ژئوپوليتيك خليج فارس ايران و آمريكا
تهديدها و فرصت هاي فراروي جمهوري اسلامي ايران
بخش نخست مهدي ذوالفقاري
چكيده :
موقعيت حساس و استراتژيك ايران در منطقه خاورميانه و وجود بحران ها و عدم ثبات سياسي در كشورهاي مجاور و وجود چالش هاي
سياسي با همسايگان استراتژيك باعث به وجود آمدن تهديدهايي براي امنيت جمهوري اسلامي ايران مي شود. از بزرگ ترين تهديدات
فرامنطقه اي كه حوزه نفوذ آن به اين منطقه حساس و استراتژيك وارد شده است
ايالات متحده آمريكا است . آمريكا با تداوم حضور
خود در منطقه و ايجاد روابط با دول همسايه ايران در شمال
جنوب
شرق و غرب در صدد ايجاد فضايي رعب انگيز و تنش زا در ارتباط
ايران با كشورهاست . مخالفت ايران با طرح خاورميانه بزرگ آمريكا در منطقه
به رسميت نشناختن اسرائيل و احساس خطر آن دولت از
ناحيه ايران
تاكيد بر استقلال و پي گيري عزت مدارانه پرونده هسته اي منجر به احساس خطر از اين ناحيه براي آمريكا و متحدانش شده
است . به همين دليل و بنابر اهميت استراتژيك ايران و سياستي كه در قبال اين دولت ها سر لوحه سياست خارجي خود قلمداد كرده
است
باعث مقابله شديد آمريكا با اين كشور در فضاي بين المللي شده است . استراتژي آمريكا در منطقه خاورميانه در قبال ايران مبتني
بر محدود ساختن و منزوي كردن و به طور كلي حذف ايران از معادلات منطقه است و براي رسيدن به اين مهم و نيز تسلط بر منابع
اقتصادي و موقعيت استراتژيكي منطقه از تمامي ابزار ديپلماسي و حتي نظامي در مقياس گسترده استفاده مي كند.
مقدمه
منطقه اي كه از زمان هاي گذشته از نظرگاه كشورهاي مختلف والاترين ديد ژئوپوليتيك و ژئو استراتژيك را داشته و هم چنان دارد
منطقه
خليج فارس است .
تراكم كشورهاي نفت خيز با اوضاع متشنج و ضعف داخلي
متكي بودن به قدرت هاي خارجي
مجاورت ژئوپوليتيكي با پاكستان و
افغانستان و نيز تمايز عمده در بافت و ساختار سياسي ـ اقتصادي خليج فارس از ويژگي متمايز اين منطقه در مقايسه با ساير مناطق حوزه
خاورميانه است .
آن بخش از جهان كه " خاورميانه " خوانده مي شود و در حقيقت مجموعه اي است از چند منطقه ژئوپوليتيك جداگانه و متمايز همانند
خليج فارس
شامات
شمال آفريقا كه هر يك به دليل هماهنگي موجود در پديده هاي محيطي خود
يك منطقه مشخص و مستقل از
ديگر مناطق است » (مجتهدزاده
1379 : 334 ) .
منطقه خليج فارس با پشت سر گذاردن يك صد سال از اهميت يافتن تاريخي به علت كشف و صدور نفت
وجود ذخاير گسترده انرژي
و هم چنين تحولات در نظام هاي سياسي
اقتصادي و بالتبع امنيتي در منطقه
در كانون توجه بسياري از قدرت ها بوده است .
در نيم قرن اخير
بدون ترديد
خليج فارس يكي از مهم ترين و حساس ترين مناطق جهان در نگرشهاي ژئوپوليتيك و محاسبات
استراتژيك بوده است
و با توجه به دگرگوني هاي عميق و جاري در سطح بين الملل
جنگ ها و درگيريهاي دو دهه اخير
انقلاب ايران و
مخالفت با روند صلح اعراب و اسرائيل ميتوان ادعا كرد كه در قرن بيست و يكم ميرود كه به صورت مهمترين كانون توجه نگرشها و
محاسبات استراتژيك درآيد و به تعبير كلاسيك ژئوپوليتيك
هارتلند يا قلب زمين نام گيرد.
سقوط شاه ايران
فروپاشي شوروي (بلوك شرق )
تجاوز عراق به ايران
جنگ خليج فارس
جنگ ها و درگيري متمادي اعراب و
اسرائيل
اهميت پيدا كردن عامل اقتصاد
بحران هاي افغانستان
ظهور و سقوط طالبان
القاعده و آخرين مرحله
اشغال عراق از جمله
تحولات عمده در دو دهه اخير است .
علاوه بر اين ها مشكلات ساختاري از قبيل عدم يكپارچگي و نيز ضعف ساختاري كشورهاي منطقه و وابستگي آن به كشورهاي
قدرت مند خارج از منطقه
ضعيف بودن كشورها در تاثيرگذاري بر سياست هاي بين المللي منطقه در قبال كشورهاي ديگر
فعال نبودن
مشاركت دولت ها در تامين امنيت منطقه
وجود اختلافات مذهبي شديد
بي اعتمادي كشورهاي منطقه نسبت به سياست هاي
دولت هاي ديگر
دخالت عامل بيگانه و...در طول ساليان منجر شده است كه كشورهاي منطقه هيچ گاه نتوانند با موفقيت و اعتماد به
نفس درصدد پيش برد وضعيت امنيتي و نيز پيگيري منافع و اهداف خود با اتكا به نيرو و توان ملي بدون دخالت بيگانگان به مقاصد
خود نائل شوند.
وجود جو بي اعتمادي ميان كشورها و عدم تمايل به پيمان هاي منطقه اي
زمينه همكاري دوجانبه و يا چندجانبه ميان دولت ها و
واحدهاي اقتصادي منطقه را از ميان مي برد.به همين دليل برخي از كشورهاي منطقه براي دست يابي به اهداف منافع و نيز تامين امنيت
خود
به قدرت هاي بزرگ فرامنطقه اي متوسل مي شوند. نتيجه اين سياست ايجاد تنش در روابط دولت هاي منطقه با يكديگر
افزايش
جو بي اعتمادي و دخالت فراگير عامل بيگانه است .
ظهور افكار ناسيوناليستي مانند پان عربيسم
پان تركيسم و پان ايرانيسم و توطئه هاي بيگانگان و منفعت طلبان با ايجاد تفرقه ميان
مذاهب مختلف اسلامي
ضعف رهبران در اداره امور جامعه و هم چنين وجود برخي حكومت اقتدارگرا
اين منطقه را تبديل به كانوني از
تحولات و تنش ها در دنياي كنوني كرده است . هم چنين بحران مشروعيت در كشورهاي عربي و موج بيداري تحت تاثير دموكراسي
خواهي
درگيري هاي سياسي و مذهبي درون منطقه اي
ناآرامي هاي اجتماعي و بي ثباتي سياسي در اثر جنبش هاي آزادي خواهي از
ديگر عوامل آسيب پذيري كشورهاي منطقه است . همه اين عوامل دست به دست هم مي دهند تا كشورهاي عرب منطقه در اثر تدابير
نادرست سياسي
ضعيف ترين و با وجود منابع عظيم نفتي
وابسته ترين ملت كشورهاي منطقه به خارج محسوب شوند. ايران به
عنوان يكي از كشورهاي مهم و استراتژيك در حوزه خليج فارس و درياي خزر و با بهره مندي از منابع و توان لازم براي تسلط بر اين
منطقه همواره مورد توجه دولت هاي قدرتمند جهان بوده است . ايران به عنوان بزرگ ترين و ثروتمندترين كشور حوزه خليج فارس و به
عنوان يكي از بازيگران اصلي و كليدي در وقايع مهم منطقه اي شناخته مي شود.
موقعيت ژئواستراتژيكي ايران كه از طرف جنوب به خليج فارس و كشورهاي عربي و مسلمان حاشيه خليج فارس
از طرف شرق و
شمال شرق با كشورهاي پاكستان
افغانستان
تاجيكستان
ازبكستان و تركمنستان و از ناحيه غرب و شمال غرب با عراق
سوريه
تركيه
آذربايجان همسايه است بر قدرت اين كشور و توان بالقوه بازيگري با نفوذ در عرصه معادلات منطقه افزوده است .
حوزه گسترده تمدن اسلامي كه درصد بسيار زيادي از منطقه آسياي جنوب غربي را تحت نفوذ دارد و نيز گستره تمدن ايراني كه از شرق
و شمال شرق تا مناطقي از غرب و شمال غرب را تحت تاثير خود قرار داده است
بر پتانسيل و توان ايران اسلامي در راستاي بهره برداري
از فرصت ها و مطرح كردن خود به عنوان قدرت هژمون منطقه مي افزايد.
1 ـ موقعيت ژئوپوليتيك ايران
ايران از نظر جغرافيايي و فرهنگي
قلب خاورميانه است . پيشينه فرهنگي ايران نسبت به ساير كشورهاي اين منطقه و هويت مذهبي آن
و هم چنين قابليت هاي اقتصادي و عملي ايران موجب تاثيرگذاري بالقوه هر چه بيش تر در منطقه و حتي تحولات جهاني شده است .
ايران به عنوان پل ارتباطي ميان شرق و غرب عالم از ديرباز مورد توجه كشورها و تمدن هاي دنيا بوده است . اين نقش ارتباطي ميان
قاره اي و مجاورت با خليج فارس و تنگه هرمز كه محل ترانزيت محموله هاي نفتي است
بر اهميت و نقش موثر ايران در نظر ناظران
خارجي افزوده
به طوري كه هرگونه تحول سياسي در آن موجب برانگيخته شدن حساسيت هاي جهاني مي گردد.
كشور ايران (كه امروزه شاهد هستيم ) تنها بخش كوچكي از سرزمين تاريخي ايران را تشكيل مي دهد. سرزمين ايران در گذشته شامل پهنه
وسيعي از طول و عرض جغرافيايي بوده كه طي قرن ها به عنوان قلمرو فرهنگ و تمدن كهن ايراني اسلامي شناخته شده است . وسعت
اين سرزمين بسيار پهناورتر از سرزمين كنوني ايران و شامل سرزمين داخل فلات وسيع ايران و يا سرزمين هاي حاشيه فلات بوده است .
از مهم ترين ويژگي اين سرزمين استقرار آن در منطقه اي حائل است كه بدان نقش برجسته گذرگاهي بخشيده است . گذرگاهي ميان
قاره هاي بزرگ جهان
ميان چند قلمرو بزرگ جغرافيايي و ميان چند حوزه ديرينه فرهنگي » (حيدري
1384 : 52 ) .
به سبب همين نقش در تعاملات دولت ها
مسيرهاي ارتباطي ميان قاره هاي كهن جهان (چه از طريق راه هاي زميني
دريايي و اينك
هوايي ) به طور اجتناب ناپذير از داخل و يا حاشيه اين سرزمين عبور مي كرده است . جاده ابريشم و تجارت ادويه و ساير اقلام و
كالاهايي كه مورد نياز شرق و غرب جهان كهن بوده كه چين و شبه قاره هند را به اروپا متصل مي ساخت از گذشته هاي دور نقش
برجسته اي به اين سرزمين بخشيده بود. در سده گذشته با گسترش راه دريايي و نيز منابع عظيم انرژي خليج فارس به عرصه رقابت ميان
قدرت هاي بزرگ دريايي جهان تبديل گشت . امروزه نيز با گسترش روزافزون هوانوردي و نيز مبادلات هوايي و اهميت آسمان ايران به
عنوان كوتاه ترين كريدور هوايي ميان قاره اي
علاوه بر اين كه كاهش نيافته بلكه افزون تر نيز شده است . بنابراين « موقعيت گذرگاهي
ايران به سبب نقش پر اهميت كه در مبادلات منطقه اي ايفا مي كند و هم چنين اثرات عميقي كه بر تحولات سياسي اقتصادي حوزه هاي
وسيعي هم چون آسياي مركزي
شبه قاره و اقيانوس هند
بين النهرين و آناتولي وارد مي كند
تبديل به يك موقعيت حساس ژئوپليتيكي
گرديده است » (حيدري
1384 : 54 ) .
از طرفي كشف ذخاير عظيم سوخت هاي فسيلي در بستر خليج فارس و اعماق خاك كشورهاي منطقه و نيز احتياج و نياز ضروري جهان
صنعتي به اين منابع موجب تردد هر روزه تعداد زيادي شناور حامل مواد سوختي از خليج فارس و تنگه هرمز شده است و همين امر
موقعيت ژئوپليتيكي ايران را تبديل به يك موقعيت ژئواستراتژيكي در جهان ساخته است به گونه اي كه تعامل و انطباق موقعيت هاي
ممتاز ژئوپليتيكي و ژئواستراتژيكي ايران در اين منطقه
كشور ايران را به يكي از نواحي پراهميت جهان بدل كرده است .
در دوران جنگ سرد هم جواري ايران با مرزهاي جنوبي اتحاد جماهير شوروي و بلوك شرق به رهبري كمونيست از يك سو و
حساسيت منطقه نفت خيز خليج فارس و خاورميانه و اهميت بسيار زياد اين منطقه براي بلوك غرب و جهان صنعتي سبب شده بود تا
ايران به عنوان يك سرزمين حائل ميان اين دو بلوك و اردوگاه ايدئولوژيك از اعتبار خاصي برخوردار باشد.
( از اين رو و با توجه به تحولات اساسي در نظام اقتصاد
سياست و فرهنگ جهاني و پيوستگي جوامع و در هم تنيدگي سرنوشت
سياسي و اقتصادي بشر امروز تحت تاثير امواج جهاني شدن
تحريك پذيري و واكنش كشورهاي جهان را نسبت به تحولات غير
متعارف در نظام بين الملل افزايش داده است . بنابراين با تاكيدي بر حفظ امنيت و ثبات نظام جهاني هر رويداد كم اهميتي كه در گوشه اي
از جهان رخ بدهد
مي تواند بازتاب هاي وسيع و گسترده اي از خود به جاي بگذارد. با عنايت به اين مطلب و نقش برجسته ايران در
تحولات اخير منطقه و نظام بين الملل
تحولات مربوط به ايران چه در سطح داخلي وچه بين الملل همواره از طرف قدرت هاي بزرگ و
دولت هاي ديگر با حساسيت و دقت زيادي پيگيري مي شود و نگراني از احتمال وقوع هر بحراني موجبات ناامني در مسيرهاي بزرگ
دريايي را فراهم سازد و خصوصا ضرورت توجه به امنيت نقاط اساسي مثل تنگه هرمز بوده آنان را براي درنگ به واكنش وامي دارد. « اين
موضوع بيانگر اين است كه جهان همواره علاقمند ثبات و امنيت ايران بوده و از هر كوششي كه به اين هدف دست يابد پشتيباني مي كند »
(حيدري
1384 : 54 ) .
آن چه لازم به تذكر است اشاره به تركيب موقعيت هاي چندگانه متمايز در زيرساختار منطقه براي ايران است كه باعث به وجود آمدن
وضعيتي ممتاز
حساس و در عين حال خطرناك براي ما مي شود. همان طور كه اشاره شد اين وضعيت از يك سو متضمن امنيت
ثبات
و رشد اقتصادي است و از سوي ديگر در بردارنده ناامني بي ثباتي و عقيم گذاردن فرصت ها و ظرفيت ها است .
2 ـ اهميت خليج فارس و تنگه هرمز براي امنيت ملي ايران
(خليج فارس به عنوان يك راه آبي و دريايي از همان سپيده دم تاريخ ارزش فراواني داشته و به مثابه برخوردگاه تمدن هاي بزرگ
خاورباستان پيشينه اي چندين هزار ساله دارد « خليج فارس
با 565 ميليارد بشكه نفت خود كه معادل 63 درصد كل ذخاير نفتي شناخته
شده جهان است
30
7 تريليون مترمكعب گاز طبيعي كه برابر 28
5 درصد كل ذخاير شناخته شده گاز دنياست
بي ترديد بزرگترين و
مهم ترين انبار انرژي جهان محسوب مي شود. اين موفقيت براي دهه هاي طولاني در قرن آينده دوام خواهد داشت ... عامل عمده اي كه
نفت و گاز خليج فارس را براي ايالات متحده
اروپاي غربي و ژاپن بسيار حياتي مي سازد
دشواري بسيار در جايگزين ساختن نفت و گاز
وارداتي منطقه توسط منابع ديگر انرژي مانند زمين
خورشيد
دريا و هيدروژن است » (عبدالله خاني
1383 : 138 ) .
در سال هاي اخير علي رغم داغ شدن بازار كشيدن لوله هاي نفت در اين منطقه به كناره هاي درياي سرخ
اين منطقه همچنان اهميت
سياسي و اقتصادي و ترانزيتي خود را در سطح بالايي حفظ كرده است . « همان گونه كه خون در آب هاي دريا كوسه ها را برمي انگيزاند
بوي نفت هم شركت هاي انحصارگر را به سوي خاورميانه كشاند
روشن بود كه نفت
سرزمين هاي جنوب خليج فارس را هم بيش از پيش
به گردباد بازي ها و هماوردي ها سياسي امپرياليسم گرفتار خواهد كرد » (عبدالله خاني
1383 : 11 ) .
موقعيت ويژه خليج فارس از نظر دارا بودن ذخاير غني نفت و گاز و هم چنين موقعيت استراتژيك و اهميت آن به عنوان يك بازار
مطلوب اقتصادي
تغيير و تحولات سياسي سال هاي اخير منطقه كه متكي بر ايدئولوژي اسلامي است و بسط و حركت آن در كشورهاي
منطقه توجه جهان را به شدت به اين منطقه معطوف داشته است .
آمار و ارقام نفتي بيانگر اين واقعيت است كه بخش قابل توجهي از ذخاير ثابت شده نفت و گاز طبيعي دنيا در كشورهاي منطقه خليج
فارس قرار دارد. به عبارت ديگر حدود دو سوم ذخاير ثابت شده نفت دنيا و يك چهارم از ذخاير گاز طبيعي جهان در اين منطقه نهفته
است . نفت پايه كليه روابط اقتصادي در منطقه و نيز پايه كليه روابط اقتصادي كشورهاي منطقه با جهان است » (عبدالله خاني
1383 :
68 ) . خليج فارس پس از جنگ جهاني دوم نقش موثري را در اقتصاد جهان ايفا كرده است . چرخ صنايع مدرن پس از انقلاب صنعتي از
اروپا و ژاپن گرفته تا آمريكا توسط نفت خليج فارس به گردش درآمده است . نظام اقتصادي غرب با كمك نفت كشورهاي اين منطقه
توانسته به پيشرفت و تكنولوژي امروزه برسد. علاوه بر اين شركت هاي عظيم نفتي به ويژه شركت هاي آمريكايي با توجه به ضعف
كشورهاي اين منطقه و تسلط بر منابع نفتي آن ها سودهاي هنگفت و كلاني را به دست آورده اند » .
در پي جنگ جهاني دوم و بالا گرفتن خسارات و هزينه هاي جنگ و نيز گسترش سلطه آمريكا در عرصه جهاني لزوم توجه به اين منطقه
در دستور كار سياستمداران واشنگتن قرار گرفت . « در اوايل دوران صنعتي شدن و تا نيمه دوم قرن بيستم به تدريج نقش نفت در تامين
انرژي جهان افزايش يافته است و اينك مقام اول را در تامين امنيت انرژي جهان داراست » (شوراي غيردولتي روابط خارجه موسسه
فرهنگي مطالعات و تحقيقات بين المللي ابرار معاصر تهران
1382 : 11 ) .
اهميت خليج فارس براي آمريكاييان از آن جهت است كه :
.1 منطقه خليج فارس داراي بزرگ ترين ذخاير نفت است .
.2 خليج فارس به لحاظ استراتژيك
دنباله اقيانوس هند است .
.3 خليج فارس با درگيري هاي اعراب و اسرائيل پيوند خورده است .
.4 احساس خطر از ناحيه اسلام سياسي در كشورهاي منطقه و روند روزافزون آن .
.5 وابستگي چرخ صنعت غرب به امنيت ترانزيت نفتي در اين منطقه .
در دهه 60 طرحي با عنوان دكترين دو ستوني براي تامين منافع ملي آمريكا در منطقه توسط نيكسون مطرح شد . بر اساس اين دكترين
ايران نقش « ستون نظامي » و عربستان سعودي نقش « ستون مالي » را بازي مي كرد. با پيروزي انقلاب اسلامي ايران و نيز فزون طلبي هاي
صدام حسين
دگرگوني تازه اي در اين سياست پديد آمد.
عمده ترين كالاهاي صادراتي كشورهاي خليج فارس نفت است . و در مقابل سيل محصولات وارداتي اقتصاد اين كشورها را به شدت
وابسته به نفت و غربيان كرده است . دليل ديگر اهميت كشورهاي منطقه براي كشورهاي صنعتي بازار مصرف بسيار بالا است كه از اين
طريق ميتوانند هر چه بيش تر دلارهاي نفتي را دوباره به كشور خود بازگردانند. نتيجه سريع تحول در ايران و بالتبع كشورهاي حاشيه
خليج فارس تغيير نگرش سريع و غير مترقبه غرب به حاشيه جنوبي خليج فارس و شيخ نشين هاي جزيره العرب با منابع عظيم نفت و
گاز
آن بود. منطقه اي كه بر اثر انعكاس تحولات انقلاب ايران تزلزل در اركان حكومت و رژيم هاي وابسته به غرب آنها به وجود آمد و
منافع غرب را مورد تهديد قرار داده بود. در پاسخ به اين تحولات آمريكا استراتژي خود را بر مبناي حفظ منافع خود و جلوگيري از
فروريختن رژيم هاي منطقه طراحي كرد. بر اساس اين استراتژي رژيم هاي مزبور را بايد از خطر سقوط نجات داد و انعكاس وسيع اثرات
انقلاب اسلامي ايران را در آن ها خنثي و نيز
خلا نظامي ناشي از خروج ايران از پيمان امنيتي منطقه را (در دكترين نيكسون ) به نحوي پر
كرد.
آمريكا با تداوم حضور خود در منطقه و ايجاد روابط با دول همسايه ايران در شمال
جنوب
شرق و غرب در صدد ايجاد فضايي
رعب انگيز و تنش زا در ارتباط ايران با كشورهاست
كشف ذخاير عظيم سوخت هاي فسيلي در بستر خليج فارس و اعماق خاك كشورهاي منطقه و نيز احتياج و نياز ضروري جهان
صنعتي به اين منابع موجب تردد هر روزه تعداد زيادي شناور حامل مواد سوختي از خليج فارس و تنگه هرمز شده است و همين امر
موقعيت ژئوپليتيكي ايران را تبديل به يك موقعيت ژئواستراتژيكي در جهان ساخته است به گونه اي كه تعامل و انطباق موقعيت هاي
ممتاز ژئوپليتيكي و ژئواستراتژيكي ايران در اين منطقه
كشور ايران را به يكي از نواحي پراهميت جهان بدل كرده است
خليج فارس
با 565 ميليارد بشكه نفت خود كه معادل 63 درصد كل ذخاير نفتي شناخته شده جهان است
30
7 تريليون مترمكعب گاز
طبيعي كه برابر 28
5 درصد كل ذخاير شناخته شده گاز دنياست
بي ترديد بزرگترين و مهم ترين انبار انرژي جهان محسوب مي شود
