مجلس تاكيد كردند : با عنايت به مراتب فوق و به منظور پاسداري از بيت المال مسلمين (تحقق ماده 1 قانون ديوان
محاسبات كشور) و براساس اختيارات قانوني در مفهوم ماده 2 و تصريح ماده 6 قانون فوق در خصوص حفظ حقوق بيت المال و نيز
گزارشات و استنادات موثق و مستدل در ارتباط با باغ قلهك و نيز مستندا به بند هـ ماده 23 قانون مزبور با توجه به تسامح و غفلت انجام
شده كه موجب تضييع بيت المال مسلمين و خروج دويست هزار متر مربع از اموال دولت جمهوري اسلامي ايران بدون رعايت
تشريفات قانوني از عداد دولت شده است
با عنايت به موارد مطروح و با استناد به ماده 25 ديوان محاسبات از رئيس كل محترم آن
ديوان درخواست شود كه عاجلا رسيدگي به موضوع تصرف غيرقانوني دولت انگلستان بر باغ قلهك را در دستور كار قرار دهد.
طرح دو فوريتي نمايندگان
پس از نامه فوق
نمايندگان چندين بار در اين خصوص تذكراتي را در صحن علني به مسئولين اجرايي كشور دادند و نهايتا طرح دو
فوريتي الزام دولت به اقدام در تعيين وضعيت و تبديل باغ قلهك به پارك استعمارشناسي و استعمارستيزي 27 خردادماه با 20 امضا
تقديم هيات رئيسه شد اما در عين ناباوري و برخلاف آيين نامه در دستور كار جلسه علني قرار نگرفت .
حميدرضا حاجي بابايي
عضو هيات رئيسه مجلس در اين راستا گفت : با توجه به مستندات متقن و غيرقابل انكار موجود در مورد
تصرف غيرشرعي و غيرقانوني باغ قلهك توسط دولت انگلستان و مصوبه جلسه مورخ 85
8
30 كميسيون امنيت ملي و سياست
خارجي مجلس در حضور وزير امور خارجه و نمايندگان سوال كننده مبني بر پيگيري باغ قلهك در كميسيون
بررسي جامع آن در
كميسيون مذكور مطرح شد.
به گفته وي
با استناد به اصل 67 قانون اساسي و سوگند نمايندگان براي دفاع از حقوق ملت و استيفاي حقوق ملت و اعاده 200
هزار متر مربع از خاك ميهن و مستند به اصل 71 قانون اساسي در ارتباط با اختيار مجلس براي وضع قانون در همه امور و اصل 83 قانون
اساسي مبني بر غيرقابل انتقال بودن بناهاي تاريخي كه از نفايس ملي مي باشد و با توجه به اين كه باغ قلهك با شماره 10405 در آثار
ملي ثبت شده است اين طرح با قيد دو فوريت تقديم مجلس شد.
اين عضو هيات رئيسه مجلس شوراي اسلامي
با تاكيد بر اين كه دولت موظف است ظرف مدت پنج ماه تمهيدات لازم را جهت
تبديل باغ قلهك به پارك استعمارشناسي و استعمارستيزي به عمل آورد
گفت : وزارت امور اقتصادي و دارايي نيز مكلف است تا با
هماهنگي سازمان ثبت اسناد و املاك سند باغ قلهك را به نام دولت جمهوري اسلامي ايران صادر نمايد و اعتبارات آن را نيز از محل
برنامه 30214 و 30263 ذيل رديف 111420 تامين كند .
تهديد سفير انگليس
به دنبال ارائه اين طرح
سفير انگليس در تهران
نمايندگان ملت را به بازپس گيري مراكز فرهنگي جمهوري اسلامي در لندن به ويژه
باغ منچستر در صورت تغيير وضعيت باغ قلهك تهديد كرد.
جفري آدامز براي نمايندگان ملت
پيام ارسال نموده و آنها را تهديد كرد در صورتي كه طرح دو فوريتي الزام دولت به تبديل باغ
قلهك به پارك موزه استعمار شناسي و استكبار ستيزي تصويب شود
دولت انگلستان اقدام متقابل را حق خود مي داند.
سفير انگليس اين اقدام متقابل را بازپس گيري مراكز فرهنگي جمهوري اسلامي در لندن بويژه باغ منچستر كه به دولت ايران تعلق
دارد
عنوان كرده است .
حسين اسلامي عضو كميسيون اصل نود مجلس هم
در واكنش به تهديد برخي مقامات انگليسي در راستاي اقدام متقابل در صورت
تصويب طرح دو فوريتي الزام دولت به تبديل باغ قلهك به پارك و موزه استعمارشناسي و استكبارستيزي
در صورت اين طرح دو
فوريتي
افزود : سفير انگليس نمي تواند براي نمايندگان ملت خط و نشان بكشد و براي نمايندگان ملت بزرگ ايران پيغام بفرستد كه چه
كار كنند و چه كار نكنند.
وي افزود : جفري آدامز تصور مي كند سفير بريتانيا در ايران زمان قاجاريه است كه اين طور براي ما پيغام مي دهد.
عضو فراكسيون اصولگرايان گفت : بحث باغ قلهك در كميسيون اصل نود هم پيگيري شده و بايد اين باغ پس گرفته شود و با توجه به
اينكه تملك ايران بر برخي مراكز فرهنگي لندن از جمله باغ منچستر قانوني است آنها نمي توانند دست به اقدام مشابه بزنند.
در همين راستا مخبر كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس گفت : در خصوص باغ قلهك هيچ خلا قانوني وجود ندارد كه
نياز به قانونگذاري باشد.
جلالي خاطر نشان كرد : به عقيده من به لحاظ تاريخي در خصوص باغ قلهك و اينكه اين ملك در اختيار انگليسي ها باشد خدشه
جدي وجود دارد و آنچه كه واقعيت است بر اين مبناست كه اين باغ به عنوان يك باغ ييلاقي براي مدت زماني در اختيار انگليسي ها
توسط ناصرالدين شاه قرار گرفت .
نماينده مردم تهران هم درباره بازپس گيري باغ قلهك گفت : بايد حقوق ملت ايران احقاق و كانون توطئه اي كه به مركز فساد و توطئه
عليه مصالح نظام و ملت ايران تبديل شده بسته شود.
الياس نادران
نماينده تهران با بيان اين مطلب اظهار داشت : بر اساس اسنادي كه به كميسيون ارائه شد و مذاكراتي كه صورت گرفته
است
دولت انگليس هيچ حق مالكيتي بر باغ قلهك ندارد و اسناد جعلي است و جعلي بودن آن نيز محرز شده است .
با مطرح شدن موضوع باغ قلهك و مخدوش بودن اسناد مالكيت انگليسي ها بر آن در كميسيون اصل 90 مجلس شوراي اسلامي
رسانه هاي انگليسي گاردين
بي .بي .سي و ديلي تلگراف واكنش هاي تندي از خود در قبال اين موضوع نشان دادند.
منبع : همشهري آن لاين
62 نماينده مجلس در نامه اي در تاريخ سوم خرداد85 خطاب به غلامعلي حداد عادل در اولين حركت پارلماني خواستار آزادسازي
باغ قلهك شدند . در اين نامه آمده است : طبق اسناد و مدارك موجود باغ قلهك در سال 1278 هجري توسط ناصرالدين شاه قاجار جهت
نشيمن ييلاقي به سفارت وقت انگلستان به صورت سكني واگذار شده است
نمايندگان چندين بار در اين خصوص تذكراتي را در صحن علني به مسئولين اجرايي كشور دادند و نهايتا طرح دو فوريتي الزام دولت
به اقدام در تعيين وضعيت و تبديل باغ قلهك به پارك استعمارشناسي و استعمارستيزي 27 خردادماه با 20 امضا تقديم هيات رئيسه
شد اما در عين ناباوري و برخلاف آيين نامه در دستور كار جلسه علني قرار نگرفت
جفري آدامز
سفير انگليس در تهران براي نمايندگان ملت
پيام ارسال نمود و آنها را تهديد كرد در صورتي كه طرح دو فوريتي الزام
دولت به تبديل باغ قلهك به پارك موزه استعمار شناسي و استكبار ستيزي تصويب شود
دولت انگلستان اقدام متقابل را دربازپس گيري
مراكز فرهنگي جمهوري اسلامي در لندن به ويژه باغ منچستر حق خود مي داند
بحث باغ قلهك در كميسيون اصل نود هم پيگيري شده و بايد اين باغ پس گرفته شود و با توجه به اينكه تملك ايران بر برخي مراكز
فرهنگي لندن از جمله باغ منچستر قانوني است آنها نمي توانند دست به اقدام مشابه بزنند
