آينده انقلاب اسلامي ايران
اشاره :
به مناسبت سالگرد شهادت استاد مرتضي مطهري در شماره قبلي صفحه كتاب و كتاب خواني يكي از آثار تازه انتشار يافته آن شهيد بزرگوار را معرفي كرديم و بخش هايي از آن اثر را نيز درج نموديم . اكنون نيز اثر ديگري از ايشان را معرفي مي كنيم و در دو شماره بخش هايي از اين اثر را براي استفاده خوانندگان درج مي نمائيم .
كتاب « آينده انقلاب اسلامي ايران » كه از آثار متفكر شهيد آيت الله مرتضي مطهري است توسط انتشارات صدرا در 328 صفحه منتشر شده است . اين كتاب حامل مجموعه اي از گفتار و آثار شهيد مطهري درباره انقلاب اسلامي و مبارزات دوره انقلاب و جمهوري اسلامي و... مي باشد. در بخشي از اين كتاب كه پيرامون اهداف روحانيت در مبارزات انقلاب اسلامي است چنين مي خوانيم :
خدايا به ياد تو و به نام تو و به اميد تو. موضوع سخن « اهداف روحانيت در مبارزات » است . من در اين جلسه ضمن اين كه به اهداف كلي روحانيت در مبارزات خود در طول تاريخ اشاره مي كنم بيشتر مي خواهم هدفهاي روحانيت را در نهضت اسلامي معاصر موجود تشريح كنم .
ما امروز نهضتي اسلامي و تاريخي و عظيم و كم سابقه ـ اگر نگوييم بي سابقه ـ داريم موجود كه از بطن جامعه ما برخاسته است و ما در متن آن قرار گرفته ايم و روحانيت ما اين نهضت را رهبري مي كند. مي خواهيم هدفهاي اين نهضت را بشناسيم . اگر مي گوييم هدفهاي روحانيت يعني هدفهاي اين نهضت چون مي دانيم كه امروز تمام قشرها و طبقات مختلف ملت ايران در روحانيت تجسم پيداكرده است و روحانيت در آن شخص بسيار بسيار بزرگ تاريخي (گريه استاد) كه نامش و يادش قلب مرا به لرزه مي آورد يعني استاد بزرگوار ما آيت الله العظمي آقاي خميني تجسم يافته است .
ابوالعلاي معري معروف در جلسه اي كه با سيد مرتضي علم الهدي براي اولين بار ملاقات كرد و شخصيت و عظمت او را ديد بعد كه از او سئوال كردند چه ديدي و كجا بودي و چگونه آدمي ديدي شعر معرفي دارد مي گويد :
لو جئته لرايت الناس في رجل
والدهر في ساعه و الارض في دار
اگر بيايي آنجا ببيني تمام مردم را در يك فرد و تمام دهر و روزگار و ساعات را در يك لحظه و تمام زمين را در يك خانه منحصر مي بيني .
كمتر در تاريخ سابقه دارد كه ملتي و خواسته هاي ملتي در يك فرد اينچنين تشخص و تجسم پيدا كند و اين هميشه در جايي است كه آن فرد از فرديت خودش خارج شده است و تجسم ايده هاي عالي جامعه است . بنابراين هدفهاي روحانيت يعني هدفهاي اين نهضت و هدفهاي اين نهضت يعني هدفهاي روحانيت .
نهضتهاي قرن اخير
ما اگر بخواهيم هدفهاي اين نهضت را تشريح كنيم آنهم در يك جلسه بهتر اين است كه يك مقايسه اجمالي بكنيم ميان هدفهاي اين نهضت و هدفهايي كه بعضي مصلحان اسلامي مثل سيدجمال الدين اسدآبادي به صورت فردي در قيامهاي اصلاحي خود داشته اند و نيز هدفهاي نهضتهاي صدساله اخير كه يا به رهبري روحانيت و يا با شركت و تائيد روحانيت صورت گرفته است و هر كدام هدفي داشته است . مثل جنبش تنباكو كه يك نهضت ضداستعماري آنهم ضداستعمار اقتصادي بود و يا نهضت استقلال عراق كه آن هم مانند نهضت تنباكو به رهبري روحانيت صورت گرفت . بعد از جنگ بين الملل اول و متلاشي شدن حكومت عثماني انگليسها عراق را احتلال و اشغال كردند روحانيت شيعه در آنجا قيام كرد آيت الله ميرزاي شيرازي كوچك فرمان جهاد داد مسلمانان كشته هاي زيادي دادند تا بالاخره استقلال عراق را به دست آوردند. آن نهضت هم يك مبارزه ضداستعماري بود ولي ضداستعمار سياسي . و ديگر مبارزه و جنبش مشروطيت كه در آن روحانيت يكي از دو شريك بزرگ بود يعني روحاني و غيرروحاني هر دو در آن شركت داشتند. جنبشي بود كه ماهيت سياسي داشت و ضداستبدادي بود. و ديگر جنبش ملي شدن صنعت نفت در بين سالهاي 29 تا 32 كه آن هم جنبش بزرگي در كشور ما بود; يك جنبش ضداستعمار اقتصادي كه باز در اين نهضت روحانيت شريك و مويد بود ولي منحصر به روحانيت نبود. اين نهضت هم ماهيت ضداستعماري داشت . بنابراين جنبش تنباكو ماهيت ضداستعمار اقتصادي جنبش عراق ماهيت ضداستعمار سياسي جنبش مشروطيت ماهيت ضداستبداد و جنبش ملي شدن صنعت نفت ماهيت ضداستعمار اقتصادي داشته است .
ما مي توانيم نهضت امروز را با هر يك از اين نهضتها مقايسه كنيم ببينيم آيا شبيه يكي از اينها هست و شبيه كدام يك از اينهاست و يا شبيه هيچ كدام نيست
يك سلسله حركتها و نهضتهاي كوچك و بزرگ ديگر هم در كشور ما وجود داشته و دارد : نهضتهايي براي آزادي نهضتهايي براي دموكراسي نهضتهايي به نام حقوق بشر نهضتهايي بر ضداستثمار اين نهضت را با هر يك از اينها هم مي توان مقايسه كرد كه آيا شبيه يكي از اينهاست (و اگر هست شبيه كدام يك است ) و يا شبيه هيچ كدام نيست
تشريح هدفهاي يك نهضت از ماهيت آن نهضت جدا نيست همچنان كه از رهبري آن نهضت جدا نيست . ما نمي توانيم رهبري يك نهضت را تشريح كنيم بدون آن كه ماهيت يا هدفهاي آن نهضت را بشناسيم يا هدفهايش را تشريح كنيم بدون آن كه توجه به ماهيتش داشته باشيم و يا ماهيتش را تعريف كنيم بدون آن كه توجه به هدفها و رهبريهايش داشته باشيم .
آيا نهضتها تك ماهيتي هستند يا چند ماهيتي
نهضتها و جنبشها اولا خود يك واقعيتي دارند; يعني هر جنبشي خودش يك پديده عيني اجتماعي است نه مجموع يك سلسله كارهاي پراكنده يك واحد واقعيت دار اجتماعي است . ثانيا بعضي چنين خيال مي كنند كه نهضتهاي اجتماعي دنيا شكلهايشان فرق مي كند اما ماهيت و هدفهاي آنها هميشه يك چيز بيشتر نيست . شكل نهضتهاست كه يك نهضت سياسي است يك نهضت فرهنگي است (فلسفي ادبي علمي صنعتي ) و يك نهضت مذهبي است . خيال مي كنند كه اينها به شكل نهضتها مربوط است و به ماهيت و محتواي آنها مربوط نيست . كما اين كه در اين صورت قهرا هدفهاي اصيل هم در همه جا يكي است . صورت و ظاهر هدفها و مقصدها متفاوت است ; يكي را آدم خيال مي كند سياسي است يكي را خيال مي كند فرهنگي است يكي را خيال مي كند نظامي است يكي را خيال مي كند ادبي است يكي را خيال مي كند اقتصادي است ; ولي ماهيت همه يكي است .
اين البته نظريه بسيار نادرستي است و از نشناختن انسان و جامعه انسان ناشي مي شود. يكي از تحقيرهاي بزرگي كه به انسانيت شده است همين است كه خواسته اند براي تمام جامعه ها براي تمام نهضتها و جنبشها ماهيت مادي قائل شوند و جنبه هاي معنوي يعني جنبه هاي انساني و انسانيت را يك امر غيراصيل و روبنايي و فرعي و طفيلي و يك امري كه مقوم واقعيت نهضتها نيست بدانند; يعني در هر نهضتي برداشتي اقتصادي از تاريخ و برداشتي تاريخي از اقتصاد و برداشتي تاريخي و اقتصادي از انسان بدون برداشتي انساني از تاريخ و جامعه و اقتصاد; و تحقيري از اين بالاتر بر انسان وارد نشده است . جنبشها مسلما متفاوت است ; بعضي ماهيت سياسي دارد بعضي ماهيت فرهنگي دارد بعضي ماهيت علمي دارد بعضي ماهيت مذهبي دارد. اينها با يكديگر مختلف و متفاوت است .
اهداف اصلاحي سيدجمال
سيدجمال را به عنوان يك فرد در نظر مي گيريم . اهداف او مشخص است و خودش مشخص كرده است . شخصيتي بود ضداستبداد و ضداستعمار در هر سه شكل استعمار : استعمار سياسي اقتصادي و فرهنگي كه همه اينها در كلمات سيدجمال مطرح است . مردي بود طرفدار بازگشت به اسلام نخستين به قرآن و سنت و سيره سلف صالح به قول خودش و مبارزه با خرافاتي كه به اسلام در طول تاريخ بسته شده است . مردي بود كه همبستگي دين و سياست را تبليغ كرد و اين را در حدودي كه براي يك فرد مقدور بود به جامعه اسلامي تفهيم كرد كه مسئله جدايي دين از سياست نيرنگي است كه سياست بازان عالم ساخته اند. در دين بالخصوص دين اسلام سياست يكي از عزيزترين اجزا است و جداكردن سياست از اسلام به معني جداكردن يكي از عزيزترين اعضاي اسلام از پيكر اسلام است . و ديگر مسئله اتحاد اسلام به تعبير خود او. يكي از هدفهاي سيدجمال اتحاد اسلام بود; يعني مي خواست با اين تفرقه هايي كه استبدادها در طول حدود چهارده قرن و استعمار در طول سه چهار قرن اخير به وجود آورده است چه تفرقه هاي به صورت مذهبي و چه تفرقه هاي به صورت ملي و چه به صورتهاي ديگر مبارزه كند و معتقد بود كه يك روح واحد بر تمام ملل اسلامي حاكم است و نيازمند به بيداري است .
مقايسه هدفهاي اين نهضت با نهضتهاي قرن اخير
ممكن است بپرسيد آيا در نهضت فعلي هدفهاي روحانيت همان هدفهاي سيدجمال است جواب اين است : آري و نه . آري يعني تمام هدفهاي سيدجمال در هدفهاي اين نهضت مندرج است . مي بينيم رهبران نهضت همه اينها را طرح كرده اند و در مردم ما هم آگاهي نسبت به همه اينها پيدا شده است . امروز در مردم ما آگاهي ضداستبداد ضداستعمار ضدخرافه طرفداري از اتحاد و وحدت اسلام طرفداري از همبستگي دين و سياست طرفداري از اتحاد و وحدت اسلام طرفداري از همبستگي دين و سياست طرفداري از علم و مدرسه و فرهنگ همه اينها هست . اما « نه » يعني هدفهاي اين نهضت محدود به هدفهاي سيدجمال نيست . هدفهاي سيدجمال به عنوان يك مصلح بزرگ اسلامي يك جز و يك قسمت از هدفهاي نهضت اسلام بزرگ ماست .
آيا هدف اين نهضت همان هدف جنبش تنباكو است يعني ضديت با استعمار اقتصادي آري و نه . آري يعني آن هم جز هدفهاي اين نهضت است و نه : اما منحصر به آن نيست يا ضداستعمار سياسي است نظير انقلاب عراق باز آري و نه آن هم جز هدفهاست ولي محدود به آن نيست . آيا ضداستبداد است آري و نه . آيا ضداستعمار اقتصادي است مثل نهضت ملي شدن صنعت نفت باز آري و نه . آيا اين نهضت ضداستثمار است آري و نه ضداستثمار هست اما محدود به آن نيست . آيا براي آن چيزي است كه امروز آن را حقوق بشر مي نامند باز آري و نه ; ما به آنچه كه طرفداران حقوق بشر مي گويند احترام مي گزاريم ولي به عنوان جزئي از هدفهاي نهضت اسلامي خودمان نه به عنوان تمام هدفهاي اين نهضت دموكراسي چطور باز آري و نه .
ماهيت اسلامي اين نهضت
علتش اين است كه اين نهضت ماهيت صددرصد اسلامي پيدا كرده و در تمام اقشار جامعه ما نفوذ كرده است آنهم چه نفوذي ! وقتي كه مثلا يك دعوت به تعطيلي دعوت به اعتصابي از ناحيه رهبران و بالخصوص رهبر بزرگ صادر مي شود در تمام اقشار اين مملكت طنين مي افكند در شهر همان مقدار طنين دارد كه در روستا در ميان باسواد همان مقدار طنين دارد كه در ميان بي سواد در ميان كارگر همان مقدار طنين دارد كه در ميان كارمند و در ميان كشاورز و در ميان معلم و در ميان طلبه و دانشجو چون سر و كارش با يك نوع آگاهي ديگري است كه نامش خداآگاهي است . تذكرات تذكرات پيامبرانه است ; همه هدفها را با نورافكن خودآگاهي خدايي مي بيند. ما هيچ نهضتي از نهضتهاي صدساله اخير و نيز قبلش را و هدفهاي هيچ مصلحي و هيچ قيامي (چه اسلامي و چه غيراسلامي ) را نمي شناسيم كه بتوانيم نهضت موجود و هدفهايش را با آن مقايسه كنيم . تنها نهضتي كه شايد بشود اين نهضت را با آن مقايسه كرد و در واقع نهضت ما بچه و خلف صالح آن نهضت است نهضت صدر اسلام است مادام كه در تحت رهبري رسول اكرم يا اميرالمومنين علي (ع ) بود و يا در دوره اي كه همان رهبري تا حد زيادي حكومت مي كرد. نهضت صدر اسلام محدود به هيچ يك از اين حدود نيست .
اين است كه اين نهضت در ابتداي كار دست انداخته است روي حساسترين و اساسي ترين نقطه ها يعني همان كاري كه در صدر اسلام شد. در دوره هاي بعد روحانيت فكر مي كرد نوعي تقسيم كار ميان خودش و مومنين برقرار كرده است و آن اين است كه وظيفه خودش را گذشته از وظايف خاص روحاني (تعليم و آموزش اسلام و تربيت اسلامي ) نظارت و كنترل جامعه در حد امربه معروف و نهي ازمنكر مي دانست و مي خواست مسلمانان ديگر طبقات و قشرهاي ديگر اين وظيفه (يعني تشكيل حكومت اسلامي ) را به درستي انجام دهند. اين بود كه با انحرافات مبارزه مي كرد ولي بيش از اين ديگر جلو نمي آمد. ولي امروز نهضت ما دارد از نهضت صدر اسلام پيروي مي كند يعني قبل از هر چيزي به سراغ نظام حاكم فاسد مي رود و به اينجا رسيده است كه تا نظام حاكم فساد وجود دارد هر اقدام ديگري يا بي فايده است يا كم فايده . اين است كه شما مي بينيد در صدر برنامه نهضت روحانيت ما مسئله حكومت اسلامي مطرح است در صورتي كه در جنبشهاي ديگر اين مسئله يا اصلا مطرح نبوده و يا اگر بوده به اين صراحت مطرح نبوده است . اين هدف در صدر همه هدفهاي نهضت روحانيت ما قرار گرفته است و امروز رهبري روحانيت در اثر تجربه هاي زياد و طولاني به همين نتيجه كه گفتم رسيده است و معتقد است كه تا آن اساس درست و اصلاح نشود و در حقيقت تغييري بنيادين در تشكيلات اجتماعي به وجود نيايد كوشش براي تامين ساير هدفها به نتيجه نمي رسد و در حقيقت بايد گفت بي مورد است .
در تاريخ كم تر سابقه دارد كه ملتي و خواسته هاي ملتي در وجود فردي همچون امام خميني تشخص و تجسم پيدا كند. چنين وضعيتي هميشه در جايي است كه آن فرد از فرديت خودش خارج شده و تجسم آرمان هاي عالي جامعه گرديده باشد
يكي از تفاوت هاي اساسي نهضت اسلامي امام خميني با نهضت هاي پيشين اين است كه امام خميني بر روي تاسيس حكومت اسلامي انگشت گذاشت . اين مساله در نهضت هاي پيشين يا اصلا مطرح نبود و يا اگر بود صراحت نداشت

كتاب « سيماي طبيعت در قرآن » را محمدحسن رستمي نوشته و بوستان كتاب آن را درقم منتشر نموده است . در فهرست مطالب كتاب مذكور عناوين زير ديده مي شود : جامعيت قرآن تاثير طبيعت برجسم و جان آدمي تاثير آب و هوا بر جسم و جان آدمي طبيعت در ديدگاه جاهلي اهداف قرآن از طرح مسائل طبيعي مواهب طبيعي و عناوين متعدد ديگر.
مي توان گفت كه قرآن كريم در بيش از 750 آيه به پديده هاي طبيعي اشاره كرده و آنها را آيات الهي شمرده است . قرآن غالب تمثيل ها و توضيح هاي خود را به مدد آثار طبيعت بيان كرده و از انسان ها خواسته است تا در نشانه هاي الهي بينديشند.
طبيعت و مظاهر طبيعي در طول تاريخ در جايگاه خويش قرار نداشته گاه در حد معبود مطرح گشته و گاه طبيعت دستگاه معارض با خداوند متعال فرض شده است از نظرقرآن طبيعت نه تنها دستگاه مخالف و معارض با خدانيست بلكه معرف عظمت و قدرت و نيز مظهر علم او به شمار مي آيد. از سوي ديگر در ديدگاه قرآن طبيعت داراي مفهومي است كه به هيچ وجه نمي تواند به جاي خداوند تلقي و شريك وي پنداشته شود. بر اين اساس قرآن به زيبايي به تمجيد طبيعت پرداخته و ارتباط صحيح طبيعت با خداوند و نيز ارتباط معقول طبيعت با انسان را به خوبي تبيين كرده است و به واقع تفكر بشري را از دام زنجيرها و اوهام رهانيده و شناختي صحيح و منطقي از نظام هستي و طبيعت به او ارزاني داشته است .

كتاب « گزيده سيماي فرزانگان » كه از آثار رضامختاري مي باشد بوستان كتاب در 351 صفحه منتشر كرده است . در فهرست مطالب كتاب مذكور عناوين زير ديده مي شود : بهره مندي از استاد اخلاق وسير وسلوك دوري از گنا اخلاص و پاكسازي نيت عبادت وپرستش دعا و زيارت و توجه و توسل به معصومين سحرخيزي ونمازشب رمز موفقيت تكريم وبزرگداشت عالمان راستين تواضع و فروع تني عفوو گذشت خدمتگزاري توكل و اطمينان مناعت طبع و عزت نفس زهد و ساده زيستي ستيز با ستمگران و....

كتاب « نگرشي بر اصول و مباني مديريت نظامي جمهوري اسلامي ايران در هشت سال دفاع مقدس » را علي احسان نيكجو و زهره آقابابايي نوشته اند و انتشارات نقش بيان آن را منتشر نموده است . در فهرست مطالب كتاب مذكور عناوين زير ديده مي شود : طرح و برنامه ريزي رزمندگان اسلام در دوران دفاع مقدس سازماندهي رزمندگان در دوران دفاع مقدس رهبري و هدايت رزمندگان اسلام در دوران دفاع مقدس هماهنگي رزمندگان اسلام در دوران دفاع مقدس دستاوردها و پيامدهاي هشت سال دفاع مقدس معنويت و اثرات آن در پيروزي رزمندگان اسلام و عناوين متعدد ديگر.

كتاب « حكومت شيخ خزعل بن جابر و سركوب شيخ نشين خوزستان » را كه بررسي عملكرد امپرياليسم بريتانيا در جنوب غربي ايران را دربر دارد توسط صفاالدين تبرائيان ترجمه شده و موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران آن را در 467 صفحه منتشر نموده است .
بامطالعه اين كتاب مي توان به چگونگي تصميم گيري سياسي نهايي كارگزاران انگليسي با وجود تمامي اختلاف نظرهاي صوري كنسولگري هاي آنان در كشورمان پي برد. در اين اثر با ماهيت استعمار بريتانيا بيشتر آشنا مي شويم كه به عنوان نمونه چگونه بدون هيچ پرده پوشي اي در رخداد جنگ جهاني اول آشكارا از يك فرد مسلمان (خزعل ) كه شهروند يك كشور بي طرف (ايران ) به شمار مي آيد مي خواهد به كشور مسلمان همجوار و در ظاهر دوست ايران (عثماني ) بدون توجه به حقوق و مقررات بين الملل حمله كند و اين البته نقض آشكار حقوق يك كشور است .