از ويژگي هاي بارز متفكرشهيد استاد مرتضي مطهري مبارزه وقفه ناپذير با اوهام و خرافات است . اين مبارزه داراي ابعاد و جلوه هاي گوناگون است و بسياري از موضوعات را در برمي گيرد.
مسائل اعتقادي فكري عبادي اخلاقي اجتماعي و تربيتي ازجمله موضوعاتي هستند كه در تلاش هاي مستمر علمي استاد مطهري به بررسي و نقد درآمده و خرافات از واقعيات تفكيك داده شده اند.
همه اين موضوعات در جاي خود بايد به تحليل در آيند و نكته يابي هاي استاد و درس هاي بيداري و وظايف و مسئوليت هاي همگان ـ از خاص و عام تبيين گردد.
در اين نوشتار مجال كنكاش براي شرح ديدگاه هاي استاد در تمام موضوعات وجود ندارد و به همين دليل به بررسي نقش مخرب خرافات و موهومات در مدايح و مراثي مي پردازيم .
نفوذ تحريف و خرافات در مدايح و مراثي نيز از وسعت خاصي برخوردار مي باشد و خود موضوعي است داراي ابعاد مختلف و شايسته تحقيق و بررسي گسترده . در اين فرصت به صورت مجمل و موجز به اين مقوله نظر مي افكنيم و پنج موضوع مهم را گزينش و بررسي مي كنيم .
وقتي سخني از مدايح و مراثي به ميان مي آيد به طور طبيعي عملكرد مداحان و مرثيه سرايان نيز به مداقه گذاشته مي شود و اعتراضات و انتقادات به سوي آنان سرازير مي گردد كه خرافه ها و موهومات و تحريف ها و دروغ ها به وسيله همين افراد به مدايح و مراثي راه مي يابد و از همين رو نقد عملكرد و انتقاد صريح از خطاهايشان اجتناب ناپذير مي باشد. ولي اين واقعيت را هرگز فراموش نسازيم كه اولا وجود مدايح و مراثي و برگزاري مراسم سوگواري براي ائمه اطهار(ع ) به ويژه حضرت امام حسين (ع ) در فرهنگ اسلامي يك امر تثبيت شده مي باشد و پشتوانه عميق اعتقادي دارد و منابع متقن روايي شيعه و رهنمودهاي صريح و روشن معصومين (ع ) مستندات اصلي اين عمل پسنديده مي باشد كه فلسفه خاص و آثار ارزشمندي نيز بر آن مترتب است .
ثانيا مداحان ومرثيه سرايان به دو دسته تقسيم مي شوند. دسته اول مداحان آگاه به مباني و معارف دين وآشنا به متون تاريخ اسلام و داراي تعهد و مسئوليت خاص براي رجوع به منابع معتبر و ارائه آثار مستند و صحيح و به دور از هرگونه تحريف و دروغ و خرافه به مردم جامعه . اين مداحان و مرثيه سرايان فكور وپاك و متعهد همواره بوده اند و هستند و هم امروز شاهد فعاليت هاي سالم و مسئولانه آنان مي باشيم و چه بسا بارها از زبان وقلم همين افراد بصير و مسئول انتقاد و اعتراض به عملكردهاي ناسالمي كه به نام خدمت به امام حسين (ع ) صورت مي گيرد شنيده و خوانده ايم .
دسته دوم مداحان ناآگاه و ناآشنا به فرهنگ و معارف اسلامي و بي اطلاع از متون مستند تاريخي مي باشند كه نه درد دين دارند كه آنان را به كسب معرفت و شناخت و بينش ترغيب نمايد و به مطالعه و كنكاش و تحقيق براي دست يابي به مدايح و مراثي معتبر وادار سازد و نه احساس تعهد انساني مي كنند كه از خرافه سازي و گمراه كردن مردم جامعه باز بمانند و عملكردهاي تباه خود را ترك نمايند. هم اينان هستند كه به راحتي دين را به دنيا مي فروشند و دكان فريب باز مي كنند تا متاع دروغ وجعل و خرافه بفروشند و از اين رهگذر به چرب و شيرين دنياي دون برسند و اين تجارتي تباه و ناسودمند است كه فرصت حيات جاودان آخرت را از آنان مي ربايد.
مخاطب اصلي اين نوشتار مداحان و مرثيه سرايان دسته دوم مي باشند و طبيعي است كه نقد و بررسي افكار و اعمال اين گروه ـ با اعتقاد مستحكمي كه به حقانيت اصل وجود مدايح و مراثي صحيح و عملكردهاي سالم و سازنده مداحان و مرثيه سرايان وارسته و آگاه و مسئول داريم ـ يك ضرورت حياتي مي باشد و هيچ گونه قصور و غفلت و مسامحه و مصلحت انديشي را بر نمي تابد. به ويژه آن كه اين رويكرد منتقدانه با بررسي و تبيين انديشه ها و ديدگاه هاي ژرف متفكر توانمند و جامع علوم وفنون يعني آيت الله مرتضي مطهري آغاز و انجام مي يابد. يعني همان كسي كه رهبر كبير انقلاب اسلامي و بنيانگذار نظام جمهوري اسلامي ايران حضرت امام خميني او را « متفكر و فيلسوف و فقيه عاليمقام » (1 ) ناميد و اعلام نمود كه « در اسلام شناسي و فنون مختلفه اسلام و قرآن كريم كم نظير بود . » (2 ) و « آثار قلم و زبان او بي استثنا آموزنده و روانبخش است » (3 ) و به ويژه به مشخصه بارز استاد مطهري در تقابل و مبارزه با موانع رشد و معرفت ديني اينگونه تصريح نمود : « عمر شريف و ارزنده خود را در راه اهداف مقدس اسلام صرف كرد و با كجروي ها و انحرافات مبارزه سرسختانه كرد . » (4 )
متفكر شهيد استاد مرتضي مطهري براي مبارزه با خرافات و تحريفات ريشه يابي و بررسي عوامل مختلفي كه موجب شكل گيري اوهام مي شود را حائز اهميت مي داند و از همين رو بخشي از فعاليت هاي فكري او به اين موضوع مهم و ضروري اختصاص يافته است .
استاد مطهري در كنار اصل ريشه يابي عوامل خرافه و تحريف موضوعات ديگري همچون تبيين فلسفه مرثيه سرايي و گريه و عزاداري براي حضرت امام حسين (ع ) وظايف و مسئوليت هاي عالمان آگاه دين ضعف هاي مردم و ضرورت حركت هاي آگاهي بخش و بينش زا براي بالا بردن سطح معرفت و شناخت جامعه را نيز به مداقه مي گذارد.
از ديدگاه استاد مطهري گرايش به « اسطوره سازي و افسانه پردازي » يكي از عوامل مهم رسوخ خرافات در مدايح و مراثي مي باشد. اسطوره يا افسانه امري است كه از تخيل برمي خيزد و با تعقل در ستيز است . علاوه بر آن اسطوره امري خلاف واقع است و ميان تهي مي باشد و از اصل و اساس فاقد حقيقت است و هيچ پشتوانه شرعي و عقلي و عيني و عملي ندارد.
استادمطهري ابتدا به معرفي اين عامل مي پردازد و سپس نمونه هايي از مدايح و نقل قول هاي مبتني بر افسانه را معرفي مي كند. فشرده و مجملي از نظرات استاد اينگونه است كه يكي از عوامل ايجاد و رشد خرافات « تمايل بشر است به اسطوره سازي و افسانه سازي ... يك حس قهرمان پرستي هست يك حسي هست كه درباره قهرمانان هاي ملي و قهرمان هاي ديني افسانه مي سازد...
در حادثه كربلا يك قسمت از تحريفاتي كه صورت گرفته است معلول حس اسطوره سازي است . مبالغه ها و اغراق هايي شده است ... اين حس اسطوره سازي خيلي كارها كرده است . ما كه نبايد يك سند مقدس را در اختيار افسانه سازها قرار بدهيم ... ما وظيفه داريم اين ها را ازچنگ اين افسانه سازها بيرون بياوريم ... براي حادثه عاشورا حادثه اي كه ما دستور داريم هر سال آن را به صورت يك مكتب زنده بداريم آيا صحيح است كه در اين داستان اين همه افسانه وارد بشود ! » (5 )
استاد مطهري به سه نمونه از افسانه سازي ها اشاره مي كند كه يكي از آنها درباره لشكريان دشمن است . بنا به نقل افسانه سازها مجموعه عدد سواره و پياده دشمنان يك ميليون و ششصد هزار نفر بوده است و همه آنها از شهر كوفه بوده اند. در حالي كه جمعيت كوفه درآن زمان به صد هزار نفر هم نمي رسيده است ! همچنين بنا به نقل افسانه سازها حضرت امام حسين (ع ) سيصدهزار نفر از سپاهيان دشمن را به هلاكت مي رساند كه اين ادعا نيز افسانه است و خلاف شرع و عقل . (6 )
استاد مطهري سپس به نكته اي عميق اشاره مي نمايد و آن اينكه افسانه سازي ها براي اشخاص با يكديگر تفاوت دارند و با توجه به جايگاه و نقش شخصيت ها اهميت مي يابند و ضرر و زيان مي آفرينند. به اين ترتيب كه افسانه هايي كه مردم براي بوعلي سينا و شيخ بهايي ساخته اند با افسانه هايي كه براي امام حسين (ع ) به وجود آورده اند يكسان نمي باشند. افسانه هاي ساخته شده درباره بوعلي و شيخ بهايي ضرر و زياني متوجه دين اسلام نمي كند لكن اسطوره گرايي ها و افسانه پردازي ها درباره حضرت امام حسين (ع ) به دليل جايگاه امامت و نقش رهبري و زعامت ديني مردم موجب رسوخ جعل و تحريف و دروغ در دين مبين اسلام و نهضت مقدس و راهگشا و سرنوشت سازي چون عاشورا مي گردد و جامعه را سريع در بيراهه هاي جهل و جمود و گمراهي به حركت درمي آورد و حقايق و واقعيت ها را وارونه مي سازد و همه تعاليم و ارزش هاي مقدس را واژگونه مي نمايد و از نقش آفريني و تحول زايي باز مي دارد.
استاد مطهري پس از نقل دو نمونه از افسانه سازي ها درباره بوعلي سينا و نفي ضرر و زيان از آنها درباره نهضت عاشورا و شخصيت والا و نقش خاص و محوري حضرت امام حسين (ع ) و خطر تحريف هاي ناشي از افسانه سازي چنين نظر مي دهد :
« افرادي كه شخصيت آنها شخصيت پيشوايي است و قول آن ها فعل و عمل آن ها قيام و نهضت آن ها سند و حجت است در اين ها نبايد تحريفي واقع بشود درسخنشان درشخصيتشان در تاريخچه شان » (7 )
دومين موضوعي كه استاد مطهري به نقد و بررسي مي گذارد استفاده از وسايل نامشروع براي اهداف مقدس و مشروع است . تعاليم اسلام هرگز اجازه نمي دهد كه پيروان دين مبين در هر كسوت و مسئوليت اهداف مقدس را با وسايل نامقدس محقق سازند و اينگونه توجيه كنند كه آنچه مهم است استقرار احكام و قوانين و ارزش هاي والاي اسلامي و سيره و روش پيامبر(ص ) و امامان (ع ) مي باشد و بنابر اين براي تحقق آنها تمسك به ابزار و وسايل حرام و نامشروع جايز است زيرا در نهايت اهداف را به تحقق و عينيت در خواهند آورند.
اين روش و حربه مختص به مكتب هاي فكري و فلسفي و سياسي دنياي غرب از جمله ماكياوليسم مي باشد و پيش از اين نيز توسط حكومت هاي فاسد بني اميه و بني عباس مستمسكي براي دست يابي به مطامع ضد اسلامي و استمرار حكومت هاي غاصبانه آنها بود.
متاسفانه برخي از مداحان و مرثيه سرايان براي هدفي كه آنها « گرياندن مردم » نام مي گذارند از حربه زشت و ضد اسلامي « هدف وسيله را توجيه مي كند » استفاده مي كنند و به عمد خرافه هايي را وارد مراثي مي سازند تا به اين وسيله اشك مردم را در آورند و محفل عزا را به شور و غوغا بيفكنند!
استاد مطهري در بررسي ريشه هاي نفوذ خرافات و اوهام و تحريف ها به مدايح و مراثي بهره برداري از وسايل نامقدس براي تحقق اهداف مقدس را بسيار خطرناك و موجب شيوع بسياري از امور خلاف و متضاد با تعاليم اسلام معرفي مي نمايد. استاد درباره اين عامل مخرب و آثار زيانمند آن اينگونه توضيح مي دهد :
« عده اي آمدند گفتند گريه بر امام حسين ثوابش آنقدر زياد است كه از هر وسيله اي براي اين كار مي شود استفاده كرد. يك حرفي را امروزي ها در آورده اند ـ در مكتب ماكياول و امثال او ـ كه مي گويند هدف وسيله را مباح مي كند هدف خوب باشد وسيله ات هر چه باشد. اين ها هم گفتند : ما اينجا يك هدف مقدس و منزه داريم و آن گريستن بر امام حسين (ع ) است . حالا اين گريستن روي چه فلسفه اي است كاري به آن ندارند بايد گريست . بسيار خوب بايد گريست . به چه وسيله بگريانيم به هر وسيله كه شد. هدف كه مقدس است وسيله هرچه شد شد. اگر يك تعزيه هاي اهانت آور هم بسازيم درست است يادرست نيست گفتند : اشكي جاري مي شود ياجاري نمي شود همين قدر كه اشك جاري مي شود هر كاري كرديد كرديد... معصيت كاري كنيم به بدن مرد لباس زن بپوشانيم عروسي قاسم درست كنيم جعل و تحريف كنيم . گفتند : در دستگاه امام حسين اين حرف ها مانعي ندارد. دستگاه امام حسين (ع ) از دستگاه ديگران جداست . اگر اين جا دروغ گفتني بخشيده است جعل كردي بخشيده است تحريف كردي بخشيده است شبيه سازي كردي بخشيده است به تن مرد لباس زن كردي بخشيده است هر گناهي كه اينجا كردي بخشيده است هدف خيلي مقدس است . در نتيجه يك افرادي در اين قضيه دست به جعل و تحريف زده اند كه انسان تعجب مي كند . » (8 )
متفكر شهيد براي نقد و رد اين تفكر باطل و سراسر خرافه و تحريف اينگونه استدلال مي نمايد كه بر مبناي اصل نامقدس و ساخته و پرداخته قدرت هاي ضد اسلام و سيطره جوي ديروز و امروز جهان كه « هدف وسيله را توجيه مي كند » همه اصول ومباني و تعاليم و قوانين اسلام را مي توان در مسير آمال و مطامع نفساني به تعطيلي كشاند. همچنين بر مبناي اين تفكر منحط مي توان معاصي مختلف را با هدف ياري كردن به ديگران يا مسرور و خوشحال نمودن افراد مرتكب گرديد! راستي در چنين حالتي چه اثري از دين باقي مي ماند و چه تضميني براي نقش آفريني معنويت زلال اسلام در ايجاد تحول و دگرگوني در انسان ها وجود خواهد داشت !
استاد مطهري از اين انحطاط و انحراف اعتقادي و فكري به شدت متاثر و متاسف مي گردد و از اين كه برخي از محافل و مجالس عزاداري و مرثيه سرايي ما به سوي اين خرافه ها شتاب گرفته اند وبه مسخ تعاليم و قوانين اسلام مي پردازند اينگونه فرياد بر مي آورد :
« اين چه حرف شريعت خراب كني است كه از هر وسيله اي جايز است براي گرياندن بر امام حسين استفاده كرد به خدا قسم بر خلاف گفته امام حسين است . امام حسين (ع ) شهيد شد كه اسلام بالا برود... امام حسين كشته شد كه سنن و مقررات و قوانين اسلامي زنده شود نه اين كه بهانه اي شود كه پا روي سنن اسلامي بگذارند. ما امام حسين را به صورت ـ العياذبالله ـ اسلام خراب كن در آورده ايم . امام حسيني كه ما در خيال خودمان درست كرده ايم اسلام خراب كن است ! » (9 )
استاد مطهري سپس به نمونه هاي روضه هاي ساختگي كه به عنوان وسيله هاي نامشروع براي اهداف مشروع توسط صاحبان اين تفكر منحط ترويج يافته است اشاره مي كند و علاوه بر آن يكي از آثار مكتوب را كه سراسر جعل و كذب است معرفي مي نمايد و هشدار مي دهد كه دراين كتاب اسم ها جعلي است يعني در ميان اصحاب امام حسين اسم هايي را مي آورد كه اصلا چنين آدم هايي وجود نداشته اند. در ميان دشمن ها اسم هايي مي برد كه همه جعلي است . داستان ها را به شكل افسانه در آورده است . چون اين كتاب (روضه الشهدا) اولين كتابي بود كه به زبان فارسي نوشته شد مرثيه خوان ها كه اغلب بي سواد بودند و به كتاب هاي عربي مراجعه نمي كردند همين كتاب رامي گرفتند و در مجالس از رو مي خواندند . » (10 )
به اين ترتيب جعل و تحريف و دروغ در مدايح و مراثي راه يافت و مجالس و محافل عزاداري ما محل نشر و ترويج روضه هاي ساختگي و فاقد سند و اعتبار گرديد و مداحان ومرثيه سرايان غير مسئول بدون مراجعه به اسناد تاريخي معتبر و مورد تاييد انديشمندان و محققين آزادانديش و ژرف نگر هرچه از گوشه و كنار يافتند به استناد به آن پرداختند.
اين مصيبت وبلا و رنج وقتي شدت گرفت كه آثار مكتوب ديگري با استناد به كتاب مزبور منتشر گرديد و جعل و دروغ هاي بافته شده به سرعت ترويج و گسترش يافت و مظلوميت امام حسين (ع ) اين بار به صورت نفوذ تحريف هاي لفظي و معنوي در نهضت مقدس او و دور داشتن توده هاي مردم از اهداف و آثار بزرگ قيام كربلا و كسب بينش نسبت به مدايح و مراثي صحيح و ضرورت خاص عزاداري آگاهانه و حركت آفرين به ظهور و بروز درآمد!
ترديدي وجودي ندارد كه اسطوره سازي ها و افسانه پردازي ها و جعل و دروغ هاي ناشي از به كارگيري روش ضد اسلامي توجيه وسايل نامقدس براي اهداف مقدس امواج بسيار سنگين و وسيعي از خرافات و موهومات را در فضاهاي مختلف جوامع و سرزمين هاي شيعي گسترش دادند و آثار مخربي به وجود آوردند كه هم اكنون به اشكال گوناگون در حال استمرار مي باشد. اين امواج سنگين و آثار مخرب و ناگوار و زيانمند هر نوع ساده انديشي سكوت خوش بيني و كناره گيري از مسئوليت معارضه و تقابل منطقي و همه جانبه با خرافات و موهومات راه يافته در مدايح و مراثي را نفي مي كند كه هويت ديني اصيل و موجوديت تشيع و تداوم راه مقدس حضرت اباعبدالله الحسين (ع ) و گسترش ارزش هاي والاي نهفته در نهضت عاشورا با مبارزه كامل و همه جانبه با خرافات و موهومات و نشر دهندگان آن پيوند و ارتباط يافته است .
ــــــــــــــــــــــــــــــــ
پاورقي :
1 ـ صحيفه امام ج 7 ص 178
2 ـ همان منبع
3 ـ همان منبع ج 14 ص 325
4 ـ همان منبع ج 7 ص 178
5 ـ مجموعه آثار متفكر شهيد استاد مرتضي مطهري ج 17 صفحات 86 و 89
6 ـ همان مدرك ص 88
7 ـ همان مدرك ص 86
8 ـ همان مدرك ص 90 و 91
9 ـ همان مدرك ص 93
10 ـ همان مدرك ص 95
مداحان آگاه به مباني و معارف دين و آشنا به متون تاريخ اسلام داراي تعهد و مسئوليت خاص براي رجوع به منابع معتبر و ارائه آثار مستند و صحيح و به دور از هرگونه تحريف و دروغ و خرافه به مردم جامعه مي باشند. جامعه اسلامي ما شاهد فعاليت هاي سالم اين گروه از مداحان و مرثيه سرايان و انتقاد و اعتراض آنان به مداحان سطحي نگر و قشري گرا و خرافه ساز مي باشد
مداحان ناآگاه و ناآشنا به فرهنگ و معارف اسلامي از متون مستند تاريخي بي اطلاع مي باشند و به كنكاش و تحقيق براي كسب معرفت و شناخت به منظور دست يابي به مدايح و مراثي معتبر نمي پردازند و به همين دليل به خرافه سازي روي مي آورند. هم اينان هستند كه به راحتي دين را به دنيا مي فروشند و دكان فريب باز مي كنند تا متاع دروغ و جعل و خرافه بفروشند و از اين رهگذر به چرب و شيرين دنياي دون برسند
امروز امواج بسيار سنگين و وسيعي از خرافات و موهومات در فضاهاي مختلف جوامع و سرزمين هاي شيعي گسترش يافته است كه آثار مخرب آن به اشكال گوناگون درحال استمرار مي باشد. اين امواج سهمگين و زيانمند هرگونه ساده انديشي سكوت خوش بيني و كناره گيري از مسئوليت معارضه و تقابل منطقي و همه جانبه با خرافات و اوهام را نفي مي كند