ث به انگيزه برگزاري بيستمين كنفرانس بين المللي وحدت اسلامي در تهران
ثمجيد زندي
با نگاهي گذرا به تاريخ اسلام درخواهيم يافت كه از صدر اسلام تاكنون اين كامل ترين دين از يك ضعف مسلمانان بيش از هرچيز ديگر ضربه خورده كه همان تفرقه است چرا كه بسياري از ضربه هايي كه دشمنان اسلام به اسلام و مسلمانان وارد كرده اند ريشه در تفرقه ميان فرقه ها و نحله هاي اسلامي داشته است .
اين سخن آنچنان با اهميت مي شود كه رفتار و عملكرد تفرقه افكنانه را از گذشته يعني از خوارج نهروان گرفته تا طالبان امروز مرور كنيم كه چگونه پيكره اسلام از اين فرقه گرايي ضربه خورده و آسيب ديده است تا حدي كه در آن روز در مقابله خليفه به حق مي ماندند و امروز هم قتل عام ساير فرق اسلامي را مباح مي دانند و ريختن خون جوانان شيعه را داراي ثواب فرض مي كنند!
همچنين كاملا آشكاراست كه وحدت چه نقش بسيار با اهميتي در قدرت يافتن كشورهاي اسلامي دارد كه متاسفانه غافل مانده است زيرا از نشانه هاي قدرت و عزت اسلامي همانا وحدت است و در مقابل از نشانه هاي ضعف تفرقه مي باشد در حاليكه نداي اسلام در تمامي دوران لزوم توجه به وحدت بوده است زيرا وحدت به دنبال خود قدرت مي آورد و تفرقه ضعف و حقارت را رواج خواهد داد كه به مرور به اضمحلال جهان اسلام منتهي خواهد شد.
اكنون سئوال اصلي در جهان اسلام اين است كه در ميان ملت ها و علما و روشنفكران نخبگان و حاكمان سياسي تا چه حد علاقه براي ايجاد وحدت وجود دارد آيا صرف برپايي اجلاس هاي وحدت كه عمدتا هم از طرف ايران برپا مي شود مي توان جوامع اسلامي را به سمت تقريب پيش برد و به اهداف تقريبي مورد نظر مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي دست يافت
سئوال اين است كه اين جلسات چه نتايجي نزد سياستمداران و حاكمان اسلامي و عامه مردم و حتي نويسندگان و هنرمندان به عنوان واسطه هاي بلافصل با مردم دارد ديگران چه حد در اين زمينه تلاش كرده اند تا نشان دهد وحدت از دايره سمينارها خارج شده و به صورت عملي در كشورها گسترش يافته است
به هر حال امروز همه ما شاهد هستيم كه چگونه دشمنان اسلام تمام قواي خود را براي ايجاد اختلاف در بين كشورهاي اسلامي و گروههاي مسلمان متمركز كرده اند در چنين زمانه اي هر حركت اگر چه قدم كوچكي هم در زمينه ايجاد وحدت اسلامي برداشته شود بسيار با ارزش تلقي مي شود چرا كه با هر حركت تقريبي و وحدتي مي توان به اهداف بسيار بزرگ در عرصه هاي سياسي دفاع از مسلمانان مستضعفان و مظلومان جهان گسترش صلح و همزيستي آينده نگري و برقراري روابط عقلاني بين پيروان اديان آسماني رسيد در حاليكه در اختلاف دستيابي به اين اهداف غيرممكن است .
متاسفانه امروز جهان اسلام در حال تشتت آرا و انديشه قرار دارد و همين عامل باعث شده كه كشورهاي غربي آسانتر بتوانند به كشورهاي اسلامي هجوم نظامي سياسي و فرهنگي برند و مسلمانان را قتل عام كنند كه معروفترين نشانه هاي آن تلاش جديد امريكا براي گسترش تفرقه ميان تشيع و تسنن است .
در مقابل برپايي كنفرانس هاي وحدت هم ضمن گسترش روحيه تقريب بين علما و اساتيد دانشگاهها و متفكرين جهان اسلام باعث حل بسياري از مشكلات شده كه نبايد از نظرها دور بماند زيرا اين نشست ها موفق به مهار اختلاف و تفرقه هم شده كه در نبود روحيه تقريب مي توانست مشكلات فراواني براي جهان اسلام به وجود آورد كه خوشبختانه ايجاد نشده است .
به هر حال روزهاي اخير برپايي سه اجلاس بين المللي به صورت همزمان با كنفرانس بين المللي وحدت اسلامي با حضور بالغ بر 160 تن از انديشمندان جهان اسلام در تهران فرصت مغتنمي است كه نگاهي جامعتر به برپايي چنين كنفرانس هاي داشته باشيم .
در اين باره آيت الله واعظ زاده خراساني دبيركل سابق مجمع جهاني تقريب و عضو مجمع عمومي تقريب مذاهب اسلامي در گفت و گو با گزارشگر ما با اشاره به تاكيدمكرر قرآن كريم به وحدت در ميان امت اسلامي ادامه مي دهد : وحدت جزو اصول كلي اسلامي و در رديف توحيد از طرف خداوند مطرح شده و فرموده است كه « ان هذه امتكم امه واحده و انا ربكم فاعبدون » به همين دليل وحدت در اسلام بسيار مهم تلقي مي شود در حاليكه بسياري فكر مي كنند وحدت يك كار مستحبي است در حاليكه از واجبات است زيرا از اساس اسلام وحدت امت اسلامي است كه در رديف برادري مومنان هم سفارش شده است .
وي مي افزايد : همچنانكه آيه شريفه « واعتصموا بحبل الله جميعا ولاتفرقوا » هم شعار وحدت تلقي مي شود و طبعا مجمع جهاني وحدت اسلامي هم كه به امر مبارك رهبر معظم انقلاب ايجاد شده بر اساس همين تكلف الهي است و هر سال هم كنگره جهاني وحدت از طرف مجمع جهاني تقريب در تهران برگزار مي شود كه انديشمندان تقريبي جهان اسلام براي مباحثه در زمينه فراهم آوردن شرايط مناسب تر وحدت در جهان اسلام گردهم مي آيند.
آيت الله واعظ زاده خراساني در باره نتايج و دستاوردهاي كنگره هاي قبلي وحدت اسلامي هم ادامه مي دهد : ما در دو دهه گذشته تجربه كرديم باعده زيادي از علماي كشورهاي اسلامي آشنا شديم شخصيت هايي كه در ميان اهل سنت و شيعه و... واقعا به تقريب بين مذاهب اسلامي باور دارند و آنچه در ميان عامه مطرح است كه فرق اسلامي باهم ناسازگار هستند همه علما مذاهب در فكر وحدت و عظمت اسلام مي باشند.
وي البته توضيح مي دهد : اگر چه نبايد فراموش كنيم كه اختلافات مولود اجتهاد مجتهدين و علما فرق اسلامي است و هيچگاه حذف نمي شود اما مي تواند به همديگر نزديك شود و لااقل اين كنگره ها هيچگاه باعث تشديد كدورت ها و اختلافات نخواهد شد چون در سطحي علمي بحث هاي تخصصي همانند همه علوم مطرح مي شود كه در آنها هم موضوعات اختلاف هست و پس از سالها تلاش رفع مي شود ما هم در اين كنگره هاي تقريب به اين نتيجه رسيديم كه در جهان اسلام گروه بسيار قابل اعتنايي هستند كه در فكر تقريب مي باشند و از وجود اختلافات موجود رنج مي برند و اين مساله در مذاكرات مقالات و سخنراني ها مشهود است .
آيت الله واعظ زاده خراساني ادامه مي دهد : در اين كنفرانس علما جهان اسلام با علوم اطلاعات افكار و پيشنهادهاي همديگر آشنا مي شوند و استفاده مي برند و همين مساله دستاورد بزرگي براي كنفرانس هاي بين المللي وحدت اسلامي است ولي چون كمتر در جامعه قابل محاسبه است به چشم نمي آيد. اما اثرش اين است كه اين علما بلاد اسلامي وقتي به كشورهاي خود باز مي گردند همين افكار را تبليغ مي كنند.
وي ادامه مي دهد : من تاكنون در 50 كنفرانس بين المللي در كشورهاي اسلامي شركت كردم كه مشاهده مي كنم اين كنفرانس ها بسيار اثرگذار است . اين دوستي و مودت بين علما جهان اسلام در حال گسترش مي باشد اگر حوادث سياسي اجازه تداوم اين كار را بدهد حوادثي همانند اشغال عراق و افغانستان كه منجر به اختلافات شديد در فرق جهان اسلام هم شده كه نشان مي دهد جريان تقريب دشمنان فراواني هم دارد كه درصدد مقابله با آن هستند.
آيت الله واعظ زاده خراساني مي گويد : با شرايطي كه من مي بينم اگر جريان تقريب به طور طبيعي پيش رود در چند دهه آينده مذاهب اسلامي به شدت به هم نزديك خواهند شد و اختلافات فكري باعث كدورت تفرق و دشمني نخواهد شد و هدف اجلاس هاي ما هم همين است كه اجتهاد و اختلاف نظر بايد باشد اما اين اختلاف نظر به تفرقه منتهي نشود زيرا اسلام از فرقه فرقه شدن آسيب مي بيند و بدبيني و خصومت و خشونت پديد مي آورد اين وضعيت نبايد در جهان اسلام باشد ولو مذاهب مختلف باشند.
وي تلاش براي وحدت مذاهب اسلامي را بيش از عامه مردم مربوط به دوطبقه علما و مبلغان و سياستمداران و زمامداران مي داند و مي افزايد : البته علما اسلامي ابتدا بايد در اين زمينه خود را اصلاح كنند و دل خود را نسبت به ساير فرق صاف كنند در حاليكه بسياري از مشكلات پندار است و صورت حقيقي ندارد. ضمن آنكه اگر سياستمداران جهان اسلام به خود آيند و احساس مسئوليت كنند كه بايد وحدت را حفظ نمايند.
آيت الله واعظ زاده خراساني مي گويد : اگر زمامداران و احزاب سياسي براي پيشبرد اهداف سياسي و حاكميتي خود به تفرقه دامن نزنند تلاش هاي تقريب و وحدت در جوامع اسلامي حتما به نتيجه خواهد رسيد.
وي در زمينه بيداري اسلامي وچشم انداز آينده تقريب مذاهب هم مي گويد : خوشبختانه جهان اسلام براي احقاق حقوق خود در سالهاي اخير بيدار شده است كه مولود مباركي براي جهان اسلام محسوب مي شود و سفرهايي كه ما به كشورهاي اسلامي داريم اين بيداري را بيشتر احساس مي كنيم كه چگونه نسل جوان علاقمند به احيا تفكرات اسلامي شده است ضمن آنكه درك درستي از اسلام دارند و ايده اي نو هم دارند كه به دنبال ايجاد حكومت هاي اسلامي هستند.
در اين خصوص همچنين دكتر محمدعلي آذرشب استاد دانشگاه تهران و عضو مجمع عمومي تقريب مذاهب اسلامي نيز در گفت وگو با گزارشگر ما درباره اهميت تقريب و موانع اين كار در كشورهاي اسلامي و حتي در كشور ما مي گويد : وحدت به معناي يكنواختي نيست به معناي هماهنگي هم هست زيرا در مسير كلي هدف و جهت يكي باشد ولي در داخل اين مسير اجتهاد نظرهاي مختلف و آرا گوناگون مي تواند وجود داشته باشد اما اين اختلاف نظرها كه در طبيعت آدمي هست نبايد منجر به ناهماهنگي شود.

وي مي افزايد : ناهماهنگي ها باعث مي شود امت اسلامي از خطوط قرمز خارج شود و هر فرقه و مذهبي جهتي جداگانه براي خود انتخاب كند و باعث پراكندگي و ضعف در جامعه اسلامي شود كه متاسفانه اكنون در جوامع اسلامي اين پراكندگي وجود دارد اگرچه بعضا غيرظاهر است .
وي درباره دليل اين تشتت مي افزايد : دليل آن اين است كه متاسفانه كشورهاي اسلامي از لحاظ سياسي استقلال راي ندارند و يكنواختي سياسي در ميان دولت هاي اسلامي تا حد فراواني كم رنگ است كه مي توان گفت تقريبا وجود ندارد و اين وابستگي در كشورهاي اسلامي به نوعي تك قطبي و وابسته به غرب خصوصا آمريكا شده است .
دكتر آذرشب ادامه مي دهد : آمريكا هم علاقه اي به وحدت حتي در ميان كشورهاي اسلامي طرفدار خود در منطقه ندارد و به همين دليل با هر كشور اسلامي به گونه اي متفاوت برخورد مي كند تا ضمن حفظ وابستگي عدم انسجام هم كماكان وجود داشته باشد.
استاد دانشگاه تهران مي افزايد : اين عدم وحدت زمامداران اسلامي به مرور به سطح جامعه هم سرايت مي كند و بسياري از مسايل فرهنگي علمي و روابط اجتماعي در جوامع اسلامي را هم تحت تاثير خود قرار مي دهد.
وي به عنوان مثال درباره سياست اخير آمريكا براي ايجاد تفرقه ميان سني و شيعه مي گويد : آمريكا براي اين كار ابتدا از سياستمداران و حاكمان طرفدار خود را براي تبليغ جنگ شيعه و سني آنها همان حرف هايي كه آمريكا مي خواست زدند كه همه مردم ما با آن آشنا هستند بلافاصله برخي از خطباي مذهبي و امامان جمعه در كشورهاي اسلامي هم همان سخنان زمامداران خود را تكرار كردند و مشكلاتي را دامن زدند.
دكتر آذرشب ادامه مي دهد : متاسفانه اين سخنان تفرقه افكنانه از سوي برخي از علمايي زده شد كه هيچ انتظاري از آنها نبود افرادي كه تاكنون به عنوان سردمداران روشنفكري و بيداري اسلامي محسوب مي شدند و در سمينار اخير در كشور قطر نمونه هايي از آن را روشنتر ديديم .
اين مدرس تمدن اسلامي در دانشگاه مي افزايد : سياستمداران و حاكمان كشورهاي اسلامي با ايجاد جو رواني و تبليغي در كشور و يا تحويل اطلاعات غلط به روحانيون جو رواني را به گونه اي برنامه ريزي مي كنند كه اين افراد را تحريك كنند و متاسفانه اين افراد با نفوذ در ميان مردم هم به همان سمتي سوق داده مي شوند كه زمامداران سياسي و دولت هاي آنها و استكبار جهاني به سركردگي آمريكا مي خواهند.
دكتر آذرشب مي گويد : من در زمينه دادن اطلاعات غلط به روحانيون مذهبي در كشورهاي اسلامي آمار و اطلاعات دقيق دارم كه چه عده اي كتاب نوار و سي دي تهيه مي كنند و در اختيار اين آقايان قرار مي دهند كه متاسفانه اين دست ها هم در ميان اهل سنت و هم در ميان تشيع وجود دارد و فعال هستند كه در محافل علمي و فرهنگي ما بعضا فرياد مشتركي را مي شنويم كه مي گويند تشيع در حال ازدست رفتن است و يا در فلان منطقه ايران وهابيت قدرت گرفته است و... وقتي به منطقه مراجعه مي كنيد مي بينيد آنجا چنين خبري نيست و هيچ تحريك و اختلافي وجود ندارد آنوقت در مركز كشور بخاطر اطلاعات غلط حرف هايي زده مي شود كه باعث تفرقه ميان شيعه و سني حتي در داخل ايران مي شود كه اصلا قابل قبول نيست .
دكتر آذرشب ادامه مي دهد : مساله مهمتر از زمامداران و حاكمان سياسي در ميان عموم مردم مشاهده مي شود كه متاسفانه چون تحليل ندارند يا ضعيف هست تعصب جاي تحليل عقلي را مي گيرد و آن انتظاري كه اكنون در عصر ارتباطات و اينترنت از مردم داريم از واقعيات كنار مي مانند و علاقه اي به دانستن هم ندارند ازجمله آن مساله تحريف قرآن است در حاليكه هيچ فردي در تمام نقاط جهان اكنون نمي تواند در بي خبري بماند ولي گفته مي شود و به دنبال آن حركت هايي ناخوشايند مشاهده مي شود.
اين استاد دانشگاه تهران درباره جايگاه تشكل هاي تقريب مذاهب در كشورهاي اسلامي و ميزان اثرگذاري آنها بر رفتارهاي سياستمداران و مردم هم مي گويد : به نظرم مي رسد كه اكنون تعداد اين تشكل ها بسيار كم است چون جو سياسي و خواسته حاكمان اجازه چنين كاري به آنها نمي دهد به عبارت ديگر شخصي كه از اهل تقريب هم هست در جو رواني حاكم در كشور خود قرار مي گيرد سخناني مي گويد كه بسيار خطرناك است وقتي كه درباره علت چنين اظهارنظرهايي از او سئوال كردم مي گويد فشارهاي عظيمي روي ما هست كه بايد اظهارنظر به نفع حاكمان سياسي كنيم . به همين دليل مي خواهم بگويم هم تعداد اين تشكل ها كم است و هم آن شخصيت هايي كه علاقمند به تقريب هستند در فشار قرار دارند.
دكتر آذرشب ادامه مي دهد : در چنين شرايطي مجبورم اعتراف كنم روند كلي در كشورهاي اسلامي بيشتر به سمت تفرقه در حال حركت است دليل آن هم اين است كه كشورهاي اسلامي به شدت در مقابل آمريكا و غرب خودباخته شدند و احساس ضعف و حقارت مي كنند و اين حالت معمولا وقتي به علما و روشنفكران مي رسد آنها را نسبت به همديگر پراكنده مي سازد و وحدت را عملا در كشورها تضعيف كرده است .
وي مي گويد : اين روند باعث شده كه بيداري اسلامي هم دچار شكست شود الان گروههايي هستند كه آگاه مي باشند اما عامه مردم و سياستمداران تحت تاثير جوسازي و جبروت آمريكا و غرب قرار گرفتند و بيداري اسلامي هم كه در 10 سال پيش مشاهده مي كرديم اكنون تقريبا روبه افول است به همين جهت احساس مي شود صحنه تقريب مذاهب اسلامي از رهبران اثرگذار خالي است افرادي كه قبلا صداي آنها در منطقه و بلاد اسلامي رسا بود و حرف اول را در بيداري جهان اسلام مي زدند.
اين استاد دانشگاه ادامه مي دهد : اگر در گذشته بحث وحدت تبليغ مي شد اكنون تفرقه تبليغ مي شود و كشورهاي اسلامي به شدت در مقابل حملات غرب دچار ضعف شده اند زيرا تنها مي توانند بگويند ما تروريسم نيستيم . اصولگرا نيستيم متعصب نيستيم در حاليكه اين كار واكنشي نسبت به حمله آمريكاست كه همه مسلمانان را تروريسم معرفي كرد و اين سخن اكنون در همان حاكم شده و مسلمانان در حالت تدافعي قرار گرفتند.
دكتر آذرشب مي گويد : جريان عراق و لبنان در اين زمينه موثربود و همين تبليغات سو باعث شد حزب الله از بسياري خواسته هاي خود كوتاه بيايد چون ورقه هاي اسلامي و تروريسم با هم مخلوط شده و حتي براي بسياري از مسلمانان هم امر مشتبه شده بين مقاومت و حركت هاي تروريستي بين اصولگرايي و تعصب در حاليكه اصولگرايي در دوراني ارزشمند بود اما اكنون نيازمند توضيح حتي براي مسلمانان شده است و حتي حاكميت اسلامي و حكومت اسلامي زير سئوال رفته است و اين جو جوي است كه به پراكندگي و تفرقه و از هم گسيختگي اجازه قدرت مي دهد.
عضو مجمع عمومي تقريب مذاهب اسلامي در باره راه حل براي گسترش تقريب مي گويد : به نظر من نبايد صرفا به راه فقه و اصول براي تقريب بسنده كرد اگر چه اكنون كارهاي فراواني هم انجام مي شود و خوب هم هست ولي نبايد به اين مساله اكتفا كرد كه چون ما در فقه شيعه و سني اشتراكاتي داريم ديگر مشكل جدي وجود ندارد اين مسايل به نظر مي رسد نيازمند جستجوي اولويت هاي جديدي است و آن اولويت هم ايجاد فرهنگ تقريب است كه فرهنگ عزت و فرهنگ كرامت و مقاصد اسلامي در تمام اجزا زندگي و معيشت مردم نفوذ كند.
وي در باره ابزار كار اين فرهنگ سازي هم مي گويد : اگر چه رسانه هاي بين المللي در اختيار مخالفان تقريب مذاهب اسلامي است اما ما هم كم نداريم اما حتي كانال ها و شبكه هاي عربي وابسته به جمهوري اسلامي ايران هم در اين زمينه به نحو احسن به كار گرفته نمي شوند حتي به صراحت مي توانم اعلام كنم كه گاهي بعضي از اين شبكه ها حركت خلاف مقصد تقريب پيش مي روند بسياري از شبكه هاي اينترنتي كه در جمهوري اسلامي به وجود آمده حركت هاي ضدتقريبي دارند و تشيع را با ذهنيت بسيار سطحي و ضعيف معرفي مي كنند در حاليكه به اعتقاد ما تشيع همان اسلام ناب محمدي (ص ) است كه مكتب صحيح و پيشتاز است كه آن را به درستي معرفي نمي كنيم .

به هر حال اختلاف قابل حل است و دست معتقدان به وحدت و تقريب هم كاملا بسته نيست ما نيز مي توانيم با امكاناتي كه داريم و با دعوت از شخصيت هاي پيشرو در جهان اسلام حركت هاي خود را بهتر ساماندهي نمائيم .
البته نبايد هم فكر كرد برگزاري اين كنفرانس ها همه هدف ها را محقق مي سازد زيرا دعوت سالانه از تعدادي از شخصيت هايي كه همه ساله گردهم مي آيند بجز جنبه تبليغاتي نمي تواند اثرات محسوس فراواني هم داشته باشد. البته بايد گزارش عملكرد هم از مدعوين درخواست شود زيرا اكنون كساني هم هستند كه معتقدند اين كارها چون تاكنون نتيجه بخش نبوده در آينده هم نخواهد بود زيرا اختلافات در جهان اسلام بيشتر شده است .
نبايد فراموش كرد كه مبارزه با جريان قوي تهاجم فرهنگي و فكري در جهان اسلام صرفا به قدمهايي در حد برپايي يك كنفرانس وحدت خلاصه نمي شود زيرا جهان نوين ديگر پذيراي سخنان تكراري از سوي آدمهاي تكراري نيست . بايد به جستجوي احياگراني كه در ساير جوامع اسلامي وجود دارند رفت و هر سال از آدمهاي جديد در اين زمينه دعوت به عمل آيد. كساني كه درد تقريب دارند و سخني نو هم مي گويند ولي از چشم ما پنهان مي مانند و بالاترين هنر برگزار كنندگان اجلاس هاي وحدت هم بايد معرفي شخصيت هاي جديد وحدت گرا و تقريبي به جهان اسلام باشد تا اين پويايي روز به روز تقويت شود در غير اين صورت اگر كنفرانس هاي وحدت هر سال نتواند حداقل 50 درصد مدعوين را از ميان افراد جديد انتخاب كند نبايد به موفقيت آن در آينده چندان اميدوار بود.
اسلام از صدر اسلام تاكنون بيش از هرچيز از تفرقه ضربه خورده و هرگاه مسلمانان به وحدت و اتحاد رسيدند به پيروزيهاي ارزشمندي دست يافتند و امروز نيز مسلمانان مي توانند با وحدت قدرت و عزت خود را در جهان و منطقه بازيابند
آيت الله واعظ زاده خراساني : وحدت جزو اصول كلي اسلام و در رديف توحيد از طرف خداوند مطرح شده و در قرآن كريم هم بارها به وحدت در ميان مسلمانان سفارش و تاكيد شده است
دكتر محمدعلي آذرشب استاد دانشگاه تهران : امروزه وحدت مذاهب اسلامي از دو گروه بيشترين ضربه را مي خورد اول زامداران وابسته كه در اين راستا همگام با استكبار جهاني به سركردگي امريكا عمل مي كنند و دوم اشتباهات مكرر در ميان علما و روشنفكران جهان اسلام كه بعضا ناخواسته در رديف دشمنان وحدت اسلامي قرار مي گيرند
كنفرانس هاي بين المللي وحدت اسلامي اگر هر سال نتواند 50 درصد از ميهمانان خود را از ميان انديشمندان و طرفداران جديد تقريب انتخاب كند نمي توان به موفقيت آن در آينده چندان اميدوار بود