توسعه و پيشرفت جوامع و كشورها معلول عوامل بسيار محوري و تاثيرگذار و تحول آفرين باشند كه يكي از آنها « كار » است . كار و تلاش در همه ابعاد و جنبه هاي متنوع و مختلف زيربناي اصلي همه بالندگي ها و پويايي ها به شمار مي رود و هرجامعه و كشوري رشد و سعادت خود را در پرتو كوشايي مستمر و فعاليت هاي وقفه ناپذير خويش محقق مي گرداند.
كار و تلاش را هرگز نمي توان در جنبه و جلوه اي خاص محدود نمود و به ساير ابعاد آن نظر نگسترد كه هرگونه يكسويه نگري به اين اصل و موضوع حياتي و بنيادين جامعه را از رشد و توسعه همه جانبه بازمي دارد و به طور ناقص و در خلاف مسير سلامت و سعادت كامل به حركت درمي آورد.
در فرهنگ و معارف اسلامي نگرش عميق به اين موضوع شده و هرگونه يكسونگري و سطح انديشي در اين باره نفي گرديده و بين همه جنبه ها و جلوه هاي كار براي تامين رشد و پيشرفت جامعه انساني پيوند و ارتباط برقرار شده است .
حضرت امام جعفر صادق (ع ) مي فرمايد :
« مردم تمام شهرها و سرزمين ها از سه طبقه بي نياز نيستند تا در تنظيم امور دنيا و آخرت خود به آنان پناهنده شوند و اگر مردم جامعه اي فاقد اين سه طبقه باشند زندگي حيواني خواهند داشت نه زندگي انساني . اول فقيهي كه دانا و علم آموخته و پاك و متقي باشد. دوم امير و حكومتي كه خيرخواه و مطاع باشد. سوم طبيبي كه در كار خود بصير و بينا و مورد اعتماد مردم باشد. »
در اين آموزه ژرف در يك نگرش كلي و فراگير ابعاد و جلوه هاي مختلف كار و تلاش مورد توجه و نظر قرارگرفته و بر همين مبنا تامين همه نيازهاي انسان به مداقه و تعمق گذاشته شده است .
بر مبناي اين رهنمود آگاهي بخش هم زندگي مادي انساني بايد مورد توجه قرار گيرد و هم نيازهاي معنوي او و نيز هم سلامت جسم و تن افراد جامعه يك ضرورت به شمار آمده است و هم سلامت روح و روان آنان . همچنين در كنار اين نيازهاي اساسي به سياست و حكومت و ضرورت وجود مديريت كارآمد و سالم و سازنده براي تدبير امور جامعه و كشور و رفع مشكلات و معضلات و تنگناها تاكيد شده است .
در نگاه امام صادق (ع ) گروه فقيهان با دو مشخصه دانايي و دانشوري ژرف و تقوا و خويشتن داري از گناه يكي از نيازهاي حياتي جامعه انساني محسوب مي شود.
اين گروه ضامن رشد ديني و معنوي جامعه و تامين سلامت روح و روان افراد مي باشند و بين ماديت و معنويت پيوند و ارتباط برقرار مي نمايند و امور دنيايي و اخروي را به موازنه درمي آورند و زمينه هاي مساعدي مي آفرينند تا انسان ها ضمن گرايش به كار و تلاش هاي مادي و اقتصادي و كسب درآمد و بالابردن قدرت و توان مالي از معنويت غفلت نورزند و آخرت را فراموش نسازند و فقط به رشد يكسويه و مادي خود نپردازند و معنويت در ابعاد اعتقادي عبادي اخلاقي تربيتي و گرايش به ارزش ها و هنجارهاي اسلامي را كه تامين كننده رستگاري و حيات جاودان آخرت است فداي زندگي خاكي و ارضي نكنند.
در اين نگرش كار و تلاش هاي مادي و اقتصادي يك ضرورت بزرگ محسوب مي شود به گونه اي كه اسلام هرگونه قصور در گرايش به كار و فعاليت براي تامين نيازهاي اقتصادي را به شدت نفي مي كند و همواره به تلاش اقتصادي فرمان مي دهد لكن اين گرايشات نبايد مطلق باشد و امور ديني در ابعاد مختلف فراموش شود بلكه بايد در كنار تلاش هاي مادي فعاليت هاي معنوي مكمل و آميخته با هم انجام گيرند تا افراد جامعه به رشد جامع مادي و معنوي نائل آيند.
گروه ديگر طبيبان هستند كه با دو مشخصه بصيرت و مورد اعتماد بودن به رفع نيازهاي مردم در تامين سلامت جسم و تن مي پردازند و با درايت و توانمندي و كسب مهارت ها و تخصص هاي لازم به مداواي امراض و بيماري هاي مختلف اهتمام مي ورزند.
كار و تلاش هاي اين گروه با تخصص هاي گوناگون در رشته هاي مختلفي كه با تمام اعضاي بدن انسان ارتباط پيدا مي كند و در دو جنبه حائز اهميت « پيشگيري » و « درمان » رافع بسياري از رنج و سختي ها و مشكلاتي مي گردد كه زندگي افراد جامعه انساني را از آرامش و سلامت دور مي دارند.
گروه سوم حكمرانان و زمامداران هستند كه با دو شاخصه « خيرخواهي » و « مطاع » بودن تدبير امور جامعه را در مسائل مختلفي كه با اعتلا و سربلندي و استقلال و اقتدار كشور پيوند مي خورد به عهده دارند و با تعيين سياست هاي صحيح و خط مشي ها و برنامه ريزي هاي كلان و توانمندساختن بازوان اجرايي و نظارتي و پي گيري منظم به رفع تنگناها و مشكلات مي پردازند و براي مردم جامعه در سطحي وسيع زمينه هاي كار و تلاش به وجود مي آورند و امنيت كشور و مردم را در ابعاد خارجي و داخلي تامين مي نمايند و جان و مال و ناموس و آبروي آنان را از هتك و تعدي مصون و محفوظ مي دارند.
اين سه گروه « كار » را با ارائه « خدمات » به مردم جامعه در ابعاد اعتقادي فكري عبادي فرهنگي اخلاقي تربيتي سياسي اجتماعي اقتصادي درماني بهداشتي امنيتي و حقوقي كه با تمام شئون و عرصه ها و صحنه هاي مختلف زندگي ملت پيوند و ارتباط دارد به ظهور و عينيت مي رسانند و به اين ترتيب همه عوامل و شرايط و زمينه ها براي تحقق جامعه اي سالم و بالنده و پويا و كشوري مستقل و عزتمند و پيشرفته آماده و مهيا مي شود.
كار و تلاش در همه ابعاد و جنبه هاي مختلف زيربناي اصلي همه بالندگي ها و پويايي ها به شمار مي رود و هر جامعه وكشوري رشد و سعادت خود را در پرتو كوشايي مستمر و فعاليت هاي وقفه ناپذير خويش محقق مي گرداند
حكمرانان و زمامداران كه تدبير امور جامعه را به عهده دارند بايد با تعيين سياست هاي صحيح و خط مشي ها و برنامه ريزي هاي كلان و توانمند ساختن بازوان اجرايي و نظارتي و پي گيري هاي منظم به رفع تنگناها و مشكلات بپردازند و براي مردم جامعه در سطحي وسيع زمينه هاي كار و تلاش به وجود آورند

تاملي در يك برداشت سطحي از امور مادي و معنوي
« علي بن عبدالعزيز » از مشتاقان و پيروان حضرت امام جعفر صادق (ع ) است . او مي گويد :
روزي امام صادق (ع ) مرا مخاطب قرار داد و فرمود :
عمر بن مسلم چه مي كند
در پاسخ به امام (ع ) عرض كردم :
او به عبادت خدا روي آورده و كار و تجارت خويش را ترك كرده است .
امام (ع ) با اطلاع از اين خبر به شدت اظهار تاسف كرد و فرمود :
مگر نمي داند كه هركس كار خود را در طلب معاش ترك نمايد دعاي مستجابي در پيشگاه الهي نخواهد داشت
اين سخن از حضرت امام جعفر صادق (ع ) نمونه اي است از سخنان و رهنمودهاي فراواني كه از ائمه دين (ع ) براي معرفت آفريني درباره ضرورت كار و تلاش براي تامين معاش در متن فرهنگ و معارف ديني نهفته است .
در آموزش هاي اين رهنمود عميق و بينش زا تامل مي نمائيم :
1 ـ « دنيا » از « آخرت » منفك و جدا نيست و زندگي خاكي و زميني با حيات افلاكي و سمائي پيوند و ارتباط ناگسستني دارد به اين ترتيب كه آخرت انسان محصول نهايي دنياي اوست و هركس هر رفتار و عملي كه در اين دنيا انجام دهد در آن دنيا انعكاس خواهد يافت و ثمره خوبي ها يا بدي هاي خود را خواهد يافت .
به تعبيري ديگر دنيا نافي آخرت نيست همچنان كه آخرت نافي دنيا نمي باشد بلكه دنيا مزرعه آخرت است و در اين كشتزار است كه بايد بذرهاي ايمان و تقوا و پاكي و خير و صلاح و صدق و راستي و خلوص افشاند تا رشد كنند و ساقه و شاخه و برگ بگيرند و درخت ها بارور گردند و ميوه هاي سالم و شيرين و لذيذ آن در آخرت به صورت پاداش هاي وصف ناپذير و نعمت ها و لذت هاي الوان و پايدار و جاودان ظاهر شوند.
2 ـ « عبادت خدا » داراي ابعاد و جنبه هاي مختلف مي باشد و هرگز در نماز و ذكر و مناجات و روزه محدود و منحصر نمي شود. كار و تلاش حلال و كسب مال و درآمد مشروع يكي از ابعاد عبادت خدا محسوب مي شود. اين نوع كار و تلاش به آن دليل كه سالم وپاك است و آميخته به دزدي و دروغ و خيانت و ربا و ساير آلودگي ها نمي باشد و هدف آن تامين نيازهاي اساسي و احتياجات روزمره همچون خريد ابزار و وسايل زندگي و خوراك و پوشاك و خانه و وسيله رفت و آمد و هزينه تحصيل و تعليم و تربيت مي باشد مورد رضايت و خشنودي خداوند متعال است و بندگاني كه به اين كار و تلاش سالم و حلال روي آورند از اجر و ثواب معنوي خاصي برخوردار مي باشند همان گونه كه در نقطه مقابل قصور و كوتاهي در انجام وظيفه براي تامين معاش به شدت مذموم و نكوهيده است و مانع رضوان و خشنودي حضرت پروردگار مي گردد. نمونه بارز اين ناخشنودي در رهنمود حضرت امام صادق (ع ) اينگونه مطرح مي شود كه ترك كننده كار و تلاش دعاي مستجابي در پيشگاه الهي نخواهد داشت حتي اگر تمام وقت و انرژي خود را به نماز و روزه و ذكر و عبادت طي كند. زيرا او باتفكر ناصحيح و برداشت سطحي از تعاليم دين به اين نتيجه غلط و موهوم رسيده است كه براي تقرب به خدا و رسيدن به حيات جاويدان آخرت بايد دنيا را ترك كند و كار و تلاش را رها سازد و تمام لحظات زندگي خود را در ذكر و مناجات و عبادت سپري سازد و حال آن كه اين روش عين جهل و ناآگاهي است و هيچ تطابق و سازگاري با احكام و قوانين اسلام ندارد.
3 ـ دين مبين اسلام با احكام و تعاليم و قوانين همه سونگر و جامع و كامل خود براي سلامت و سعادت انسان نازل شده است و هرگز معقول و منطقي نيست كه اين دين مبين كه قوانين آن ناظر به همه شئون زندگي آدميان و داراي ابعاد مختلف از جمله سياسي و اجتماعي و اقتصادي مي باشد به ترك كار و تلاش دعوت و ترغيب نمايد و به انزوا و گوشه گيري فراخواند و تفكر رهبانيت و صوفي گري و ترك نعمت هاي حلال الهي را ترويج كند.
وقتي آيات روشن قرآن و آموزه هاي صريح پيامبر اكرم (ص ) و ائمه اطهار(ع ) به صورت مستندات آشكار و نمايان دعوت به كار و تلاش براي تامين معاش مي كنند و بهره برداري از نعمت ها و زينت ها و لذت هاي پاك و مشروع را ضروري مي دانند چه جايي براي تفكرات منجمد و سطحي و قشري براي اتخاذ شيوه هاي ناصحيح و حركت در بيراهه هايي كه در مقابل راه روشن و پرفروغ حق قرار دارد باقي مي ماند
آيا نبايد همواره از آبشخور زلال دين جرعه هاي پاك و صاف معرفت و آگاهي و شناخت بنوشيم و از مرداب ها و گنداب هاي متعفن تفكرات ناشي از جهل و جمود و يكسونگري فاصله بگيريم تا به سعادت دنيا و رستگاري عقبا نائل آئيم
« عبادت خدا » داراي ابعاد و جلوه هاي گوناگون مي باشد كه كار وتلاش حلال و كسب مال و درآمد مشروع يكي از آنها محسوب مي شود
هرگز معقول و منطقي نيست كه دين مبين اسلام با قوانين همه سونگر وجامع و كامل خود كه ناظر به همه شئون زندگي آدميان مي باشد به ترك كار و تلاش ترغيب نمايد و به انزوا و گوشه گيري فراخواند و تفكر رهبانيت و صوفي گري و ترك نعمت هاي حلال الهي را ترويج كند