محسن مهاجرنيا
بخش اول
در اعتقاد شيعه امامت جوهره سياست است چرا كه هويت سياسي مدينه فاضله شيعي با حضور امام (عج ) شناخته مي شود تا آن جا كه شيعه را مذهب اماميه لقب داده اند. غيبت امام در عينيت جامعه حيات سياسي شيعه را در فرآيند پرپيچ و خمي از زيست منتظرانه قرار داده است .
در تاريخ افزون بر هزار ساله غيبت اقليت شيعه تحت فشار و سلطه حاكمان جور بوده پاسداري از مرزهاي اعتقادي و هويت مكتبي در اين دوران فراز و فرودهاي رفتاري و عقيدتي زيادي داشته است . پرسش اساسي اين است كه آيا در دوران طولاني غيبت شيعه به حال خود رها شده و يا با دستورالعمل ويژه و ارائه الگوي رفتاري تكليف آنها مشخص شده است
حاصل تحقيق حاضر اين است كه در هر دوره اي گفتمان ويژه اي كه ملهم از آموزه هاي امامان (ع ) بوده به كنش منتظرانه شيعه غنا بخشيده است . در اين ميان گفتمان هاي ذيل ـ كه اين تحقيق بر محور آنها استوار شده است ـ از اهميت ويژه اي برخوردارند :
انتظار باوري
تقيه
تعامل
ولايت فقيه
علاوه بر اينها گفتمان هاي ديگري مانند « مبارزه » « برائت » و « گفتگوي جدلي » در دوران غيبت مطرح بوده و در هر زمان و دوره اي متناسب با شرايط سياسي و اجتماعي از الگوهاي غالب شيعه به شمار مي رفته است .
انتظار
آرمان ظهور منجي براي نجات بشر در همه دين ها و مذهب ها براي انسان ها نوعي اميدواري به آينده ايجاد كرده است . در اسلام كه دين خاتم است اين انتظار روشن تر و در شيعه از شفافيت بيشتري برخوردار است . انتظار در روايات با تعابيري چون « برترين اعمال » 1 « مجاهد » 2 « شهيد » 3 « پولادين تن » « قوي الايمان و اليقين » و « برترين انسان ها در همه زمان ها » 4 آمده است .
در دعاي عهد منتظر واقعي انسان خودساخته اي است كه شمشير از نيام كشيده و نيزه در دست آماده همراهي امام عصر(عج ) است 5. او در همه لحظه ها بر گردن خود عهد و بيعت با حضرت را احساس مي كند و خود را در زمره ياران و هواخواهان و مدافعان وي مي داند. چنين انساني معتقد است حيات بشر آباداني سرزمين ها رفع همه نابساماني ها و فساد و خرابي ها حقوق انسان ها ياري همه ستم ديدگان اجراي اوامر الهي و سنت پيامبر (ص ) تنها در سايه حكومت جهاني حضرت امام مهدي (عج ) امكان پذير است .
بنابراين انتظار باوري همراه عدل است كه زيست منتظرانه دوران غيبت را پوشش داده به طوري كه ادبيات سياسي و انقلابي شيعه در اين دوران . از الگوي انتظار جدايي ناپذير شده است . در برهه هايي از تاريخ انتظار معطوف به ظهور به اندازه اي جدي بوده كه شيعه واقعي براي فرج امام خود لحظه شماري مي كرده و امكانات ياري به حضرت (عج ) را فراهم مي نموده است . در خانه هر شيعه منتظر شمشيري مخصوص و مركب جنگي بود و براساس دستور فقها در مصرف خمس و زكات سهم امام (عج ) كنار گذاشته مي شد تا به دست حضرت برسد. چنين باوري در فرآيند زندگي منتظرانه گفتماني را سامان داده كه شيعه را همواره در نوع آمادگي انقلابي قرار داده است .
در ادبيات انقلابي گفتمان انتظار چهار عنصر اساسي وجود دارد :
1 ـ حقيقت فراموش شده
2 ـ واقعيت مسلط
3 ـ نجات بخش موعود
4 ـ شيعه انقلابي و فداكار و منتظر
شيعه انقلابي فداكار و منتظر كسي است كه با خودآگاهي و شناخت حقيقت و منجي به واقعيت باطل موجود اعتراض داشته آن را نفي مي كند.
گاهي با سلاح مبارزه هنگامي با تاكتيك تقيه و زماني با تعامل و مصلحت زمينه را براي ظهور مهدي موعود(عج ) فراهم مي سازد تا مصلح واقعي جهان را پر از قسط و عدل نمايد. بنابراين گفتمان انتظار حلقه ارتباط بين سه دوره نبوت امامت و غيبت است و انسان منتظر به گسست تاريخي اين سه دوره پايان مي دهد. از اين رو انتظار فلسفه مثبتي از تاريخ است كه با آينده نگري شرايط تحول پويايي مسئوليت تعهد و آمادگي روحي وفكري را فراروي منتظران قرار مي دهد.

در روايات و مستندهاي گفتمان انتظار سه عامل سياسي غيبت بيشتر از عوامل ديگر ياد شده است :
1 ـ عدم بلوغ سياسي مردم
در فلسفه غيبت رشد بلوغ و آمادگي مردم از جمله شرايط ظهور به شمار مي آيند چنان كه حضرت مهدي (عج ) خود فرموده اند :
اگر شيعيان ما ـ كه خداوند آنان را بر اطاعت خويش موفق بدارد ـ با دل هاي يك پارچه و با رشد و آمادگي بر عهد خويش وفادار باشند به ديدار ما نائل شده و از فيض حضور ما بهره مند خواهند شد6.
2 ـ كوتاهي خواص
كوتاهي بزرگان و افراد برگزيده در ياري ائمه (ع ) از دلايل اساسي محروميت جامعه اسلامي از فيض آنان بوده است 25. سال سكوت اميرالمومنين (ع ) ناشي از خيانت خواص و كوتاهي آنان در ياري حضرت بود و بازگشت حضرت (عج ) به صحنه سياسي پس از آن صورت مي گيرد كه مردم به ويژه خواص دوباره مسئوليت خويش را باز مي شناسند :
لو لا حضور الحاضر و قيام الحجه بوجود الناصر7
اگر آمادگي و حضور اجتماع مردم و حاضران در صحنه نبود و حجت بر من تمام نمي شد به كناره گيري از صحنه قدرت ادامه مي دادم .
در ادبيات سياسي نقش خواص با تعبير « حضور در صحنه » و « عمل انقلابي » و كوتاهي شان با « تعلل » و فرورفتن در آرزوها و خواهش هاي نفساني بيان شده است . امام رضا(ع ) در پاسخ به اين كه چرا آنچه درباره دشمنانتان گفته شده ـ نوعاـ به وقوع پيوسته اما آنچه در مورد شما خاندان بيان گرديده رخ نداده است مي فرمايد :
ان الذي خرج في اعدائنا كان من الحق فكان كما قيل و انتم عللتم بالاماني فخرج اليكم كما خرج 8
آنچه درباره دشمنان ما واقع شده همان هايي بود كه به درستي بيان شده و به همان گونه نيز اتفاق افتاد. ولي شما سرگرم آرزوها و خواسته هاي نارواي خود شديد پس آنچه مي خواستيد واقع شد.
امام صادق (ع ) با اشاره به كوتاهي بني اسرائيل در مسئوليت خويش و عذاب هاي وارده بر آنها و خود آگاهي و حضور مجدد آنان در صحنه سياسي كه نتيجه اش نجات آنان به كمك حضرت موسي (ع ) بود مي فرمايد :
هكذا انتم لو فعلتم لفرج الله عنا فاما اذا لم تكونوا فان الامر ينتهي الي منتهاه 9
پي نوشت ها
1 ـ همان ج 2 ص 644 باب 55 ح 3 : قال رسول الله (ص ) : افضل اعمال امتي انتظار الفرج من الله عزوجل
2 ـ همان ج 1 ص 319 باب 31 ح 2 : عن علي بن الحسين زين العابدين (ع ) : و جعلهم في ذلك الزمان بمنزله المجاهدين بين يدي رسول الله (ص )
3 ـ همان ج 2 ص 645 باب 55 ح 6 : عن اميرالمومنين (ع ) قال : المنتظر لامرنا كالمتشحط بدمه في سبيل الله شيخ كليني كافي ج 1 ص 371 ح 2 قال ابو عبدالله (ع ) يا فضيل ... من عرف امامه ثم مات قبل ان يقوم صاحب الامركان بمنزله ... من استشهد مع رسول الله (ص )
4 ـ شيخ صدوق كمال الدين و تمام النعمه ج 1 ص 320 باب 31 ح 2 : عن علي بن الحسين زين العابدين (ع ) : ان اهل زمان غيبته القائلين بامامته و المنتظرين لظهوره افضل من اهل كل زمان ... .
5 ـ كفعمي مصباح ص 550 : شاهرا سيفي مجرد قناتي ملبيا دعوه الداعي في الحاضر و البادي .
6 ـ شيخ طبرسي . الاحتجاج . ج 2 ص 499 : و لوان اشياعنا وفقهم الله لطاعته علي اجتماع من القلوب في الوقا بالعهد عليهم لما تاخر عنهم اليمن بلقائنا و لتعجلت لهم السعاده بمشاهدتنا علي حق المعرفه .
7 ـ نهج البلاغه خطبه 3
8 ـ شيخ صدوق علل الشرائع . ج 2 ص 581 ح 16
9 ـ محمدبن مسعود عياشي تفسيرالعياشي ج 2 ص 154 ح 49