نقش معلم ديني و قرآن در دين باوري دانش آموزان
اصولا ما با اين سوال اساسي مواجه هستيم كه آيا معلم ديني و قرآن مي تواند نقش موثري در دين باوري دانش آموزان داشته باشد قبل از پاسخگويي به اين سوال بايد ابتدا شاخصه هاي معلم ديني و قرآن را برشمرد :
1 ـ علاقه مندي به مسائل ديني
2 ـ داشتن آگاهي و معرفت و احاطه كافي بر مسائل ديني
3 ـ عامل بودن و خودباوري
از سوي ديگر بايد توجه داشت بطور كلي دو متغير عمده بر معلم ديني و قرآن تاثيرگذار است :
الف ـ انتظار پاداش اخروي
ب ـ شان بالا نزد مردم و جامعه
نظر به اينكه ارزشهاي حاكم بر هر جامعه متفاوت است اين ارزشها بسته به ايدئولوژي حاكم و جهان بيني مورد قبول جامعه از يكديگر متمايز هستند. مولفه هاي آموزش فرهنگي ديني در كشور ايران برگرفته ازآموزه هاي ناب اسلامي است . تجلي اسلام ناب را مي توان در قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران بخوبي مشاهده نمود . (1 ) اصول قانوني اساسي به بهترين وجه ارزشهاي حاكم بر جامعه اسلامي را بيان نموده و مسير كلي در حركت يك معلم الهي را روشن كرده است . بنابراين يك معلم ديني و قرآن با چارچوبهاي از پيش تعيين شده در راه آموزش دانش آموزان تلاش مي نمايد. از طرف ديگر آموزه هاي مذكور در قانون اساسي در سياست فرهنگي جمهوري اسلامي ايران مصوب شوراي عالي انقلاب فرهنگي بشرح زير بيان شده است : (2 )
1 ـ اعتلا و تعميق معرفت بصيرت و باورهاي اسلامي و ارتقا و تحكيم ارزشهاي اسلام و انقلاب اسلامي در همه ابعاد
2 ـ گسترش كمي و ارتقا كيفي آموزش مباني اعتقادي بطور جامعه و همه جانبه و ترويج معارف و توسعه تربيت اسلامي با تاكيد بر سيره عملي معصومين (ع ) و ديگر اسوه هاي مذهبي بويژه حضرت امام خميني رضوان اله تعالي عليه
3 ـ تعظيم شعائر و مراسم و احياي سنتهاي اصيل مذهبي و استفاده شايسته و نوين از ايام الله و اعياد و مناسبتهاي اسلامي و پيراستن آنها از هر گونه افراط و تفريط و روشهاي نادرست
4 ـ تبيين و ترويج و گسترش فرهنگ و ارزشهاي انقلاب اسلامي و دفاع مقدس بويژه معرفي جلوه ها و نمونه هاي ايثار و اخلاص و سيره بسيجي
در مورد ويژگي هاي عمومي معلم مي توان گفت : (3 )
خود الگو بودن معلم براي آنچه تعليم يا ارائه مي دهد.
برخورداري از روحيه شاد و شادي برانگيز و اجتناب از غم زدگي و افسردگي
رعايت انصاف و اغماض از خطاهاي نه چندان جدي شاگردان
تشويق اعمال پسنديده و مثبت نوجوانان در حد اعتدال
برقراري جو دوستانه در مدرسه
ايجاد تنوع فعاليت در كلاس براي يكنواختي و ملال خاطر
استفاده از هشدار (تنبيه ) منطقي كه توام با كينه توزي نباشد
رفتار صميمانه با حفظ متانت .
دارا بودن دو صفت بشير و نذير همانند انبيا (فبعث الله النبين مبشرين و منذرين )(4 )
علاوه بر شرايط عمومي معلم شرايط ويژه و خاصي براي معلم ديني و قرآن به شرح زير متصور است :
الف ) استعداد و ذوق و سليقه قرآني
ب ) محبت به دانش آموزان از صميم قلب و كوشش در تعليم و تربيت آنان
ج ) مورد تفقد قرار دادن دانش آموزان
معلم واقعي به منزله پدر است . نقل است از معصوم (ع ) : « الابا ثلاثه اب يولدك و اب يزوجك و اب يعلمك » پدران سه نفر هستند : پدري كه تو از نسل او هستي پدري كه تو را تزويج كند و پدري كه تو را ياد مي دهد.
5 ـ تلاش در جهت گسترش آموزش و فرهنگ انس با قرآن در جامعه اسلامي با تكيه بر تفكر و تدبر در قرآن
6 ـ كمك به توسعه پژوهش هاي نظري و كاربردي درزمينه شناخت و تبيين معارف و ارزشهاي فرهنگ اسلام و انقلاب اسلامي و حمايت از آن در بين دانش آموزان
7 ـ مقابله با خرافات و بدعتهاي اعتقادي تحجر فكري و ظاهرگرايي و خودباختگي در برابر فرهنگ بيگانه و افراط در تجددطلبي در بين دانش آموزان
علاوه بر آنچه بيان شد موارد و مولفه اي ديگري در اصول سياست فرهنگي كشور كه به تصويب شوراي عالي انقلاب فرهنگي بعنوان بالاترين مرجع تصميم گيرنده در عرصه فرهنگي در مورخ 1371 5 20 رسيده است (5 ) بنيانهاي حاكم بر روند فكري و شيوه هاي آموزشي را بعنوان سرلوحه عمل در مقابل ديدگان معلم قرار داده است و در واقع معلم بايستي در چهارچوب تعيين شده اين گونه سياستها حركت نمايد و به اختيار خود نمي تواند هر گونه آموزش را فارغ از اصول مذكور در دستور كار خويش قرار دهد اصول مورد اشاره بدين شرح است :
1 ـ حاكم بودن بينش توحيدي بر تمامي شئون و عرصه هاي حيات فردي و اجتماعي و نقش و تاثير بنيادي ـ اعتقادي به اصول فروع ديانت مانند وحي نبوت امامت عدالت معاد تبري و تولي در جامعه اسلامي
2 ـ جاودانگي وجود انسان و كرامت و شرافت ذاتي او بعنوان خليفه الله و امانتدار خداوند صاحب اراده و اختيار داراي قدرت تعقل و انتخاب در جريان سرنوشت و نيز عقل و تجربه در استمرار حركت تكاملي وي
3 ـ برخورداري انساني از فطرت الهي كه ريشه و منشا رشد و خير و صلاح او است .
4 ـ سرنوشت مادي و معنوي بشر و قابليت رشد و شكوفايي وي در همه وجوه و زمينه هاي فردي و اجتماعي مادي و معنوي جسمي و روحي عقلي و عاطفي و ملازمه اين وجود با يكديگر
5 ـ خيرخواهي كمالجويي آرمانخواهي ظرفيت علمي نامحدود و كشش فطري انسان به سوي علم و دانايي جمال و زيبايي تقديس و پرستش و خير اخلاقي
6 ـ زايندگي و قدرت ايمان در خلق ارزشهاي معنوي و فضايل اخلاقي و ايجاد روحيه استقلال حريت عزت نفس و تحكيم مناسبات انساني در جامعه
7 ـ تربيت پذيري آدمي و به فعليت درآمدن استعدادها و خلاقيتهاي وي در طريق پي ريزي بناي جامعه اي موحد عدالتخواه دانش طب متكي بر جهاد و اجتهاد متصف به اعتدال و واقع بيني و نيز بهره مندي از مباحثات و مبادلات فكري نقاديها و تحقيقات علمي عبرت آموزيها و تجربه اندوزيهاي تاريخي
8 ـ اصالت ارزشهاي معنوي و فضائل اخلاقي در جامعه اسلامي و جايگاه والاي تقوا علم جهاد در تعيين مرتبه كرامت و فضيلت انسانها
9 ـ تاثيرپذيري انسان از عوامل مثبت و منفي محيط اجتماعي و آفات و موانع فرهنگي آن و مسئوليت نظام اسلامي در سالم سازي محيط تحقق قسط و عدل تامين حق مشاركت مردم در همه امور با توجه به لزوم زدودن علل و عوامل زمينه ساز كفر و نفاق فقر و فساد ظلم و استبداد سلطه و استكبار
همانطور كه بيان گرديد معلم ديني و قرآن بايد در چارچوبهاي معين شده كه بيان شد حركت نمايد. از سوي ديگر مباني مطالب پيش گفته چيزي جز قرآن كريم نيست بنابراين معلم قرآن بايد در زمينه هاي زير مهارت لازم را داشته باشد :
الف ) معلم بايد بتواند قرآن را با هر رسم الخطي صحيح و روان و بدون غلط بخواند. همچنين با تمام علامتهاي موجود در قرآن آشنايي كامل داشته باشد و آنها را با روشي صحيح و در خور فهم دانش آموزان آموزش دهد.
ب ) معلم ديني و قرآن بايد صحيح و زيبا بخواند و تجويد را رعايت كند چرا كه با قرائت يا تجويد قرآن موثرتر و زيباتر خواهد شد. اين كار باعث ميشود كه كلاس از حالت خشك و بي روح بودن خارج شود و بچه ها بيشتر به قرآن علاقمند شوند.
ج ) معلم ديني و قرآن بايد با روش تدريس آشنايي كامل داشته باشد. در چند دهه اخير روشهايي ارائه شده اند كه به كمك آنها مي توان قرآن را زنده و پويا آموخت و آموزش داد.
د) معلم ديني و قرآن بايد قادر به نوشتن و اجراي طرح درس روزانه و سالانه باشد تا بتواند در كلاس بطور منظم و هماهنگ تدريس كند.
علاوه بر آنچه كه بيان گرديد مصوبه 735 جلسه شوراي عالي آموزش و پرورش مورخ 85 4 27 كه به امضاي رئيس جمهور رسيده است يكي از بهترين اسناد قابل اعتنا و مهم در حيطه صلاحيت هاي عمومي و تخصصي معلمان ديني است كه اگر نصب العين معلمان قرار گيرد و مورد عمل واقع شود بهترين تغييرات بنيادي و موثر را در حوزه دين باوري و باروري تفكر ديني دانش آموزان ايفا خواهد نمود. سند مورد اشاره صلاحيت هاي حرفه اي معلمان ديني را به دو دسته صلاحيتهاي عمومي و تخصصي به شرح زير تقسيم بندي و توصيف نموده است .
الف ) صلاحيتهاي عمومي
منظور از صلاحيتهاي عمومي مجموعه آگاهي ها و مهارتهاي ذهني است كه معلم را در شناخت و تحليل مسايل و موضوعات مرتبط با تعليم و تربيت توانا مي سازد. اين صلاحيتها عبارتند از :
1 ـ شناخت انسان : بدين معنا كه بداند انسان موجودي خداجوست متفكر است حقيقت طلب است زيبايي طلب است كرامت ذاتي دارد داراي اراده و اختيار و عدالت خواه است و مي تواند جانشين خدا در روي زمين باشد.
2 ـ آگاهي از چگونگي مراحل رشد كودك از نظر اسلام :
اسلام اصل رشد و مرحله اي بودن آن را پذيرفته و بر روي آن صحه مي گذارد. همان گونه كه در روايات مختلف آمده مراحل رشد كودك به سه مرحله تقسيم مي شود. امام صادق (ع ) فرمود :
به فرزندت هفت سال آزادي بده تا بازي كند هفت سال هم او را با اخلاق و آداب نيك تربيت كن . هفت سال هم او را ملازم و همراه خود قرار بده . پس اگر فرد صلاحي شد به هدف خود رسيده اي والا او را به حال خود واگذار. آگاهي از نيازها و علايق فراگير يكي از مهمترين مسايل در اين زمينه است يعني بداند مخاطب او در ابعاد مختلف رشد (عقلي اجتماعي بدني عاطفي و اخلاقي ) داراي چه ويژگي هايي است تا فعاليت هاي خود را براساس آن شكل دهد.
3 ـ هدايت و كنترل و يادگيري : هدايت يادگيري توسط معلم به معناي آن است كه او فعاليتهاي شاگرد را به نحوي جهت مي دهد كه از توانايي هاي وي به خوبي استفاده شده و زمينه رشد او توسط خويشتن فراهم گردد. بنابراين هدايت راهنمايي و كنترل معنايي جز اين ندارد كه به يادگيري ارادي به گونه اي ياري رسانده شود كه او بتواند با اراده و اختيار خود يادگيري را انتخاب و مسير آن را طي كند. تجلي هدايت گري معلم در كوششي است كه او براي رشد استعداد افراد انجام ميدهد كوشش براي آنكه آنان مستقل فكر كنند و با بصيرت بيشتر و احساس عميق تر به انجام كارها اقدام نمايند. او براي اين منظور محيط تربيتي را فراهم مي كند كه مشوق آگاهي از گذشته و حال و امكانات آينده است .
4 ـ توانايي در طراحي درس : معلم كسي است كه طرح درس را مي سازد و به منظور برنامه ريزي پارامترهاي سيستم آموزشي را به گونه اي انديشيده دستكاري مي كند و فرايند تربيتي را هم از نظر موضوعات درسي كه بايد فراگرفته شود و هم از چشم انداز تجربه زندگي ياد گيرنده مي شناسد. او فعالانه تعيين مي كند كه چه چيزي بايد در برنامه درسي كلاسش بگنجد و مي داند به رغم محدوديت ها مقررات زبان و محيط چگونه با برنامه برخورد كند.
5 ـ توانايي در غني سازي محتواي يادگيري : كتاب ماده اوليه كار معلم است اما اوست كه بايد محتواي اين كتاب را با تدبير خود همچون پارچه اي برش دهد و آن را متناسب با قامت دانش آموز به هيئت لباسي مناسب درآورد.
اگر معلمي ديني بخواهد علاوه بر ارائه آموزش به پرورش ديني دانش آموزان نيز بپردازد يعني علم را تبديل به ايمان كند و دين آموزي را با دين باوري و دين داري همراه سازد بايد علاوه بر اقناع عقلها دلها را نيز ارضا كند مربي واقعي مي تواند راهي به سوي دلها بگشايد و علم را به ايمان و عقل را به دل پيوند زد. از اينرو راز موفقيت معلمان ديني را در رشد و شكوفايي ايمان شاگردان بايد نخست در جذب دانش آموز دانست بصورتي كه بين معلم و شاگرد رابطه روحي و معنوي برقرار شده و حتي نگاهها اشاره ها و حالت هاي معلم نيز در آنان تاثير عميقي گذارده و در تربيت شخصيت آنان منشا اثر شود. معلم بايد بداند كه همه فعاليتهاي او از لحظه ورود به كلاس تا خروج رفتار او در محيط مدرسه و حتي خارج آن حالت صورت نگاهها و همه كلمات او در يادگيري دانش آموزان سهم موثري دارد. معلم آگاه براي ايجاد فضايي كه بتواند شاگردان را در آن فضا به صورت اعضاي يك جامعه ي منسجم براي يادگيري شكل داده و قالب ريزي كند ويژگي هايي را از خود بروز مي دهد كه فعاليت او را بعنوان سرمشق و عاملي تعيين كننده در ايجاد روحيه ي اجتماعي در دانش آموزان اثربخش سازد. حالت شاد رفتار دوستانه بلوغ عاطفي صداقت صميميت و توجه دلسوزانه و آميخته با محبت توجه به نيازها احساس و عواطف بچه ها و علاقه مندي به اجتماعي شدن آنها از اين جمله اند.
6 ـ توانايي برقراري ارتباط با محيط زندگي و والدين بچه ها : معلم آگاه موضوع هر درس را به معلومات و تجارب قبلي شاگردان پيوند مي زند و بناي كار خود را بر آن مي نهد. اين معلومات و تجربيات قبلي شاگردان در برگيرنده فرهنگ هايي است كه آنها از خانه ها و زادگاهشان آورده اند. معلم شايسته با گسترش دادن دامنه محيط يادگيري از مدرسه به خانه شاگردان روابطي همكارانه با والدين برقرار مي سازد و اين روابط را استمرار مي بخشد و از اين راه مشاركت فعالانه والدين را در يادگيري فرزندانشان تشويق مي كند.
7 ـ استفاده از عنصر بازي در حين تدريس : به گفته پياژه بازي خمير مايه كودك است . معلم ديني و قرآن بايد قابليت استفاده از انواع بازي ها اعم از بازي هاي حركتي كلامي نوشتاري و... را داشته و در كار خود از آنها در جاي صحيح بهره گيرد تا از اين طريق پيامها و آموزه هاي ديني در جان دانش آموز نشسته و روح و روان با اين مطالب عجين گردد.
8 ـ رابطه معلم و شاگردي : بايد بر رابطه معلم و شاگردي بيش از پيش تاكيد كرد و اميد داشت اين رابطه تحولات مهمي را در پي داشته باشد. شاگردان عموما در نتيجه تماس با معلم از نظر فكري متحول مي شوند. اين تحول مهم است زيرا هيچ كس نمي تواند بدون تفكر زندگي خوبي داشته باشد. تعليم و تربيت بايد به گونه اي باشد كه در آن شاگرد و معلم به رغم تفاوت در نوع و ميزان دانش آموزان در بردارد تاكيد مي كند. بهبود رابطه دانش آموزان با يكديگر و نيز رشد دائمي « عزت نفس » در ايشان از نكات مورد توجه اين معلمان است .
9 ـ آگاهي از فن آوري هاي جديد و دانش و علم روز در حد نياز : به تناسب رشد علم و دانش و ظهور فناوري هاي جديد در حد نياز از آنها آگاه شده و در مسير ياددهي ـ يادگيري از اين علوم بهره برداري نمايد.
ب ) صلاحيتهاي تخصصي
1 ـ عامل بودن : هدف تعليم و تربيت ديني تنها ارائه اطلاعات و معارف ديني به دانش آموزان نيست . هدف آن است كه دانش آموزان از آموخته هاي خود در اين زمينه در موقعيت هاي مختلف زندگي روزمره خود استفاده كنند. به همين جهت لازم است آموزشها با زندگي روزمره دانش آموزان كاملا مرتبط باشند. استفاده از موقعيتها و نمونه هاي موجود در زندگي روزمره دانش آموزان انتخاب مطالب نمونه ها و مثالها از زندگي آنها فراهم ساختن فرصت تمرين و تعميم آموخته ها به زندگي روزمره و موقعيتهاي شبيه سازي شده آن و... از جمله نكاتي است كه بايد مورد توجه قرار گيرند.
2 ـ آشنايي با معارف ديني : آشنايي معلم با معارف ديني و منابع تقويت آن از ضرورتهاي تدريس موفق اين درس در تمام مقاطع تحصيلي است . اين ضرورت بويژه در دوره حاضر كه دانش آموزان پرسشهاي متعددي در اين زمينه ها دارند بيشتر به چشم مي خورد. همچنين استفاده از روشهاي فعال تدريس و مزاياي آن مستلزم غناي بيشتر معارف ديني آموزگاران مي باشد.
3 ـ نقش الگويي : در تعليم و تربيت ديني عوامل گوناگوني دست به دست هم ميدهند تا بستر مناسبي براي رشد دانش آموز مهيا شود اين عوامل را بايد در محيط خانه و در پدر و مادر و مسايل مربوط به وراثت تا خويشان دوستان محل زنگي همكلاسي ها معلمان كتاب و مواد آموزشي گوناگون جستجو كرد اما به يقين پس از پدر و مادر بايد مهمترين عامل را در مدرسه و در شخصيت معلم بجوييم . بويژه در محدوده سني دوره ابتدايي كه الگوپذيري دانش آموز از يك سو و نقش الگويي معلم از سوي ديگر اين عامل را قوت مي بخشد. بنابراين يكي از مهمترين نقشهاي معلم ديني و قرآن ايفاي نقش تربيتي وي به عنوان يك الگوست و لذا بايد خود وي عامل به تعاليمي كه ارائه مي كند باشد نه اينكه صرفا به عنوان يك الگو نقش بازي كند. همچنين معلمان براي دانش آموزان الگوي عالي ارتباط موثر با ديگران خلاقيت و ابتكار و كار و فعاليت هستند.
4 ـ سعه صدر و صبر : معلم ديني مي داند كه دانش آموز مانند هر انسان ممكن است اشتباه و خطا كند . متناسب با سن خود احساسات مختلف دارد حالات مختلفي در او بروز مي كند گاهي تند مي رود و گاهي كند گاهي پرخاشگر است و گاه انزواطلب و گوشه گير گاه مطيع است و گاه به تندي اعتراض مي كند و همه چيز را زير سئوال مي برد. معلم ديني با مدارا و سعه صدر دانش آموز خود را از بحرانها عبور مي دهد و سالم به سرمنزل مقصود مي رساند.
5 ـ احترام به بنياد اساسي شخصيت : معلم بايد محيطي را بوجود آورد كه در آن (بنياد اساسي شخصيت ) مورد احترام قرار گيرد بعبارت ديگر نتايج اعتقادات را بايد بدون محكوم كردن اشخاص بررسي كند و فرد خاصي را كه عقيده اي خاص دارد مورد حمله قرار ندهد در چنين محيطي شاگرد مي تواند توافق يك عقيده را با عقايد ديگر بررسي كند و آزادانه به تجديد بناي موقت اعتقادات خود بپردازد.
به علاوه بايد توجه داشت براي ايجاد دين باوري در دانش آموز وي بايد تجلي گفتار را در عمل و رفتار معلم ببيند. قرآن در اين زمينه مي فرمايد : « براي چه به آنچه كه مي گوئيد خود عمل نمي كنيد » .
معلم بايد فن سخنوري بداند كه چه وقت سخن بگويد چه وقت خاموش باشد هنر شنيدن داشته باشد. يعني خوب بتواند گوش دهد تجزيه و تحليل كند با روي گشاده سخن گويد. لذا اين معقولات رابطه مستقيم با دين مداري دانش آموز دارد.
بايد بر مطالب پيشين اضافه نمود كه رفتارهاي ظاهري معلم مانند نوع لباس و آراستگي شيوه ي سخن گفتن نشست و برخاست و نيز خصلت ها و منش هاي وي مانند نوع برخورد با همسالان زيردستان و بزرگترها مي تواند وسيله اي براي مقبول واقع شدن باشد. اسلام ما را دعوت مي كند در هنگام حضور ديگران در عين داشتن پوششي آراسته محيطي همراه با عفاف ايجاد نمائيم . انسان عفيف آراسته است اما آراستگي او به گونه اي است كه جسم او وسيله جلب توجه ديگران قرار نمي گيرد. او خود را بزرگتر از آن مي يابد كه ديگران به چشم وسيله به او نگاه كنند و به همان اندازه كه رشته هاي عفاف در روح انسان ضعيف مي شود نوع آراستگي بخصوص آراستگي در پوشش تغيير مي كند و پوشش جنبه ي خودنمايي پيدا مي كند. اما هر اندازه كه اين رشته محكم شود پوشش و آراستگي ظاهري جلوه گاه زيبايي هاي روح و شخصيت متعالي انسان مي گردد.
معلم دين و قرآن در واقع فقط آنچه را كه در كتاب دانش آموز آمده نبايد اكتفا كند بايد
آشنايي نسبي با آراي و نظرات علما اسلام
مطالعه كتب اسلامي
مطالعه و آگاهي بر احكام اسلامي
شناخت نسبي بر اصول فقه اسلامي
آشنايي نسبي با منطق و فلسفه
آشنايي نسبي با ابزارآلات و وسايل ارتباط جمعي
آشنايي با اينترنت
قدرت تلفيق مسائل علمي با مسائل ديني
نتيجه گيري :
با توجه به آنچه كه بيان گرديد معلم ديني و قرآن رسالت بزرگي در تربيت دانش آموزان و دين باوري آنان برعهده دارد. اما ايجاد دين باوري محتاج پيش زمينه هايي است كه فوقا به تفضيل به آن پرداخته شد. بديهي است مسائل پيش گفته علاوه بر اين كه امري نسبي ميباشد به گونه اي بيان مطلوبيت ها و نهايت انتظارات است . لذا هر چه معلم ديني و قرآن به مطلوبيتهاي موردنظر نزديك شود ميزان توفيقات وي در ايجاد و نفوذ دين مداري و دين باوري دانش آموزان بيشتر خواهد بود.
منابع :
1 ـ قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران مصوب سال 1358
2 ـ مجموعه قوانين و مقررات سنواتي سال 1377 سياست فرهنگي جمهوري اسلامي ايران چاپ وزارت دادگستري
3 ـ فلكي بشري صلاحيت ها و تواناييهاي معلم قرآن مجله رشد آموزش قرآن دفتر انتشارات كمك آموزشي سال 82 شماره 6
4 ـ سوره بقره آيه 213
5 ـ مجموعه قوانين و مقررات سنواتي سال 1371 چاپ دادگستري
6 ـ روزنامه رسمي جمهوري اسلامي ايران سال شصت و دوم شماره 17970
حليمه حسيني پيله رود
