مباني منشور وحدت اسلامي در قرآن
سيد احمد زرهاني
قسمت اول
مقدمه
مقام معظم رهبري حضرت آيه الله خامنه اي سال شمسي 1386 را
سال اتحاد ملي و انسجام اسلامي نام گذاري كرده اند. معظم له در ديدار
با نخبگان مسلمان در 17 ربيع از علما و روشنفكران مسلمان دعوت
كردند تا در تدوين منشور وحدت اسلامي همت گمارند. اين حركت
مصلحانه گامي است در جهت خاموش كردن آتش افروزي فتنه گران و
حركتي است در مسير اتحاد امت اسلام . طبعا زير ساخت منشور
وحدت اسلامي را بايد در قرآن جستجو كرد و با الهام از آيات روشن
الهي منشور وحدت را تحرير كرد. قرآن سنن الهي را نشان مي دهد و
امت را به سوي توحيد كلمه و كلمه توحيد فرا مي خواند. اتحاد اسلامي
ميوه يكتاپرستي است و تجلي بارز توحيد است . قرآن چشمه ساري
است كه آب حيات طيبه امت اسلامي از آن جاري است و عزت
مسلمين در گرو تمسك به اين حبل المتين الهي است خداوند
مي فرمايد : « ان الله لايغير ما بقوم حتي يغيروا ما بانفسهم » رعد11
اگر
مردم دچار دسائس نفساني و وسائس شيطاني شوند وراه انحطاط را در
پيش گيرند گرفتار بحران و پريشاني مي شوند و اگر به مصداق آيه شريفه
كه مي فرمايد : « والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا و ان الله
لمع المحسنين » عنكبوت 69
راه خدا را در پيش گيرند و بر صراط
مستقيم او حركت كنند به تعالي و تكامل مي رسند. خدا راه رشد و
تكامل را به خوبي روشن كرده است « انا هديناه السبيل اما شاكرا و اما
كفورا » انسان 3
اين انسانها هستند كه بايد راه خدا بپيمايند و شكر
نعمت بجاي آورند تا به مقصد رسند. اگر در معيت انبيا به سنن الهي
روي آورند درهاي رحمت خداوند به روي آنان باز مي شود و اگر راه
شيطان را طي كنند به سرنوشت گناه كاران و طاغيان تاريخ گرفتار
مي گردند. تفرقه از راه و رسم شيطان و اتحاد از سنن خداي رحمان
است . اتحاد تجلي توحيدي نظري و از مصاديق بارز توحيد عملي
است . مسلماناني كه اعتقاد به خداي يكتا دارند به حكم قرآن اهل ايمان
و عمل صالح اند. و حيات آنان صبغه توحيدي دارد آن گونه كه قرآن
يادآور مي شود : « قل ان صلاتي و نسكي و محياي و مماتي لله رب
العالمين » عقيده و عمل مسلمان رنگ و بوي يگانه پرستي دارد. عالمان
و روشنفكران اسلامي در عصر ما بايد با تاسي به رهبري انقلاب اسلامي
پرچم اتحاد امت اسلامي را به اهتزاز درآورند و از ملامت ملامتگران
بيمناك نشوند و به مصداق « الذين يبلغون رسالات الله و يخشونه و
لايخشون احدا الاالله و كفي بالله حسيبا » احزاب 39
رسالت تاريخي
خود را به فرجام رسانند و مقدمات تشكيل حكومت جهاني واحد را
مهيا سازند.
آنان بايد بدانند كه سردمداران شرك مدرن به تجزيه جهان اسلام و
تفرقه مسلمين مي انديشند. آيه « ولاتكونوا من المشركين من الذين فرقوا
دينهم و كانوا شيعا كل حزب بما لديهم فرحون » روم 21
به خوبي
فرجام گرايش به انديشه هاي شركت آلود را نشان مي دهد. براستي
زيربناي تفرقه
شرك و زيربناي اتحاد
همان اصل درخشان توحيد
است . از آنجا كه منشور وحدت اسلامي به منزله ميثاق مشترك همه
اصحاب مذاهب اعم از شيعه و سني است
بهترين خاستگاه اين منشور
همانا قرآن است كه مورد اتفاق همه فرق اسلامي و سرچشمه نيكي ها و
روشنايي هاست . در اين نوشتار به استناد برخي آيات قرآن
زيربناي
منشور وحدت ترسيم شده است البته با رهنمود اهل علم اصلاح و
تكميل مي گردد. ان شاالله مسلمانان از هر فرقه اي كه باشند اتفاق نظر
دارند كه « ان هذا القرآن يهدي للتي هي اقوم و يبشر المومنين الذين
يعملون الصالحات ان لهم اجرا كبيرا » اسرا9
پس بازگشت به قرآن كليد
هدايت است در عصر ما شيطان بزرگ مسلمانان را به استضعاف و
وابستگي فرامي خواند و آنان را از اسلام ناب محمدي (ص ) مي ترساند.
اما مسلمانان مي دانند كه استكبار بر سبيل باطل است و « ان الباطل كان
زهوقا » اسرا11
مسلمانان مي دانند كه افسانه پايان تاريخ سخني گزاف
است زيرا در منطق انبيا عظام وراثت زمين از آن پرهيزگاران است
« استعينوا بالله و اصبروا ان الارض لله يورثها من يشا من عباده و
العاقبه للمتقين » اعراف 128
اتحاد امت اسلامي طليعه ظهور مصلح
جهاني و دستيابي مستضعفان به امامت و وراثت زمين است .
مباني قرآن منشور وحدت اسلامي
قرآن مجيد قانون اساسي جهان اسلام و تا زماني كه امت اسلامي از
اين خورشيد هدايت فاصله دارد
از آثار تاريكي و بي تحركي رنج
مي برد. لسان قرآن با فطرت انسانها همسويي و انطباق دارد و در اين
كتاب عظيم شفاي دردهاي اجتماعي بشريت مشهود است . اتحاد
براساس كلمه توحيد شكل مي گيرد و توحيد عملي از توحيد نظري
مجال تحقق مي يابد. يكي از مهمترين ارمغان پيامبران الهي فراهم كردن
شرايط براي ظهور « امت » هاست . امت رسول الله (ص ) امت وسط و
امت معتدل است و ايمن از افراط و تفريط بر صراط مستقيم حركت
مي كند. خود خداوند هم بر صراط مستقيم است خداوند مي فرمايد :
« وكذلك جعلناكم امه وسطا » 1 يكي از آفات جهان اسلام كه مخل
وحدت است و هماره كيان اتحاد اسلامي را تهديد مي كند
پديده افراط
و تفريط و خروج از دايره تعقل و اعتدال است . مهندسي امت وسط كار
اولياي دين و عالمان خيرانديش و روشنفكران مسلماني است كه از
معارف دين و علوم اجتماعي آگاهي دارند و مي توانند با ارشاد جامعه
خطر افراط و تفريط و مصاديق طغيان و بغي را به آحاد مردم خاطر نشان
سازند. ميراث اجتماعي رسول اعظم (ص ) براي مسلمانان
پديده
مبارك « امت واحده » است . در قرآن مجيد آمده است : « ان هذه امتكم
امه واحده و انا ربكم فاعبدون » 2 همه مسلمانان كه داراي عقايد
مشترك اند جداي از اختلافات نژادي
زباني و جغرافيايي به صورت
مساوي اعضاي امت واحده به شمار مي آيند و از منافع و مصالح مشابه
برخوردارند.براي دستيابي به مدينه فاضله اسلام يعني امت واحده بايد
اختلافات را در محيط علمي حل و فصل كرد. يكي از نقاط ضعف اهل
افراط و تفريط خشونت در كلام در رويارويي بااصحاب انديشه و
مخالفان فكري خود است . قرآن مجيد به عنوان محكم ترين سند
دين داري اجازه نمي دهد تا مسلمانان با به كارگيري الفاظ زشت و
اهانت آميز با همديگر مواجه شوند و حتي از اين شيوه هاي ناپسند براي
تحقير كافران بهره گيرند. خداوند مي فرمايد : « ولاتسبوا الذين يدعون
من دون الله فيسبواالله عدوا بغير علم » 3 ازين رو اولياي خدا و بزرگان
دين در رويارويي با مخالفان خود از سب و درشت گويي مصون بوده اند.
كساني كه در دايره خداپرستي قرار دارند محبوب خداوند هستند و
مسلمانان از ديدگاه قرآن مجاز نيستند بر صرف اختلافات مذهبي دست
به تعدي به يكتاپرستان ديگر دراز كنند و آنان را طرد كنند و يا ازدايره
اسلام خارج بدانند. خداوند به رسول اكرم (ص ) مي فرمايد :
« ولاتطردالذين يدعون ربهم بالغدوه و العشي يريدون وجهه » 4
ابوحنيفه يكي از ائمه مذاهب اربعه اهل سنت مي گويد : « لانكفر احدا من
اهل القبله » اين منطق همه بزرگان دين و علماي روشن ضمير است كه با
تاكيد بر مشتركات پايه هاي بناي امت واحده را مستحكم نگاه دارند و
راه هاي تخريب و طرد و تكفير را سد كنند. قرآن براي حل و فصل
اختلافات و خارج كردن مسلمانان از گردونه اضطراب و روشن كردن
حقايق راه هاي روشن و متقني در پيش روي مسلمانان قرار داده است
اگر همه مسلمين به روشهاي قرآني روي بياورند
نيازي به برخوردهاي
خشن و ناصواب نمي بينند و بدون دليل و سرسختانه از هم انتقام
نمي گيرند و منازعات را عاقلانه حل مي كنند. راه كارهاي قرآني با عقل
انساني در بالاترين سطح سازگاري دارد.
خداوند مي فرمايد : « و اذا جا هم امر من الامن اوالخوف اذاعوا به
و لو ردوه الي الرسول و الي اولي الامر منهم لعلمه الذين يستنبطونه
منهم » 5 يعني هنگامي كه خبر كه نشانگر ايمني و ترس است به آنان
برسد
انتشارش دهند
و اگر آنرا به پيامبر و اولياي امر ارجاع كنند قطعا
در ميان آنان كساني وجود دارند كه قدرت استنباط و تشخيص سره از
ناسره را داشته باشند. ترديدي نيست كه خداوند حكيم در امت
محمد(ص ) اين ظرفيت حل و عقد و راهگشايي را فراهم آورده است تا
پديده ها و تهديدهايي كه سلامت امت را به خطر مي اندازد در فضاي
عقلاني مورد كند و كاو قرار گيرد و اهل استنباط راه كارهاي مناسب
براي رفع نگراني ها نشان دهند. قرآن با صراحت به همه مسلمانان اعلام
مي كند : « ايها الذين امنوا اطيعواالله و اطيعواالرسول و اولي الامر منكم
فان تنازعتم في شي فردوه الي الله والرسول ان كنتم تومنون بالله
واليوم الاخر » 6 اگر پيروان اسلام با اتكا به اين منطق قرآني معيار را
سخن خدا و پيامبر و اولي الامر قرار دهند و منازعات را در فضاي تفكر
ديني و با استناد به آيات و روايات و مداخله بزرگان دين و اولياي امور
و با استمداد از عقل حل و فصل كنند دست هيچ مسلماني به خون
ديگري آلوده نمي گردد. قرآن نه تنها دواي دردهاي فردي مانيست
بلكه
اين كتاب الهي درمانگر دردهايي است كه در پيكر جهان اسلام افتاده
است و امت را دچار تشعب و تفرق كرده است « شفا لما في الصدور » 7
بودن قرآن اقتضا مي كند تا مسلمانان خود را در آينه قرآن مشاهده كنند
و با راه كارهاي قرآني به اختلافات پايان دهند و خود را مستعد دريافت
انوار هدايت قرآن كنند.
يكي از مشكلات حادي كه دامنگير مسلمانان شده است تصادف
شتاب زده در باره همديگر است . فرق مختلف از دور درباره هم نظر
مي دهند و گاهي بدون تعمق يكديگر را متهم و محكوم مي كنند. اين
روش با منطق قرآن وسيره رسول الله (ص ) مغايرت دارد.
خداوند خطاب به حضرت خاتم النبين (ص ) مي فرمايد : « قل هذه
سبيلي ادعوا الي الله علي بصيره انا ومن اتبغي » 8 مبناي دعوت به اسلام
آگاهي و بينايي است حركت هاي كور و عاري از بصيرت خسارت بارند.
خداوند اجازه پرخاشگري و جدال ناصواب به كسي نمي دهد. حتي با
اهل كتاب هم بايد جدال احسن كرد البته حساب ستمگران جداست .
خداوند مي فرمايد : « و لا تجادلوا اهل الكتاب الا بالتي هي احسن
الاالذين ظلموا منهم » 9 جدال احسن حركتي است مبتني بر تعقل و
سرشار از ظرائف انساني كه در نگرش ها تحول مي آفريند. جدال احسن
سازوكار امت قرآني و روشنگر كه ياراي بيداري فطرت ها و عقول را دارد
و فضاي جان مخاطب را منور مي سازد. خداوند مي فرمايد : « فامنوا بالله
و رسوله و النورالذي انزلنا » 10 ترديدي نيست كه قرآن نور است و
راه هاي قرآن براي حل مسائل بشريت روشن ترين و اطمينان آورترين
راه ها مي باشند. وقتي نور در دسترس است توسل به تاريكي چرا كاربرد
نور براي تشخيص راه است . خداوند مي فرمايد : « و يجعل لكم نورا
تمشون به و تغفرلكم » 11 اگر ما براي راه رفتن و تمشيت امور از نور قرآن
استفاده نكنيم و مشكلات امت را بخواهيم فقط با برداشت هاي متفرقه
حل كنيم
هرگز به سر منزل مقصود نمي رسيم . بايد با بصيرت قرآني
حركت كرد.
مسلمانان بايد در نهان و آشكار با هم بر اساس يك رنگي برخورد
كنند. فرق اسلامي با هم اختلاف دارند. سران آنها نبايد در محيط هاي
رسمي تعارف كنند ولي در نهان ساز تفرقه بنوازند آنان مي دانند كه « كبر
مقتا عندالله ان تقولوا ما لا تفعلون » 12 حرف و عمل و سر و علاقه
سردمداران فرق اسلامي بايد يكسان باشد و با اخلاص به حل مشكلات
اهتمام ورزند و جلو روند يكي از سنت هاي الهي بر ملا كردن رفتارها و
نمايان ساختن كردارهاست . خدا مي فرمايد : « و قلو اعملوا فسرالله
عملكم و رسوله والمومنون » 13 به قول سعدي :
به اندازه بود بايد نمود
خجالت نبرد آن كه ننمود و بود
امرا و علماي فرق اسلامي به همان اندازه اي كه محاسن و مزاياي
هم را مي بيند و در نهان باور دارند
بايد بر زبان آورند. در غيراينصورت
سايه اي از ترديد بر فضاي تفاهم ها خواهد افتاد و پيمان ها آسيب پذير
مي گردد.
پاورقي :
1 ـ بقره 143
2 ـ انبيا 92
3 ـ انعام 108
4 ـ انعام 52
5 ـ سوره نسا آيه 83
6 ـ سوره نسا آيه 59
7 ـ يونس 58
8 ـ يوسف آيه 108
9 ـ عنكبوت آيه 46
10 ـ تغابن آيه 8
11 ـ حديد آيه 28
12 ـ صف آيه 3
13 ـ توبه آيه 105
منشور وحدت اسلامي كه به منزله ميثاق مشترك همه اصحاب
مذاهب اعم از شيعه وسني است
بهترين خاستگاهش قرآن كريم است
كه تعاليم آن مورد اتفاق همه مذاهب اسلامي و سرچشمه همه نيكي ها و
روشنايي هاست
اتحاد و همبستگي براساس « توحيد » شكل مي گيرد و توحيد عملي از
توحيد نظري مجال تحقق مي يابد
امت اسلامي
امت معتدل است و ايمن از افراط و تفريط
بر صراط
مستقيم حركت مي كند
