تاريخ اسلام
شماره 28 فصلنامه تخصصي تاريخ اسلام با عناوين زير منتشر شده است : قبيله كنده قبل از اسلام مباني و ساز وكارهاي دگرگوني فرهنگي در عصر نبوي جريان شناسي سياسي بني هاشم پس از سقوط عاشورا ابن ابي العوجا و امام صادق عليه السلام فاطميان و آل بويه و تبليغات شيمي قومس و اسماعيليان و...
در بخشي از مقاله « مباني و ساز وكارهاي دگرگوني فرهنگي در عصر نبوي » كه نوشته خانم فاطمه جان احمدي است چنين مي خوانيم :
برجسته ترين آثار ونتايج رسالت پيامبر (ص ) ايجاد دگرگوني فرهنگي و جايگزين نمودن برنامه هاي اصلاحي و تربيتي به شمار مي آمد كه ضمن نوسازي جامعه نوبنياد مدينه مي توانست به تحكيم انگاره هاي فرهنگي ميان مسلمانان بينجامد. در اين طريق رسول اكرم (ص ) شيوه هايي را به كار گرفت كه از ميان آنها مي توان به موارد ذيل اشاره نمود :
1 ـ شيوه سياسي : تشكيل دولت اسلامي و تقويت اركان سياسي اجتماعي اقتصادي و نظامي آن مهم ترين عامل ومنبع توانايي در ايجاد دگرگوني هاي همه جانبه به شمارمي آيد.هر چند اين شيوه سياسي دوسويه بود يعني هم ابراز دگرگوني اجتماعي و به تبع آن تغييرات فرهنگي محسوب مي گرديد همچنين اهرمي براي ايجاد نظم اجتماعي و به دنبال آن كنترل اجتماعي و يادروني كردن ارزشي قلمداد مي شد.
دولت اسلامي مدينه به دو شيوه تسلط اجتماعي خود را برجامعه اعمال نمود. نخست با شيوه تسلط اجباري كه باطرح قوانين و مقررات شهري تعيين حقوق اجتماعي و ديني به طور مستقيم بر جامعه نظارت داشت . دوم شيوه ترغيبي كه به وسيله تشويق و ترغيب انسان ها را به سازگاري با هنجارهاي اجتماعي و ارزش هاي اسلامي دعوت مي نمود.
2 ـ شيوه اجتماعي : طرح قوانين اسلامي و اقدامات اجتماعي چون عقدنامه ها پيمان نامه ها و صلح نامه هايي كه محتواي اجتماعي داشت و به ساماندهي فرهنگي و وفاق اجتماعي مي توانست بينجامد. به گونه اي كه در سايه سياست خاص نبي مكرم اسلام (ص ) مبني بر عقد اخوت به زودي مردم يثرب ومهاجرين علاوه بر فرهنگ پذيري وهم گرايي اسلامي به وفاقي مبتني بر اصول برادرانه نايل آمدند زيرا ايجاد تماس مستقيم و پيوند ديني باالسابقون (مهاجرين ) و نسل جديد(انصار) به فرايند فرهنگ پذيري مسلمانان و تسريع آن در مدينه افزود. هر چند ساير برنامه هاي اجتماعي پيامبر(ص ) نيز در تقويت بنياد همبستگي اجتماعي عناصر نامتجانس در مدينه نيز موثر افتاد و به پايداري نظام اسلامي در مدينه كمك كرد.
3 ـ شيوه فرهنگي : صرف نظر از وسعت معنايي و پيچيدگي تعاريف فرهنگ مي توان به اختصارسياست فرهنگي پيامبر اكرم (ص ) را در موارد ذيل ذكر نمود.
1 ـ .3 تخريب نظام فكري و اخلاقي جاهلي وجايگزين كردن ارزش هاي جديد فرهنگي منشعب از متن اسلام و متكي به آموزه هاي قرآني در اين روش مهم ترين ابزار پيامبر موعظه نصايح قرآني براي تخريب و يا تصحيح آموزه هاي غلط جاهلي بود.
2 ـ .3 گفتار رفتارو كردار پيامبر اكرم (ص ) شخصيت عالي رفتار متعالي وسلوك مردمي پيامبر اكرم جذابيت هاي ويژه اي را براي آن حضرت به عنوان رهبر جامعه اسلامي به ارمغان آورد. او داراي اخلاقي كامل و جامع تمام فضايل وكمالات انساني بود كه متناسب با آن پروردگار تبارك و تعالي او را اين چنين مي ستايد : « انك لعلي خلق عظيم اي پيامبر تو داراي بهترين اخلاق هستي . » « ولوكنت فظاا غليظ القلب لانفضو من حولك اگر تندخو و سخت دل مي بودي مردم از اطرافت پراكنده مي شدند. »
با اين توصيف سيره عملي آن حضرت (ص ) اعم از صفات و اخلاق نيكو و برخورد ملايم با مردم و خانواده او را « اسوه حسنه » و الگويي مناسب براي تمامي مسلمانان قرار داد تا با تمسك به سيره مباركش به تغيير فرهنگي نايل آيند و نيز ارزش ها و هنجارهاي اجتماعي را در جامعه نهادينه نمايند. « لقدكان لكم في رسول الله اسوه حسنه » در (سيره وسخن ) پيامبرخدا براي شما الگويي نيكوي است . » منابع نمونه هاي بسياري از مناسبات خانوادگي پيامبر (ص ) را ثبت كرده اند از جمله اين شهر آشوب در مناقب (ج 1 ص 146 ) بخشي از سلوك پيامبر(ص ) را اين گونه مي نگارد : « رسول خدا صلي الله عليه وآله كفش خود را وصله مي زد پوشاك خويش را مي دوخت در منزل را شخصا باز مي كرد گوسفندان وشترها را مي دوشيد و به هنگام خسته شدن خادمش در دستاس كردن به كمك او مي شتافت و آب وضوي شبش را خود تهيه مي كرد.و در همه كارها به اهل خانه كمك مي كرد و لوازم خانه وزندگاني را به پشت خود از بازار به خانه مي برد. » ازاين رو يكي از مهم ترين عوامل پيشرفت اسلام اخلاق نيكو و برخوردي ملايم با مردم بود. رشيدالدين ميبدي هم درتاييد همين مطلب در تفسير آيه « انك لعلي خلق عظيم » مي نويسد : « رسول خداصلي الله عليه و آله امر و نهي قرآن را چنان پيش گرفت و به خوش طبعي رفتار نمود كه گويي خلق وي و طبع وي خود آن بود. »
بلغ العلي بكماله
كشف الدجي بجماله
حسنت جميع خصاله
صلوا عليه و آله
3 ـ .3 شيوه عدالت محوري و مدارا : از ميان همه خصال نيكوي نبي مكرم اسلام (ص ) رعايت اعتدال مدارا و مساوات در توسعه فرهنگ ارزشي اسلام نقش به سزايي ايفا نمود.
گردآمدن مسلمانان و غيرمسلمانان زيرچتر حمايت حكومت اسلامي صرفا با جذبه اي پيامبرگونه امكان پذير مي بود.توجه آن حضرت به تازه مسلمانان و مولفه القلوب ها به سان برگ برنده اي برشتاب گسترش مفاهيم ارزشي اسلام مي افزود و راه هربهانه اي را براي تمرد و سركشي مشركان مي بست به همين دليل در سرلوحه اقدامات اجتماعي و اقتصادي پيامبر اكرم (ص ) توزيع عادلانه غنايم و درآمد بيت المال مسلمين قرار داشت اغماض از اشتباهات مشركان و منافقان و يا بخشيدن غنايم به مولفه القلوب ها نمونه هاي تاريخي از رفتار پيامبر با اين جماعت نو مذهب بود.
4 ـ .3 تصحيح آداب و رسوم جاهلي و عرضه آيين هدفمند اسلامي يكي ديگر از اقدامات فرهنگي پيامبر براي تغييرمبادي فرهنگي جاهلي بود.در اين روش پيامبر با طرح الگوهاي هدفداري مانند اعياد اسلامي (قربان فطر) و يا آيين هاي عبادي نظير نماز وروزه وحج جماعت مسلمان را به سمت و سويي رهنمون ساخت كه در نهايت رضايت خدا و آرامش روان آدمي را در پي داشت .
4 ـ شيوه نظامي : برنامه تدافعي و راه اندازي جهادها و غزوات هدفمند پيامبر (ص ) هر چند به ظاهر داراي شاكله اي نظامي بود اما به طور كلي با اهداف متعالي فرهنگي نيز همراه بود. زيرا فرصت سفرمقدس جهاد و يا صحنه رويارويي با دشمن و يا فتح و حتي شكست زماني مناسب بود تا اصول اخلاقي وارزش طرح و آموزش داده شود.
پيامبر اعظم (ص ) و ساز و كار دروني سازي ارزشي
به موازات تغييرات اساسي و دگرگوني هاي فرهنگي كه در جامعه نبوي پديدار شد سياست هايي از سوي پيامبر بايد اعمال مي گرديد تا مسلمانان و نوكيشان را با ارزش هاي جديد همنوا سازد. تقويت باورهاي اسلامي و تعميق اعتقادات ماورايي به همراه ارج نهادن به اخلاق و گرامي داشت آموزش و آشكارسازي حقوق اسلامي در حفظ ساختار هنجاري جامعه نقش مهمي داشت كه سرانجام به كنترل اعمال فردي و اجتماعي مسلمانان مي انجاميد. بنابر اين اصل پيامبر اعظم (ص ) مجموعه سياست هايي را به كار برد كه ضمن دروني سازي خواست هاي اجتماعي به عنوان مهم ترين عنصر كنترل اجتماعي به تعميق باورها و عقايد اسلامي نيز كمك نمايد. شدت و ضعف اين سياست هاي عملي به يك اندازه نبود بلكه تعدادي از آنها مانند قوانين ومقررات حقوق اجتماعي و ديني با دقت نظربيشتري اعمال مي شدكه سرپيچي از آنها مجازات و سخت گيري را نيز به دنبال داشت اماتعدادي ديگر نيز تنها برخوردهاي اجتماعي را مي طلبيد بنابراين اصل ساز و كارهاي كنترل اجتماعي پيامبر اعظم (ص ) براي دروني سازي ارزش هاي اسلامي عبارتند از :
1 ـ تقويت و تحكيم بنيادهاي نظام ديني و ايدئولوژيك اسلام : دين اسلام با مجموعه اي از آداب و رسوم مشخص و رفتارهاي نمادين اخلاقي هم به كنترل فردي و شخصي توجه داشت و هم به جامعه پذير نمودن انسان ها و كنترل اجتماعي پس پيامبراكرم با طرح تكاليف فردي و قوانين جمعي به تحكيم مباني مناسبات اجتماعي نايل آمد زيرا اين تكاليف مي توانست فرد را به اطاعت از يك قاعده و يا يك امر قانوني وادار سازد و آنان را به سوي همنوايي اجتماعي سوق دهد. از اين رو عنصر دين اسلام كاركردي چند سويه داشت :
1 ـ1 ـ.1 به عنوان وجدان كه محصولي اجتماعي است و نوعي كنترل شخصي به شمار مي آيد كه در انسان عمل نمايد.
2 ـ 1 ـ.1 احساس امنيت را در جامعه بالا برد .
3 ـ1 ـ.1 جامعه پذيري اجتماع انساني را افزايش مي داد .
4 ـ1 ـ.1 انسجام وهمبستگي گروهي را تحكيم بخشد و احساس وحدت و تعلق را فزوني بخشد.
2 ـ.1 از ديگر اقدامات عملي پيامبر در جهت تحكيم بنياد دين اسلام عبارتند از :
1 ـ2 ـ.1 مبارزه عملي با شرك و بت پرستي
2 ـ2 ـ.1 نفي آداب و رسوم مشركانه .
3 ـ2 ـ.1 پاكسازي خانه كعبه و بت شكني .
2 ـ تاسيس مسجد نهادي چند منظوره : راه اندازي نهاد فرهنگي اجتماعي مانند مسجد كه مكاني مقدس و كاركردي چندجانبه داشت به عنوان عنصري نظم دهنده موجب همنوايي رفتار اشخاص با خواست هاي گروهي مي شد و به كنترل اجتماعي مي انجاميد.
مسجدمدينه نهادي تعليمي بود كه بر بنياد تقوي استوار شد و به زودي جايگاه اجتماعي سياسي و فرهنگي خود را درجامعه باز نمود ومحل تجمع و گردهمايي هاي مختلف مسلمانان گرديد.
3 ـ تشكيل دولت اسلامي : دولت نوبنياد اسلامي در مدينه با رهبري پيامبر اكرم (ص ) و مجموعه اي از قوانين سياسي و اجتماعي و فرهنگي و اقتصادي همراه بود كه در يك بررسي كلي مي توان پذيرفت اين قوانين مدني هريك سرمنشا تحولي عظيم در فرهنگ و تمدن اسلامي گرديد. فرامين پيامبر(ص ) و قواعد لازم الاجرا براي ماندگاري در شهر و يا حتي پيمان نامه ها و قراردادهاي اسلامي نمونه عالي طرح ساماندهي اجتماعي پيامبراكرم تلقي مي شد .اين قوانين مهم ترين ركن در ايجاد دگرگوني و تغييرات فرهنگي مورد مطالعه است كه در بخش هاي مختلف ديگري نيز مي توانست ابزار اصلي براي كنترل اجتماعي جامعه اسلامي باشد.
2 ـ طرح مراسم ديني : رفتارهاي ديني با مجموعه اي از مراسم و آداب آييني به مثابه محرك هايي هستند كه به فعاليت اجتماعي و سياسي سمت و جهت مي بخشند. مراسم ومناسك ديني منظم كه مومنان بدان وسيله با يكديگر ارتباط برقرار مي كنند فرصت ملاقات آنان را فراهم مي كند و در دروني سازي ارزش هاي معنوي نقش مهم وتعيين كننده اي را ايفا مي نمايند. بنابر اين تجمع ديني نوعي همبستگي گروهي را به وجود مي آورد كه در نهايت ضمن ايجاد و تثبيت پيوند انسان ها به هم ارزش هاي موجود ديني را تحكيم مي بخشد. براي نمونه نمازهاي پنج گانه به شكل جماعت و يا نماز جمعه و عيد فطر آيين حج و مراسم آن و ساير مناسبات ديني مشترك مي توانست حول محور ذيل علاوه بر دروني سازي ارزش هاـ به كنترل اجتماعي بينجامد
.1 اين مراسم به وفاق اجتماعي وحدت ديني و تقويت همبستگي گروهي كمك مي نمايد.
.2 به زندگي و حيات پس از مرگ معنا مي بخشد .
.3 هدايت گر رفتارهاي مسلمانان در قالب آيين هاي مشترك است .
.4 نيازهاي معنوي جامعه اسلامي را برآورده مي كند .
.5 طرح قواعد اخلاقي : اگر ما اخلاق را مجموعه اي از اصول و قواعد روشي بپذيريم كه نوع مناسبات و قواعد رفتاري ما را تعيين مي كنند بنابر اين مي توان به ميزان تاثيرگذاري اجراي قواعد اخلاقي به عنوان ضمانت هاي اجرايي مباني ديني و در نهايت كنترل اجتماعي مردم جامعه پي برد. طرح مباني اخلاقي نظير احترام به معنويت توجه به عدالت رعايت حقوق مستضعفان و ... ضمن توليد هنجارهاي نو و ارزش هاي جديد در جامعه نوبنياد اسلامي مي توانست به فرايند جامعه پذيري دروني سازي ارزش ها و كنترل اجتماعي منتهي شود. درك اين مطلب مي تواند به فهم هرچه بهتر مهم ترين هدف رسالت پيامبر اكرم (ص ) كه همان مكارم اخلاق است بينجامد.
در تحليلي كلي از برنامه هاي پيامبر اعظم (ص ) در طرح مناسبات اخلاقي و ترويج فرهنگ ديني مي توان عناوين ذيل را به طور موجز ذكر نمود :
.1 ترويج فرهنگ اخوت و همدلي و همبستگي اسلامي .
.2 ترويج فرهنگ عدالت محوري با تاكيد بر برابري و مساوات
.3 ترويج فرهنگ ساده زيستي
.4 نفي اسراف گري و پرهيز از تجمل گرايي
.5 تقبيح و ذم اشرافي گري
الف ) نهي از رفتارهاي اشرافي و تن آسايي اجتماعي
ب ) جلوگيري از بذل و بخشش هاي اشرافي
ج ) ممانعت از مظاهر زيست اشرافي وتجمل گرايي
.6 تغيير نگرش مسلمانان به موضوعاتي مانند :
الف ) زن و خانواده
ب ) بردگان غلامان و كنيزكان
ج ) بيعت
د) طبقه و مناصب سياسي و اجتماعي
هـ) مصرف و الگوهاي مصرفي
و) مشاركت سياسي
ز) فعاليت اجتماعي
ح ) معيارهاي ارجمندي
ط ) عمل و نيت
ي ) عبادات و مصاديق آن
.7 ارزش گذاري
الف ) دانش و تحصيل علم
ب ) مهارت هاي اجتماعي :
ازدواج و طلاق
توجه به آموزش
توجه به شوري و دموكراسي اجتماعي
توجه به آداب اجتماعي (لباس پوشيدن سخن گفتن ساير موارد)
امانت داري
رعايت حقوق اجتماعي
امر به معروف و نهي از منكر
تاكيد بر صله رحم و تحكيم روابط خانوادگي و اجتماعي
ج ) مهارت هاي ديني :
تلاوت قرآن
گفتن اذان
احسان و احترام به والدين
تقواي فردي و اجتماعي
د) مهارت هاي اقتصادي :
وفاي به عقود
نهي از خوردن اموال
نفي رباخواري
امانت اموال ديگران
تخلف از مبادي ارزشي و هنجارهاي اخلاقي موجود در جامعه نوبنياد مدينه پيامدهاي ناخوشايندي را به دنبال داشت شايد يكي از بهترين نمونه هاي تاريخي اين مدعا ساخت مسجد ضرار و ويران كردن آن و يا برخورد جدي با متخلفان غزوه تبوك در اين خصوص باشد.آموزش هاي ديني و توصيه هاي فرهنگي و اخلاقي طرح برنامه هاي فراگير اجتماعي تصميمات سياسي ونظامي به انضمام برخوردهاي اصلاحي مذكور از سوي پيامبر اكرم (ص ) در جامعه اسلامي نتايجي را به دنبال داشت :
.1 تقويت و تحكيم نظام اسلامي
.2 تقويت خودباوري فردي و جمعي
.3 ايجاد و طرح ارزش هاي مشترك ديني
.4 ايجادوحدت ميان اركان فرهنگي سياسي واجتماعي جامعه
.5 ايجاد و تقويت حس تعاون وتعامل اجتماعي
.6 كنترل رفتار مردم در جهت تحكيم بنياد سياسي و فرهنگي اسلام
.7 ايجاد وفاق ارزشي ميان مردم
ترويج فرهنگ اخوت ترويج فرهنگ عدالت محوري ترويج فرهنگ ساده زيستي نفي اسراف گري و تجمل گرايي تقبيح اشرافي گري ممانعت از بروز مظاهر اشرافي گري متعالي كردن نگرش مردم نسبت به موضوعات مختلف تقويت و تحكيم نظام اسلامي تقويت خودباوري فردي و اجتماعي و... از برنامه هاي محوري رسول اكرم براي ترويج فرهنگ ديني بود
برجسته ترين آثار و نتايج رسالت پيامبر(ص )ايجاد دگرگوني فرهنگي و جايگزين نمودن برنامه هاي اصلاحي و تربيتي است كه ضمن نوسازي جامعه نوبنياد مدينه توانست به تحكيم بنيان هاي فرهنگي ميان مسلمانان بينجامد. در اين طريق رسول اكرم (ص ) شيوه هايي را به كار گرفت كه از ميان آنها مي توان به شيوه هاي سياسي اجتماعي . فرهنگي و... اشاره كرد
تشكيل دولت اسلامي و تقويت اركان سياسي اجتماعي اقتصادي و نظامي آن مهم ترين عامل ومنبع توانايي در ايجاد دگرگوني هاي همه جانبه به شمار مي آيد