نقش خاندان جعفربن ابيطالب در قيام عليه امويان
قسمت اول
محمد باقر طالبي
چكيده
اين پژوهش در خصوص انساب حضرت جعفر بن ابيطالب در قيام عليه امويان با تكيه بر منابع تاريخي دست اول مي باشد.
روش حكومت داري و قدرت گيري امويان از ابتدا تا استحكام حاكميتشان موجبات قيام هايي عليه خود را فراهم نمودند كه از جمله مهمترين اين قيام ها قيام تاريخي امام حسين (ع ) و همراهي تعدادي از بني جعفر بود كه زمينه سقوط و نابودي بني اميه و بيداري جهان اسلام و احياي دين و رسالت پيامبر اكرم (ص ) گرديد و در نهايت طومار حكومت امويان را درهم پيچيد. چرا كه جامعه اسلامي از قوانين الهي و سنت هاي پيامبر(ص ) فاصله گرفته بود كه جز با خلق حوادث تكان دهنده اي مانند قيام امام حسين (ع ) و همراهي در آن قيام به خود نمي آمد.
گر چه اين قيام به ظاهر منجر به شكست شد. ولي موجب حفظ و بقاي حيات اسلام و سقوط بني اميه و زمينه ساز ايجاد قيام هاي بعدي بر ضد امويان و عباسيان من جمله قيام عبدالله بن معاويه بن عبدالله بن جعفر در آخر عمر بني اميه گرديد.
در جريان قيام اباعبدالله الحسين (ع ) و حركتش از مكه به سوي كوفه خاندان و تعدادي از بستگان و يارانش او را همراهي كردند از جمله عموزادگانش فرزندان حضرت جعفر يعني « بني جعفر » بودند.
آنها شجاعانه در مقابل دشمنان آن حضرت جنگيدند و تا آخرين قطره خون خود از حريم امامت و ولايت دفاع كردند. بدون شك بايد گفت كه فرزندان جعفر همان انگيزه و هدف امام حسين (ع ) را داشتند كه در قيام آن بزرگوار شركت نمودند. و نيز انگيزه قيام عبدالله بن معاويه به دور از انگيزه ساير بني جعفر نمي باشد.
در اين پژوهش هر چند مختصر ابتدا از همراهان حضرت اباعبدالله الحسين (ع ) تنها به ذكر احوال آن دسته از خاندان جعفر بن ابيطالب كه در قيام امام حسين (ع ) نقش داشته اند اشاره نموده سپس به قيام عبدالله بن معاويه بن عبدالله بن جعفر مي پردازيم .
اميد است مورد استفاده طالبان و علاقمندان واقع شود.
مقدمه
قيام ضد اموي خاندان جعفر بن ابيطالب را مي توان در دو مقطع زماني مورد توجه و بررسي قرار داد ابتدا حضور آن بزرگواران در قيام اباعبدالله الحسين (ع ) سپس قيام عبدالله بن معاويه بن عبدالله بن جعفر بن ابيطالب (ع ) مي باشد كه نقش هر يك حائز اهميت است .
حماسه عاشورا و قيام امام حسين (ع ) به همراه ياران با وفايش از جمله بني جعفر (فرزندان حضرت جعفربن ابيطالب ) يكي از پايدارترين حوادث سياسي ـ مذهبي تاريخ اسلام است كه آثار آن در ابعاد مختلف عاطفي اعتقادي سياسي و اجتماعي در طول تاريخ اسلام بالاخص تاريخ شيعه همچنان ساري و جاري است .
بايد گفت كه حيات اسلام مرهون حركت و قيام اباعبدالله الحسين (ع ) و همراهان بزرگوارش مي باشد.
بدون شك نقش بني جعفر در اين حركت قابل انكار و چشم پوشي نيست . آنها باوجود اينكه مي دانستند عاقبت همراهي امام حسين (ع ) چيزي غير از كشته شدن نيست در كنار او ماندند و انگيزه اين همراهي را در فلسفه قيام امام حسين (ع ) عليه حكومت غاصب و فاسد بني اميه جستجو نمود.
جامعه اسلامي طي نيم قرن پس از رحلت پيامبراكرم (ص ) چنان از قوانين الهي و سنت پيامبر(ص ) فاصله گرفته بود كه در آن مقطع از زمان قيام اباعبدالله الحسين (ع ) واجب و همراهي تعدادي از يارانش از جمله بني جعفر و بني عقيل و علويان ضروري بود. چرا كه فقط ايجاد وقايع تكان دهنده اي مثل قيام امام حسين (ع ) و همراهي ياران باوفايش مي توانست جامعه اسلامي را به خود متوجه كند و جهان اسلام را بيدار و دين و رسالت پيامبر اعظم (ص ) را احيا نمايد و در نهايت طومار حكومت امويان را در هم پيچد.
گرچه قيام امام حسين (ع ) و همراهانش از جمله بني جعفر به ظاهر شكست خوردند ولي موجب حفظ و بقاي اسلام و سقوط بني اميه و زمينه ساز قيام هاي بعدي به ويژه قيام مهم عبدالله بن معاويه بن عبدالله بن جعفر در سال 127 هجري گرديد .
خاندان جعفر بن ابيطالب (ع ) نيز همانند بسياري از علويان سرنوشت خونباري را در طول تاريخ به خصوص در دوره امويان و عباسيان از سرگذرانده اند. ما در اين پژوهش به آن عده از بني جعفر كه در قيام عليه امويان شركت داشته و سهم خود را ايفا نمودند مي پردازيم . چرا كه در گفتارها و نوشتارهاي تاريخي از فرزندان جعفر بن ابيطالب (ع ) كمتر سخن به ميان آمده است .
مفاهيم و اصطلاحات مهم
بني جعفر : فرزندان و خاندان جعفر بن ابيطالب (ع ) برادر حضرت علي (ع ) مي باشد1.
علويان (آل علي (ع )) : منسوب به علي كسي كه از اولاد علي بن ابيطالب (ع ) باشد مصطلح آن است كه كسي را كه از اولاد علي (ع ) و فاطمه (س ) باشد علوي گويند2.
آل ابوطالب (طالبيان ) : مقصود خاندان ابوطالب (عمران ) بن عبدالمطلب (شيبه ) بن هاشم بن عبد مناف بن قصي و نسبتي است به ساداتي كه از نسل اميرالمومنين (ع ) يا از نسل برادران آن حضرت جعفر و عقيل باشند3.
امويان (بني اميه ) : مقصود خاندان بني اميه مي باشد يعني نسل اميه بن عبدالشمس بن عبد مناف بن قصي 4
عباسيان (بني عباس ) : گروهي از خلفاي عباسي كه پس از بني اميه به خلافت رسيدند كه از سال 132 تا 656 ه . ق خلافت داشتند5.
قيام : قيام در لغت انتصاب و ايستادن است و مراد از آن قيام به عبادت و احكام و شريعت و طريقت است ولي در اصطلاح قيام به معني جنبش و حركتي است اجتماعي كه عليه دستگاه حاكم ايجاد مي گردد6. و اهداف ويژه اي را دنبال مي كند. در اين جا منظور همان قيام ها و مخالفت هاي خاندان جعفر بن ابيطالب (ع ) عليه امويان است كه در راه اهداف و عقايد خود يعني مبارزه با ظلم و جور حاكمان فاسد و نالايق بوده است .
رجز : شعري كه به هنگام جنگ و خطاب به نيروي مقابل بخوانند.
خلاصه اي از زندگاني جعفربن ابيطالب (ع )
جعفربن ابيطالب كنيه اش « اباعبدالله اباالمساكين ذوالجناحين الطيار » نخستين كسي كه در اسلام از طالبيان در يوم موته در ناحيه شام در جنگ با روميان زمان حيات رسول اكرم (صلي الله عليه و آله ) به سال 7 هـ (به قولي 8 هـ) به شهادت رسيد7.
جعفر سومين پسر ابوطالب (عليه السلام ) است . مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف مي باشد. او نخستين زن هاشمي است كه براي مرد هاشمي فرزند هاشمي آورده است 8.
پيامبر گرامي (صلي الله عليه و آله ) علاقه و ارادت خاصي به جعفر (عليه السلام ) داشت به گونه اي كه در گفتارش و رفتارش ابراز مي نمود. همچنين در مورد جعفربن ابيطالب فرمود : « جعفر را ديدم كه در بهشت به وسيله دوبال (كه خداوند به او عنايت كرده بود) با فرشتگان پرواز مي كرد » 9
جعفر از تعداد هشت فرزند ذكور خود تنها از فرزند ارشدش عبدالله بن جعفر اعقاب داشت و نسلش تداوم يافت 10. طالبياني كه از نسل جعفر بودند مانند بسياري از هاشميان سرنوشت خونباري را در طول تاريخ از سرگذرانده اند كه به شرح حال آن عده كه در دوره بني اميه دست به قيام زده و يا اينكه جزو اصحاب قيام كنندگان بوده و به شهادت رسيده اند مي پردازيم :
1 ـ عون بن عبدالله بن جعفربن ابيطالب (عون اكبر)
مادرش « زينب عقيله » دختر علي بن ابيطالب (عليه السلام ) و مادر زينب هم فاطمه دختر رسول خدا(صلي الله عليه و آله ) مي باشد (عقيله زني را گويند كه در ميان فاميل خود محترم و ارجمند و يكتا باشد) و ابن عباس خطبه فدك فاطمه زهرا(سلام الله عليها) را از همين عقيله (زينب ) روايت مي كند11.
علت حضور عون در قيام ضد اموي اين بود كه پدر ايشان عبدالله بن جعفر چون نتوانست امام حسين (عليه السلام ) را از حركت به سوي كوفه خودداري كند دو تن از فرزندان خود به نام عون و محمد را همراه آن حضرت فرستاد12.
قافله امام حسين (عليه السلام ) به صحراي كربلا رسيد و روز جمعه يا شنبه دهم محرم 61 هـ . ق جنگ با يزيديان آغاز شد و ياران شجاع آن حضرت يكي پس از ديگري به نبرد برخاسته تا اينكه نوبت به عون بن عبدالله رسيد. عون وارد ميدان مبارزه شد و اين رجز را خواند :
ان تنكروني فانا ابي جعفرشهيد صدق في الجنان الازهر
يطير فيها بجناح اخضركفي بهذا شرفا من المتعشر
(يعني : اگر مرا نمي شناسيد بدانيد كه من فرزند جعفر شهيد راستيني كه در بهشت با رخساره نوراني است و با دوبال سبز در بهشت پرواز مي كند همين شرافت در روز محشر مرا بس است )
عون حمله كرد تعدادي را به قتل رساند تا اينكه دشمنان از هر سو او را فراگرفته و عبدالله بن قطبه (قطنه تميمي ) النبهاني الطائي بر عون حمله كرد و او را به شهادت رساند13.
سليمان بن قته در شعر خود قتل عون را چنين ذكر مي كند :
و اندبي ان بكيت عونا اخاه ليس فيما ينوبهم بخذول
فلعمري لقد اصبت ذوي القربي فبكي علي المصاب الطويل
(اي ديده گريه كن بر عون و برادرش كه در آنچه بدانها رسيده است از ياريشان دست نكشيد به جانم سوگند تو به مصيبت ذوي القرباي پيامبر مبتلا شدي پس گريه كن به اين مصيبت طولاني )14
عون بن عبدالله در سن 55 سالگي به شهادت رسيد و قبرش در محل قبور الشهدا در كربلاست و بر پيكر مطهرش جابرن عبدالله انصاري نماز گزارد15.
لازم به ذكر است كه اين عون اكبر برادري به نام عون اصغر داشت كه مادرش جمانه دختر مسيب بن نجيه است . اين مسيب (مادر جمانه ) از اصحاب اميرالمومنين (عليه السلام ) يكي از سركردگان توابين بود كه به خونخواهي حسين (عليه السلام ) عليه ابن زياد قيام كردند. عون اصغر در جنگ حره به دست همراهان مسلم بن عقبه عامل يزيد كشته شد16.
در بعضي از منابع جريان عون اصغر را با عون اكبر جابجا نوشته اند17.
و ابن فندق در لباب الانساب هر دو عون را در حادثه كربلا همراه امام حسين (عليه السلام ) ذكر كرده كه به شهادت رسيده اند و قاتل عون اصغر را هم ابن سيف فزاري و سنش را هم نزديك 30 سال بيان مي نمايد18.
2 ـ محمد بن عبدالله بن جعفر بن ابيطالب
مادرش « خوصا » دختر حفصه بن ثقيف است . (19 ) محمد هم به همراه برادرش عون براي ابلاغ فرمان پدرشان عبدالله بن جعفر براي پشيمان كردن امام حسين (عليه السلام ) از عزيمت به سوي كوفه نزد آن بزرگوار رفتند و چون نتوانستند تصميم او را عوض نمايند به كاروان آن امام پيوسته و راهي كربلا شدند . (20 )
وقتي كه عاشوراي محرم 61 هـ فرا رسيد و جنگ بين سپاه ابن زياد و امام حسين (عليه السلام ) آغاز شد و نوبت به نبرد محمد رسيد پا به ميدان نهاد و اين رجز را مي خواند :
نشكو الي الله من العدوان
فعال قوم في الردي عميان
قد بدلوا معالم الفرقان
و محكم التنزيل والتبيان
و اظهروا الكفر مع الطغيان
(يعني : شكايت مي كنم به خدا از دشمنان از اعمال قومي كه در جهل و ناداني به سر مي برند. همانا راهنمايي و نشانه هاي قرآن را عوض كردند و آيات محكم و روشن الهي را ترك كرده اند و آشكار كرده اند كفر را با طغيان و گردن كشي را)
محمد شروع به قتال نمود تا اينكه از هر سوي دشمنان او را محاصره كرده و عامربن نهشل التميمي حمله كرد و او را كشت (21 ) سليمان به قته درباره محمد بن عبدالله چنين شعر گفته است :
« وسمي النبي غودر فيهم
قد علوه بصارم مصقول
فاذا ما بكيت عيني فجودي
بدموع تسيل كل مسيل » (22 )
(و هم نام پيغمبر (صلي الله عليه وآله ) در ميان آنها تنها ماند و آنان با شمشير آبديده به سر وقتش آمدند پس اي ديده من چون خواستي بگريي سيلاب اشك را بر آنها فروريز)(23 )
3 ـ عبيدالله بن عبدالله بن جعفر بن ابيطالب
مادر او نيز (مانند محمد بن عبدالله ) « خوصا » دختر حفصه بن ثقيف است . چنان كه يحيي بن حسن علوي روايت كرده او نيز در روز عاشوراي محرم 61 هـ در ركاب حسين بن علي (عليه السلام ) در كربلا شهيد شد . (24 )
با توجه به منابع مورد بررسي شده مطالبي در خصوص قيام و يا شركت او در جريان قيام امام حسين (عليه السلام ) در ساير منابع راجع به اين شهيد بزرگوار مطلب چنداني ذكر نشده است .
4 ـ ابوبكر بن عبدالله بن جعفر بن ابيطالب
درباره ابوبكربن عبدالله بن جعفربن ابيطالب ابوالفرج اصفهاني چنين مي نويسد « ابوبكر به همين كنيه معروف بوده و به اسمش معروف نمي باشد و مادرش خوصا دختر حفضه بن بكربن وائل است و مدائني گفته است كه او در جنگ حره كه ما بين مسلم بن عقبه عامل يزيد و مردم مدينه اتفاق افتاد كشته شد . (25 )
پاورقي :
1 ـ دهخدا لغت نامه 7768 5 دايره المعارف تشيع حاج سيد جوادي . .158 1
2 ـ دهخدا لغت نامه 16067 10 معين فرهنگ فارسي 2347 2
3 ـ دهخدا لغت نامه 15263 10 معين فرهنگ فارسي 3201 2
4 ـ دهخدا لغت نامه 3380 3 معين فرهنگ فارسي 355 1
5 ـ دهخدا لغت نامه 194 1 معين فرهنگ فارسي 2272 2
6 ـ دهخدا لغت نامه 17832 12 معين فرهنگ فارسي 2762 2
7 ـ ابن خياط طبقات ص 30
8 ـ ابن ابي الحديد شرح نهج البلاغه 404 6
9 ـ ابوالفرج اصفهاني مقاتل الطالبين ص 38
10 ـ ابن طقطقي (ابن طباطبا) الاصيلي ص 340 ابن حزم جمهره الانساب ص 68
11 ـ ابوالفرج اصفهاني مقاتل الطالبين ص 111
12 ـ ابن قتيبه الامامه والسياسه 3 2
13 ـ ابن عثم الفتوح 112 5 ابن شهر آشوب مناقب 115 4
14 ـ ابوالفرج اصفهاني مقاتل الطالبين ص 111
15 ـ ابن فندق لباب الانساب 400 1
16 ـ ابوالفرج اصفهاني مقاتل الطالبين ص 149
17 ـ نك بلاذري . انساب الاشراف 200 3 ابن اثير تاريخ 2273 5 ابن جوزي تذكره الخواص ص 261 المحامي معجم اعلام العلويين 156 4
18 ـ ابن فندق لباب الانساب 400 1 و 403
19 ـ ابن اثير تاريخ 2273 5 اعلمي تراجم اعلام النسا 63 2
20 ـ ابن قتيبه الامامه و السياسه 3 2
21 ـ ابن عثم الفتوح 111 5 ابن شهر آشوب مناقب 115 4
22 ـ ابوالفرج اصفهاني مقاتل الطالبين ص 112
23 ـ ابوالفرج اصفهاني مقاتل الطالبين ص 112
24 ـ پيشين ص 112
25 ـ پيشين ص 149
روش حكومت داري و قدرت گيري امويان از ابتدا تا استحكام حاكميتشان قيام هايي را عليه آنها برانگيخته كه مهم ترين آن ها قيام تاريخي امام حسين (ع ) و همراهي تعدادي از فرزندان جعفربن ابيطالب بود كه زمينه ساز سقوط و نابودي بني اميه و بيداري جهان اسلام و احياي دين و رسالت پيامبر اكرم (ص ) گرديد.
حيات اسلام مرهون حركت و قيام اباعبدالله الحسين (ع ) و همراهان بزرگوارش مي باشد و بدون شك نقش « بني جعفر » در اين حركت بزرگ قابل انكار و چشم پوشي نيست .
