ثگزارشي از حرم مطهر در آستانه نوزدهمين سالگرد ارتحال حضرت امام خميني (ره )
مجيد زندي
امام شهدا چه بهتر كه در كنار شهدا آرام گيرد شهداي عزيزي كه به دليل عمل به آرمانهاي مقدس امام خميني (ره ) جان خود را در كف اخلاص نهاده بودند. اين ايده و فكر باعث شد كه حرم مطهر امام (ره ) در كنار گلزار شهداي بهشت زهرا بنا شود و امروز 19 سال پس از رحلت جانگداز رهبر و مقتداي ملت ملجا دلدادگان و عاشقان آن پير فرزانه شده است .
اين روزها اگرچه هنوز مراسم ويژه سالگرد ارتحال آغاز نشده اما بسياري از مردم پيش از موعد رسمي مراسم سالگرد خود را به حرم مطهر امام (ره ) مي رسانند و با هق هق گريه هاي خود دردهاي نهفته را از تلخ ترين روز عمر خود مرور مي كنند.
امروز حرم مطهر حضرت امام نه تنها به مكاني براي تجديد ميثاق با امام و رهبري تبديل شده بلكه به جايگاهي براي انتقال افكار و انديشه هاي ناب بنيانگذار جمهوري اسلامي هم درآمده است پس اين مكان همينكه آستان مقدس امام خميني (ره ) است ارزش آن را دارد كه درباره آن بيشتر بدانيم و چرا كه به نمادي از معماري سنتي و مدرن در ساخت اماكن مقدسه هم تبديل شده است اگرچه در شان بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران هم نيست كه 19 سال پس از رحلت آن امام مرقد مطهرش هنوز نيمه كاره باقي مانده باشد.
به همين دليل گزارش امروز با چنين رويكردي همراه است كه مي دانيم وضعيت طراحي ساخت و تكميل حرم و فراهم آوردن امكانات رفاهي براي زائران حرم خصوصا در روزهاي منتهي به چهارده خرداد و اوج حضور مردم در اين مكان بسيار مهم است . حرم امام در ايران نمونه مشابهي ندارد. چه از سبك معماري و چه از شيوه اجراي آن كاملا متمايز از ساير اماكن متبركه است .
اگر دقت كنيم حرم حضرت امام بيشتر با استفاده از بتن و با سبك معماري خيمه اي و اسلامي و شيعي ساخته شده كه در آن كمتر از كاشيهاي مرسوم در ساير اماكن مقدسه موجود در ايران نشاني مي بينيم . حرم در مجموع داراي پنج گنبد است كه گنبد اصلي فلزي و چهار گنبد ديگر كاشي كاري شده است كه نمونه كوچكي از گنبد مسجد گوهرشاد مشهد مقدس را متبادر مي سازد . گلدسته هايي به ارتفاع 91 متر از نشانه هاي ديگر حرم مطهر حضرت امام است كه از دوردست و حتي از ارتفاعات شمال شهر تهران قابل مشاهده است . يكي از دلايل اصلي انتخاب 91 متر عمر مبارك حضرت امام بوده كه ملاك ارتفاع گلدسته ها قرار گرفته است .
حرم حضرت امام 5 ورودي به اسامي پنج تن آل عبا دارد و كلا حرم به 9 بخش مربع شكل 42 متر در 42 متر تقسيم شده است . اما ورودي اصلي در صحنين شرق وغرب قرار دارد ضمن آنكه با 5 گنبد يكي اصلي كه براي ضريح قرار دارد و به صورت 100 درصد فلزي است و 4 گنبد ديگر درچهار سمت حرم كوچكتر است .
عصر روز اندوهناك 13 خرداد سال 68 كه جمعي از مهندسان با هلي كوپتر بر فراز بهشت زهرا عبور مي كردند تا براي مرقد مطهر حضرت امام خميني (ره ) در جوار گلزار شهدا مكان يابي كنند كمتر به فكرشان مي رسيد كه روزي اين انتخابشان سنگ بناي شهري خواهد شد كه حرم مطهر امام مركزيت آن خواهد شد.
آنروزها همه از هجرت خورشيد سخن مي گفتند اما امروز كه در آستانه هجدهمين سالگرد ارتحال حضرت امام (ره ) قرار داريم محدوده حرم به عنوان نماد شهري مدرن مطرح است كه به مركزي علمي فرهنگي اجتماعي مذهبي و زيارتي در حاشيه تهران بدل خواهد شد.
شهر آفتاب علاوه بر آن به مركزي پزشكي خدماتي و سياحتي و تفريحي هم تبديل خواهد شد زيرا بخشي از اين شهر به شهرك سلامت تبديل خواهد شد كه چندين درمانگاه تخصصي جراحي كلينيكي و پاراكلينيكي را در خود جاي خواهد داد.
بزرگترين شهر بازي خاورميانه در همين شهر احداث مي شود كه همه بخش ها با مشاركت سرمايه گذاران بخش خصوصي و خدمات رساني دستگاههاي دولتي قابل اجراست كه به عنوان يك منطقه ويژه شهري جمهوري اسلامي ايران مطرح خواهد شد.
حدود شهر آفتاب حدفاصل ميدان جهاد و ابتداي بزرگراه خليج فارس تا مرز ورودي حرم حضرت امام است و همين مساله باعث شده همه اراضي منطقه تثبيت شود و هرگونه تغيير كاربري غير تعريف شده در شهر آفتاب جلوگيري شود.
در اين منطقه دانشگاههاي متعددي در حال شكل گيري و ايجاد شعبه هستند كه اكنون دانشگاه شاهد و آزاد اسلامي فعال شده و دانشجو پذيرفتند كه به دليل ساخت و موقعيت اداري و فضاي سبز جزو بهترين دانشگاهها هستند. آنچه در حرم حضرت امام طراحي و ساخته شده عملا براي پاسخگويي به خواسته ها و نيازهاي حجم ميليوني زائران است كه علاوه بر مناسبت هاي ويژه همانند سالگرد ارتحال در تمام طول سال به حرم مي آيند به هرحال اين فضا به دست مجموعه اي از مجرب ترين نيروهاي فني و مهندسي كشور كه تجربه رزمي مهندسي دوران دفاع مقدس را در اختيار داشتند ساخته شده است اما اينكه تا چه ميزان اعتبارات لازم به موقع تامين مي شود تا تكميل نهايي حرم حضرت امام 19 سال ديگر به درازا نكشد سئوال بسيار مهمي است .
اگرچه حضرت امام (ره ) تا زمانيكه خود در قيد حيات بودند در خانه اي محقر و اجاره اي در جماران زندگي مي كردند اما امروز به واسطه احترام به زائران حرم مرقد مطهر به مقتضاي نيازهاي ميهمانان ايراني و خارجي به مكاني خاص براي پذيرش هر چه مناسب تر زائران آستانه مقدس حضرت امام خميني (ره ) تبديل شده است . پس از حضور در مرقدمطهر حضرت امام (ره ) و گشت و گذار در صحن هاي مختلف در باره مراحل ساخت و طرح كلي ساخت حرم و حتي شهر آفتاب به سراغ دكتر زنگنه رئيس ستاد اجرائي طراحي و ساخت مجموعه حرم مطهر امام خميني (ره ) مي رويم كه از روزهاي ساخت حرم حضور داشته و هنوز هم به عنوان بازوي اجرايي آستان مقدس امام خميني (ره ) فعال مي باشد از او درباره وضعيت فعلي حرم مطهر و طرح ها و برنامه هاي توسعه اي آينده مي پرسيم كه مي گويد : بعد از ارتحال جانسوز حضرت امام (ره ) انتخاب محل تدفين قطعا يكي از اصلي ترين سئوال ها بوده است زيرا حضرت امام نيز در اين باره وصيت خاصي نداشتند و توسط مرحوم حاج سيداحمد آقاي خميني و بقيه دست اندركاران محل كنوني انتخاب شده كه به نظرم از هر لحاظ ممتاز است زيرا شرايط آينده در اين انتخاب نقش ايفا كرده است .
وي مي افزايد : حرم و وجود مبارك حضرت امام قطعا اين نقطه را به عنوان مركز فرهنگي اجتماعي سياسي تبديل مي كرده و مي بايست در محلي اتفاق مي افتاد كه كمترين محدوديت داشته باشد كه اين مشخصه هم در اين مكان وجود دارد همه كارها مرحله به مرحله پيش رفت و فرد خاصي طراح و مجري اصلي نبوده زيرا در روزهاي نخست هيچگاه به اذهان هم خطور نمي كرد كه براي دو ماه آينده چه بايد كرد روزهاي اول ارتحال حضرت امام شيفتگان امام خميني (ره ) از سراسر ايران و حتي كشورهاي متعدد سروسينه زنان به اين محل مي آمدند و حال حزن و دلدادگي شرايط ويژه اي ايجاد كرده بود كه اگر نبود تجارب مهندسي رزمي جهادسازندگي و سپاه پاسداران در طول دوران دفاع مقدس و همكاري و همياري همه وزارتخانه ها و شهرداريها اين بنابه شكل كنوني احداث نمي شد.
دكتر زنگنه معتقد است : اين حرم به مرور براساس خواسته مردم شكل گرفت و توسعه يافت زيرا روزهاي نخست محدوده مرقد حضرت امام به هيچ وجه امكانات رفاهي نداشت . آب برق گاز تلفن نبود ضمن آنكه مكان اصلي هم مشكلات ديگري همچون وجود دامداري ها و خطوط اصلي فاضلاب تهران از نزديكي محل مي گذشت .
مجموعه حرم با 60 هزار مترمربع شامل بناي اصلي حرم پاركينگ ها فضاهاي باز و موتورخانه ها است كه ايده اوليه اصلي حرم بخاطر گرماي هواي تابستان 68 شكل گرفت و حرم اوليه 124 متر در 124 متر ساخته شد كه اعداد معنادار و به اصطلاح مقدس در تمامي مراحل ساخت توسط تيم طراح مدنظر بوده و در مركزيت اين بنا ضريح مطهر قرار گرفت .
دكترزنگنه با موقتي خواندن ضريح فلزي موجود در حرم مي گويد : اين ضريح بخاطر مقاومت در برابر فشار جمعيت بسيار مقاوم ساخته شد اما همانند ستون هاي موجود فلزي به زودي برداشته خواهد شد.
وي درباره اراضي كشاورزي محدوده حرم هم مي افزايد : از همان اول زمين حرم از مالك اصلي خريداري شد و پس از آن هم بقيه مالكان اطراف دعوت شدند كه اراضي آنها با قيمت مناسب خريداري شده است .
وي ظرفيت گنجايش شبستان اصلي را 50 هزار نفر مطرح مي سازد و مي گويد : اما با صحن هاي شرقي و غربي و شمال و جنوب و در مجموع حلقه بيضوي شكل حرم مي تواند همزمان 500 هزار (نيم ميليون ) نفر را در خود جاي دهد اما بخاطر باز بودن فضاي بيروني به هيچوجه محدوديت مكاني براي پذيرش زائر همانند حرم حضرت معصومه (س ) در قم و ساير بقاع متبركه وجود ندارد. اما مكان اصلي اش در همان اولين سالگرد ارتحال تقريبا مجموعه كامل شده اي بود كه سرعت عمل انجام كار با محاسبات معمولي غيرممكن بوده است .
دكتر زنگنه مي گويد : توقع از حرم مطهر امام فقط بعد ملي ندارد بلكه بين المللي و منطقه اي هم هست زيرا شخصيت هاي سياسي خارجي و ديپلماتيك كه وارد ايران مي شوند براي گراميداشت ياد بنيانگذار جمهوري اسلامي به حرم مي آيند و براي كل كشور توقعات سياسي و مذهبي و اجتماعي ايجاد كرده است .
وي معماري دائمي حرم مطهر حضرت امام را براساس سبك معماري اسلامي ـ شيعي معرفي مي كند و مي افزايد : شكل اصلي حرم همانند ساير بقاع متبركه نيست زيرا با توجه به مهندسي مدرن مي خواستيم از آن هم در كنار معماري سنتي ساخت حرم استفاده كنيم به همين دليل دهانه ها بيش از حد سنتي باز و ارتفاعات هم بسيار بيشتر از معماري سنتي است .
آقاي زنگنه كه داراي مدرك دكتراي مهندسي زلزله و ژئوفيزيك است سياست اصلي طراحي ساخت حرم را به سمت ماندگاري ارزاني و سادگي معرفي مي كند و ادامه مي دهد : معماري حرم حضرت امام معماري كاملا متقارن است و خصيصه بعدي معماري حرم عدم استفاده از طرح ها با نقوش ريز و گران است كه در مقابل آسيب هايي همانند زلزله و باد و طوفان بخاطر موقعيت ژئوفيزيكي منطقه كاملا ايمن است زيرا با توجه به حضور گسترده زائران اين مكان از هر لحاظ بايد ايمن مطمئن و ماندگار باشد.
وي مي گويد : گنبد اصلي حرم به صورت فلزي باقي خواهد ماند و ما فقط آن را كامل خواهيم كرد كه از نظر تناسب و همخواني و هندسه طرح با بقيه هماهنگ باشد . جنس فلز گنبد ورق آهن به ضخامت 4 ميلي متر است . ظاهر طلايي آن هم استفاده از رنگ اكليل طلا در گنبد و گلدسته ها به كار رفته و ابدا طلا مصرف نشده است .
وي مي افزايد : امام به عنوان شخصيت اصلي و معمار انقلاب اسلامي اين حق را به گردن همه دارند كه براي زائران حرم بهترين امكانات و زائرسراها امكانات رفت و آمد امكانات رفاهي و بازار مهيا باشد به همين دليل علاوه بر ساخت و اصلاح راههاي دسترس با خودرو متروي تهران نيز با تغيير مسير ايستگاهي در جوار مزار شهدا و مرقد امام احداث كرده است .
دكتر زنگنه مي گويد : در اطراف حرم حضرت امام حدود 1000 هكتار فضاي سبز و جنگل كاري شده است و به عنوان بزرگترين سطح سبز در مناطق جنوبي تهران محسوب مي شود كه علاوه بر آن جلوگيري از تغيير كاربري اراضي كشاورزي براي ممانعت از شكل گيري كاربريهاي ناسالم و مشكل ساز در دستور كار بوده و هست و به همين دليل محدوده حرم حضرت امام به ريه تنفسي جنوب تهران تبديل شده زيرا باد غالب در تهران از جنوب غرب به سمت شمال شرق در حركت است .
وي درباره وضعيت تصفيه فاضلاب حرم هم مي گويد : اين تصفيه خانه بسيار مدرن و با فاصله اي حدود 3 كيلومتر از حرم با حدود 4 حوضچه 10 هزار مترمكعبي ساخته شده است .
يكي از كارهاي بزرگي كه آستان حضرت امام انجام داد تثبيت حدود 33 هزار هكتار از اراضي اطراف حرم است كه براي آن ضوابط و مقررات و كاربريهاي خاص تعريف شده است كه امروز از آن براي ساخت شهر آفتاب استفاده خواهد شد. در اين باره نيز دكترزنگنه به گزارشگر ما مي گويد : شهر آفتاب شهري است فرهنگي زيارتي سياحتي تجاري علمي و تحقيقاتي كه فقط براي شاغلان محل سكونت احداث خواهد شد و براي ساير افراد فعال در خارج از شهر آفتاب مسكوني نخواهد شد.
موزه هفته دفاع مقدس نمايشگاه بين المللي تهران فرودگاه بين المللي امام خميني استقرار شعب دانشگاههاي متعدد نمايشگاه بين المللي كتاب ساخت ورزشگاههاي بزرگ و بسياري طرح هاي متعدد ملي كه فراتر از تهران خواهد بود و مركزيت اين شهر مدرن حرم مطهر حضرت امام خواهد شد.
حرم مطهر حضرت امام امروز بهانه اي شده كه طراحان شهر آفتاب به بهترين شكل از فضاهاي خالي برخي از محدوده منابع طبيعي براي ساخت شهر آفتاب استفاده كنند كه قرار است نمايشگاه بين المللي هم تا دو سال آينده به اين مكان منتقل شود.
شهر آفتاب پس از تكميل يقينا به شهر تهران نوين تبديل خواهد شد شهري كه هر امكانات مركزيت سياسي و ديپلماتيك را هم دارا خواهد شد.
دكترزنگنه زمان تكميل نهايي طرح هاي مربوط به ساخت حرم مطهر حضرت امام را در صورت تامين كامل اعتبار از سوي سازمان مديريت و برنامه ريزي فقط 2 سال عنوان مي كند و مي افزايد : اين در حالي است قرار بود همه طرح توسعه حرم مطهر حضرت امام طي 5 سال انجام شود كه پس از آن به 10 سال اضافه شد در حاليكه اكنون حدود 18 سال است كه از عمر مجموعه مي گذرد اما هنوز تكميل نشده است .
وي ميزان باقيمانده كارها را حدود 15 تا 20 درصد اعلام مي كند و ادامه مي دهد : حرم مطهر يك طرح ملي است چون محل اجراي خواسته هاي ملت ايران است و اين طرح نمي بايست در حد طرح هاي كوچك قرار مي گرفت كه براي تخصيص اعتبار بودجه اي بسيار عادي با آن قرار داده مي شد. اين طرح ملي نيازمند عزم ملي هم هست كه متاسفانه به آن چندان توجه نمي شود.
وي در مورد نماي دروني حرم هم مي گويد : داخل حرم صرفا چهار ستون بتني خواهد داشت و هر آنچه كه اكنون به عنوان ستون هاي زير گنبد و ستون هاي نگهداري سقف فلزي اوليه و ... مي بينند موقتي است و بزودي حداكثر تا 22 بهمن سال جاري جمع مي شود.
عصر اندوهناك 14 خرداد سال 1368 كه جمعي از مهندسان و اعضا بيت حضرت امام (ره ) با هلي كوپتر بر فراز بهشت زهرا عبور مي كردند تا براي مرقد مطهر در جوار گلزار شهدا مكان يابي كنند كمتر به فكرشان مي رسيد كه مي خواهند سنگ بناي شهر آفتاب را هم بگذارند
طرح ساخت حرم مطهر امام (ره ) را بايد به عنوان يك طرح نيمه كاره ملي محسوب كرد زيرا طرحي كه قرار بود طي 5 سال به پايان رسد اكنون پس از 18 سال هنوز تكميل نشده است
دكتر زنگنه رئيس ستاد اجرايي طراحي و ساخت مجموعه حرم مطهر : ماندگاري ارزاني و سادگي و استفاده از سبك معماري اسلامي ـ شيعي شاخصه اصلي بناي حرم مطهر مي باشد كه با استفاده از تكنيك هاي نوين معماري در مقابل آسيب هايي طبيعي همانند زلزله و طوفان در سطح بسيار وسيعي مقاوم است
اطراف حرم مطهر امام امروزه با 1000 هكتار فضاي سبز و جنگل كاري به بزرگترين سطح سبز مناطق جنوبي تهران تبديل شده كه به امروز موزه ملي دفاع مقدس نمايشگاه بين المللي تهران ورزشگاههاي بزرگ و دهها مركز پزشكي علمي و تحقيقاتي را به عنوان بخشي از شهر آفتاب در خود جاي خواهد داد