دكتر محمدرضا جواهري
قسمت سوم و پاياني
عالم برجسته و دانشمند بزرگ الهي
سلمان فارسي دانشمند وارسته و عارف بزرگي است كه پيامبر خدا و وصي پيامبر از دانش فراوان وي ياد كرده و ابعاد آن را مورد توجه قرار داده اند. سلمان با بهره برداري از دانش بي پايان رسول الله و خليفه پيامبر خدا علي بن ابيطالب عليه السلام و ارتباط دائمي با « مدينه العلم » و « باب » آن به دانش بي نظير در بين اصحاب پيامبر دسترسي پيدا كرد و دانشمند بزرگي شد. ابوسعيد نقل كرده پيامبر خدا فرمود :
سلمان عالم لايدرك (47 ) . سلمان دانشمندي است كه درك نمي شود . ابوالبختري گفته است گروهي از علي بن ابيطالب عليه السلام درخواست كردند درباره اصحاب محمد صلي الله عليه و آله و سلم سخن بگويد و آنان را معرفي نمايد قالوا : اخبرنا عن سلمان . قال : ادرك العلم الاول و العلم الاخر بحر لاينزح قعره منا اهل البيت (48 ) . در ادامه پرسش هاي خويش درباره اصحاب پيامبر گفتند : از وضع و جايگاه سلمان به ما خبر دهيد علي بن ابيطالب عليه السلام : فرمود : سلمان دانش اول و آخر را درك نموده است دريايي است كه قعر آن كشيده نمي شود سلمان از ما اهل بيت است .در نقل اين حديث توسط ابن ابي الحديد معتزلي در وصف دانش سلمان چنين آمده است : ذاك بحر لاينزف و هو منا اهل البيت (49 ) . سلمان دريائي است كه تمام نمي شود او از ما اهل بيت است . اين دو حديث نبوي و علوي كه شيعه و سني نقل كرده اند دانش وسيع سلمان فارسي را يادآوري مي نمايد بديهي است كسي كه رسول الله و خليفه ايشان او را دانشمند بدانند و ابعاد دانش وي را تاييد كنند قطعا دانشمند بزرگ و الگو و سرمشق براي دانشمندان است . دانش سلمان به حدي بود كه مخالفانش به آن اعتراف كردند. اعمش از ابوصالح نقل كرده كه گفت : ثكلت سلمان امه ! لقد اتسع في العلم (50 ) سلمان را مادرش از دست بدهد! به تحقيق در دانش وسعت يافته است .
از اهل بيت
سلمان فارسي در كمالات معنوي و اخلاقي به جايي رسيد كه لياقت و شايستگي قرار گرفتن در اهل بيت پيامبر را پيدا نمود. تنها افرادي كه در رفتارو گفتار خود محمدي شوند و هيچ فاصله اي در قول وعمل با پيامبر نداشته باشند به امتياز ارزشمند و فضيلت بزرگ و زيباي از « اهل بيت پيامبر » بودن مي رسند. پيامبر خدا به صراحت سلمان را از اهل بيت دانسته اند. عمر و بن عوف نقل كرده پيامبر خدا فرمود : سلمان منا اهل البيت (51 ) : « سلمان از ما اهل بيت است » . اين حقيقت را پيامبر اسلام به علي عليه السلام اعلام نموده و فرموده اند : سلمان منا اهل البيت و هو ناصح فاتخذه لنفسك (52 ) . سلمان از ما اهل بيت است او خير خواه است پس او را براي خودت دوست بگير. امام علي عليه السلام نيز اين امتياز بزرگ را به اطلاع عموم مسلمانمان رسانده و فرموده اند : هو منا اهل البيت (53 ) . انساني كه به امتياز « از اهل بيت بودن » برسد همچون اهل بيت الگو و سرمشق براي مسلمانان خواهد بود و اقتداي به او و پيروي از او لازم است .
اخلاص وعمل مقبول
تنها كار با اخلاص و تقوا پذيرفته مي شود و به آسمان بالا مي رودو آسماني و ماندگار مي گردد. كارهاي سلمان فارسي چنين بود. ابوامامه گفته است روزي پيامبرخدا به آسمان مي نگريست عرض كرديم : ما هذا يا رسول الله قالت رايت ملكا عرج بعمل سلمان (54 ) . اين نگاه براي چيست اي رسولخدا فرمود : ديدم فرشته اي عمل سلمان را بالا مي برد. اين گفتار نبوي سند پاكي سلمان و معراج اعمال او و الهي بودن رفتار او است .
نورانيت قلب سلمان
اگر نور الهي در دل انسان بتابد و دل به نور الهي نوراني گردد آگاهي ها و دانش و بينش انسان وسعت مي يابد. سلمان فارسي از قلبي نوراني به نور الهي برخوردار بود. اين واقعيت را ابوهريره از پيامبر خدا نقل كرد كه فرمود : من اراد ان ينظر الي رجل نور قلبه فلينظر الي سلمان (55 ) . هر كس مي خواهد به مردي كه دلش نوراني شده نگاه كندبه سلمان نگاه كند. در اين حديث نبوي سلمان فارسي به عنوان مردي با دل پاك و نوراني به عموم مردم معرفي شده است . اين تعبيرهاي زيبا از رسول خدا براي سلمان فارسي ارزش گذاري بر رفتار سلمان و اقدام در راستاي هدايت مردم است .
دين پژوه سختكوش
گروهي از مردم درجستجوي دين برنمي آيند و در پي كسب ايمان الهي نيستند و روحيه كنجكاوي ديني ندارند و آمادگي براي فداكاري در زمينه دين گرايي و رسيدن به ايمان و پاسداري از آن در آنها نيست . اما افرادي براي رسيدن به ايمان الهي از هيچ اقدامي دريغ نمي كنند و با تمام توان در راه كسب درجات برتر دين و ايمان گام برمي دارند. سلمان فارسي چنين انساني بود. پيامبر اسلام اين روحيه عالي سلمان را يادآوري كرده و فرمودند : لوكان الدين في الثريا لناله سلمان (56 ) . اگر دين در ثريا باشد سلمان به آن مي رسد.
سلمان فارسي لقمان حكيم اسلام
لقمان حكيم گر چه پيامبر نبود اما با رفتار و گفتار الهي در راه پيامبران الهي گام برداشت و به درجه اي رسيد كه قرآن وي را معرفي كرد و سوره اي از قرآن به نام اوست . علي بن ابي طالب عليه السلام سلمان فارسي را نظير لقمان حكيم دانسته و فرمودند : سلمان الفارسي كلقمان الحكيم (57 ) . سلمان فارسي همانند لقمان حكيم است .
صحابي همنشين پيامبر
سلمان فارسي تشنه معارف الهي بود و از هرفرصتي براي آگاهي و رشد ديني بهره برداري كرد. انسان با استعداد و در جستجوي كمال بود. روز و شب در صدد گفتگوي با پيامبر خدا بود. مونس شب هاي تنهايي پيامبر خدا و همنشين رسول الله شد. مجالس گفتگوي شبانه سلمان و پيامبر خدا پيوسته و طولاني بود كه باعث اعتراض عايشه همسر پيامبر شد. وي مجلس گفتگوي سلمان و پيامبر را چنين گزارش كرده است : كان لسلمان مجلس من رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم ينفرد به بالليل حتي كاد يغلبنا علي رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم (58 ) . براي سلمان با رسول خدا مجلسي در شب انفرادي برگزار مي شد به گونه اي كه نزديك شد بر مجالس ما و رسول خدا غلبه كند.
نخل هاي آزادي
سلمان فارسي مردي آزاد بود و در جستجوي دانش و دين حق به حجاز آمد. در اين سفر گروهي از عرب ها او را به بردگي گرفتند و او را فروختند (59 ) وي پس از اين كه به پيامبر اسلام ايمان آورد در تلاش براي آزادي خويش با صاحبانش مكاتبه نمود و قرار شد تعدادي درخت خرما بكارد و زماني كه بثمر نشست آزاد شود. او عمر بن عبدالبر در كتاب الاستيعاب در ادامه اين موضوع آورده است : فغرس رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم ذلك النخل كله بيده الا نخله واحده غرسها عمر بن الخطاب فاطعم النخل كله الا تلك النخله فقال رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم : من غرسها قيل : عمر فقلعها و غرسها رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم بيده فاطعمت (60 ) . رسول الله تمام آن نخل ها را جز يكي كاشتند. آن يك نخل را عمر بن خطاب غرس كرد. همه آن نخل ها جز همان يك نخل ميوه داد پيامبر پرسيد : چه كسي آن را كاشته است گفته شد : عمر. پيامبر خود آن را كند و به دست خودش كاشت و ميوه داد. اين واقعيت حكايت از تلاش رسول خدا براي آزادي سلمان فارسي دارد. پيامبر خدا براي رهايي سلمان نخل مي كارند و به قدرت الهي زود ميوه مي دهد و سلمان آزاد مي شود.
حاكم زاهد و فرمانرواي وارسته
سلمان فارسي در پارسائي و ساده زيستي راه مولايش امام علي عليه السلام را ادامه داد و در زهد و تقوي نمونه شد. زماني كه اميروحاكم مدائن شد حصيربافي مي نمود و از اين راه ارتزاق مي كرد و مي گفت : لا احب ان اكل الا من عمل يدي (61 ) . دوست ندارم جز از دسترنج خويش بخورم . عطاي سلمان را عمر شش هزار درهم قرار داده بود و او هر چه را دريافت كرد در راه خدا صدقه دادو از كار و دسترنج خود نان خورد. عبايي داشت كه بخشي از آن را فرش قرار مي داد و بخشي را مي پوشيد به نان خشك و آب و نان و نمك اكتفا مي كرد. خانه نداشت شخصي از او اجازه خواست تا خانه اي برايش بنا كند. سلمان اجازه نمي داد و مي گفت نيازي به خانه ندارم ! وي اصرار كرد و گفت : خانه اي بسازم كه مورد پسندت باشد. سلمان خواست برايش توضيح دهد. گفت : خانه اي محقر كه هرگاه بايستي سقف آن به سرت بخورد و اگر بخوابي پايت به ديوار برسد آنگاه سلمان اجازه داد(62 ) عامر بن عطيه گفته است : ديدم سلمان از طعام و غذا خوردن اكراه دارد و درباره علت آن گفت : بس است مرا آنچه را كه شنيدم رسول خدا مي فرمود : ان اول الناس جوعا يوم القيامه اكثرهم شبعا في الدنيا! يا سلمان انما الدنيا سجن المومن و جنه الكافر(63 ) : گرسنه ترين مردم روز قيامت سيرترين آنان در دنيايند! اي سلمان دنيا تنها زندان مومن و بهشت كافر است .
خشم سلمان خشم خداوند
تقوا و اخلاص و ايمان سلمان فارسي به اندازه اي شد كه خشم وي معيار خشم خداوند گشت . روزي ابوسفيان از كنار سلمان و صهيب و بلال و گروهي از مسلمانان گذشت .آنان گفتند : شمشيرها از گردن دشمن خدا سيراب نشد. ابوسفيان سخن آنان را شنيد. ابوبكر به آنان گفت : اين سخن را براي شيخ و سيد قريش مي گوئيد ! خبر به رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم رسيد. به ابوبكر فرمودند : يا ابابكر لعللك اغضبتهم لئن كنت اغضبتهم لقد اغضبت الله (64 ) . اي ابوبكر گويا بر آنان خشم كردي اگر آنان را به غضب و خشم آوري خدا را به خشم آورده اي .
سلمان فرزند اسلام
سلمان فارسي رسيدن به اسلام را بهترين مرحله زندگاني خويش مي دانست . با اين كه وي فرزند ايران بزرگ آن زمان بود و مي توانست از پشتوانه تمدن ايران پيش از اسلام ياد كند اما همواره خود را فرزند اسلام خواند و اسلام را برتر از هر چيزي قرار داد. روزي ميان وي و سعد بن ابي وقاص درگيري و گفتگو روي داد. سعد به برخي از افراد حاضر گفت : انتسب يا فلان ! اصل و نسبت را بيان كن ! آنان نسب خويش را يادآوري كردند. نوبت به سلمان كه رسيد او گفت : ما اعرف لي ابا في الاسلام ! و لكن سلمان ابن الاسلام (65 ) . من پدري در اسلام براي خود نمي شناسم سلمان فرزند اسلام است .
معرفي نخستين مسلمان
پس از بعثت حضرت محمد صلي الله عليه و آله و سلم نخستين زني كه اسلام آورد خديجه سلام الله عليها و نخستين مردي كه اسلام را پذيرفت علي بن ابيطالب عليه اسلام بود. سلمان فارسي كه با اين واقعيت آشنا است و از زبان پيامبر خدا نيز همين را شنيده است مي گويد : ان اول هذه الامه ورودا علي بنيها اولها اسلاما علي بن ابيطالب (66 ) . نخستين كسي كه از اين امت بر پيامبرش وارد مي گردد نخستين مسلمان علي بن ابيطالب عليه السلام است .
احترام ويژه اصحاب براي سلمان
شخصيت ديني برجسته سلمان فارسي اصحاب پيامبر اسلام را به سوي وي مي كشاند. در اين ميان عمر احترام ويژه اي براي سلمان قائل بود. در بحث و گفتگوهاي سعد بن ابي وقاص و سلمان فارسي درباره نسب هاي حاضران عمر از سلمان پشتيباني كرد و از تعبيرهاي سلمان كه خود را فرزند اسلام ناميد الهام گرفت و گفت : انا عمر ابن السلام اخو سلمان ابن الاسلام (67 ) . من عمر فرزند اسلام برادر سلمان فرزند اسلام هستم . وي عطاي سلمان را شش هزار درهم قرار داد و هر گاه سلمان بر عمر وارد مي شد عمر به مردم مي گفت : اخرجوا بنا نتلق سلمان (68 ) : از اطراف ما خارج شويد تا با سلمان ملاقات و ديدار كنيم .
دستاورد پژوهش و حسن ختام
سلمان فارسي شخصيت جهاني اسلامي است . تمام مذاهب اسلامي براي وي احترام قائلند. احترام پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله و سلم و امام علي عليه السلام و اصحاب رسول الله و علماي مذاهب براي سلمان فارسي عامل وحدت مسلمانان است . بسياري از امتيازات ديني و فضايل سلمان فارسي در احاديث پيامبر اسلام وجود دارد و فريقين نقل كرده اند. هماهنگي محتوايي احاديث نبوي در ارتباط با سلمان در نقل شيعه و اهل سنت نشانه صدورآنها از پيامبر اسلام و عامل احترام بويژه مسلمانان جهان براي سلمان است . بازشناسي شخصيت سلمان فارسي در پرتو رهنمودهاي پيامبرخدا براي پيروي از سلمان و درس گرفتن از زندگاني و سيره سلمان در ابعاد مختلف لازم است .
پانوشت ها :
46 ـ لسان العرب ابوالفضل جمال الدين محمدبن مكرم ابن منظور آفريقائي مصري نشر ادب الحوزه ايران ـ قم چاپ اول 1405 ه ق 1363 ه ش ج 6 ص 162 و ص 163 ـ اقرب الموارد في فصح العربيه والشوارد منشورات مكتبه آيه الله العظمي المرعشي النجفي ايران ـ قم چاپ اول 1403 ه ق ج 2 ص 419 و ص .915
47 ـ كنزالعمال ج 11 ص 295 ـ بحارالانوار ج 22 ص .348
48 ـ كنزالعمال ج 13 ص 111 ـ بحارالانوار ج 22 ص 319 و ص 330 و .373
سفينه البحار و مدينه الحكم والاثار شيخ عباس قمي دارالمرتضي لبنان ـ بيروت بي تا ج 1 ص .646
49 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد ج 18 ص .36
50 ـ كنزالعمال ج 11 ص .317
51 ـ كنزالعمال ج 11 ص 316 ـ بحارالانوار ج 22 ص 326 ـ السيره النبويه ابن هشام تحقيق سهيل زكار دارالفكر للطباعه والنشر و التوزيع لبنان ـ بيروت چاپ اول 1412 هـ . ق ـ 1992 م ج 2 ص .707
52 ـ كنزالعمال ج 13 ص .112
53 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد ج 18 ص 36 ـ كنزالعمال ج 13 ص .111
54 ـ كنزالعمال ج 11 ص .316
55 ـ كنزالعمال ج 11 ص .316
56 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد معتزلي ج 18 ص 36 ـ سفينه البحار ج 1 ص .648
57 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد معتزلي ج 18 ص 36 ـ بحارالانوار ج 22 ص 330 و ص .331 ـ سفينه البحار ج 1 ص .648
58 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد معتزلي ج 18 ص 36 ـ سفينه البحار ج 1 ص .648
59 ـ كنزالعمال ج 13 ص 183 و .184
60 ـ الاستيعاب ابو عمربن عبدالبر طبعه نهضه مصر چاپ اول بي تا ص 634 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد معتزلي ج 18 ص 35 ـ سفينه البحار ج 1 ص 647 ـ بحارالانوار ج 22 ص 359 و ص 365 و ص 367 ـ كنزالعمال ج 13 ص 183 ـ الكامل في التاريخ ابن اثير جزري تحقيق ابوالفدا عبدالله القاضي دارالكتب العلميه لبنان ـ بيروت چاپ اول 1407 هـ . ق ـ 1987 م ج 2 ص 177 (فكاتب اليهودي و اعانه النبي حتي عتق ).
61 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد معتزلي ج 18 ص .35
62 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد معتزلي ج 18 ص 35 ـ ص 36 بحارالانوار ج 22 ص 320 و ص .321 ـ كنزل العمال ج 13 ص .182
63 ـ كنزل العمال ج 13 ص .183
64 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد معتزلي ج 18 ص .37
65 ـ كنزل العمال ج 13 ص .182
66 ـ كنزل العمال ج 13 ص 63 ـ ينابيع الموده لذوي القربي سليمان بن ابراهيم قندوزي حنفي تحقيق سيد علي جمال اشرف حسيني دارالاسوه للطباعه و النشر چاپ اول 1416 هـ . ق ج 1 ص .192
67 ـ كنزل العمال ج 13 ص .182
68 ـ كنزل العمال ج 13 ص .182
سلمان فارسي دانشمند وارسته و عارف بزرگي است كه پيامبر خدا و وصي پيامبر از دانش فراوان وي ياد كرده و ابعاد آن را مورد توجه قرار داده اند. سلمان با بهره گيري از دانش بي پايان رسول خدا(ص ) وحضرت علي (ع ) و ارتباط دائمي با « مدينه علم » و « باب » آن به دانش بي نظير در بين اصحاب پيامبر دسترسي پيدا كرد و دانشمند بزرگي شد
سلمان فارسي در كمالات معنوي و اخلاقي به جايي رسيد كه لياقت و شايستگي قرار گرفتن در اهل بيت پيامبر را پيدا كرد. او در رفتار و گفتار و قول و عمل و كسب فضايل بزرگ به مرتبه اي دست يافت كه پيامبر اكرم (ص ) فرمود : « سلمان از ما اهل بيت است »
سلمان فارسي تشنه معارف الهي بود و از هر فرصتي براي آگاهي و رشد ديني بهره برداري مي كرد و همواره در جستجوي كمال بود و در مجالسي كه با پيامبر خدا(ص ) داشت از خرمن دانش و معارف آن پيشواي الهي خوشه چيني بسيار مي نمود