به مناسبت سالگشت رحلت پيامبر اكرم محمد مصطفي (ص )
هيثم شيركش
پرداختن به زواياي مهم سيره و زندگاني آن حضرت (ص ) مي تواند راه گشايي بسياري از مسائل و معضلات جامعه اسلامي و جهاني باشد. در بعد نظامي كنكاش در سيره دفاعي و جهادي پيامبر اعظم (ص ) براي فرماندهان و مديران دفاعي نظام مقدس جمهوري اسلامي ايران به عنوان راهبردي مهم در راستاي بازدارندگي و دفاع مشروع مدنظر است . دقت در شيوه و تدابير نظامي آن حضرت ازجمله فعاليتهاي اطلاعاتي حفاظت اطلاعات شوراهاي جنگي دكترين نظامي بهره گيري از فنون و اصول جنگ هاي رواني و از همه مهمتر تطبيق آداب و اخلاقيات جنگ مي تواند به عنوان چراغي فراراه آينده دفاعي كشور مطرح بوده و با پژوهش ها و تحقيقات كاربردي در خصوص اين اصول مي توان از فيض فضايل و نبوغ خدا داده آن پيامبر عظيم الشان در اين رابطه بهره ها برد.
در مقاله حاضر كه تحت عنوان « تاكتيكهاي دفاعي پيامبر و تبيين الگوي دفاعي پيامبر اعظم (ص ) » تقديم گرديده برآنيم كه ضمن پرداختن به تدابير دفاعي و رزمي آن حضرت به اهم اصول و مباني مرتبط در اين خصوص از خلال بررسي حوادث تاريخي صدر اسلام اشاره نماييم .
1 ) فعاليتهاي اطلاعاتي
يكي از مهمترين كارهايي كه قبل از هر جنگي مورد اهتمام و عنايت فرماندهان زبده و خبره قرار مي گيرد عبارت است از بدست آوردن اطلاعات كافي از كميت كيفيت و آمادگي رزمي نيروها روحيه و كارايي فرماندهان و انواع اسلحه و ابزار جنگي دشمن مي باشد.
از طرفي درك ميزان حقيقي قدرت دشمن در همان حال كه براي فرماندهي و مديريت امور جنگ در راستاي تدارك و اتخاذ تدابير لازم ضرورت دارد كم گرفتن نيروي خصم به منظور تقويت روحيه افراد خودي ضمن اجتناب از سوق دادن نيروها به تنبلي و كاهلي بسيار مفيد و مورد عنايت فرماندهان مي باشد.
پيامبر اعظم (ص ) به مقوله امور اطلاعاتي اهميت فراوان داده و عده اي را موظف مي داشتند تا از تصميمات و تحركات دشمن اطلاعاتي را جمع آوري نمايند و در جنگها طبق اطلاعات رسيده و ارزيابي دشمن طرح و برنامه دفاعي يا جنگي مي ريختند مثالهاي ذيل گواهي بر اين مدعاست :
نخستين برخورد جدي مسلمانان با قريش در روز جمعه هفدهم رمضان سال دوم هجري در منطقه بدرروي داد حادثه اي كه مي بايست آن را از بزرگترين رويدادهاي صدر اسلام دانست . كاروان قريش با سرمايه بسيار بزرگي كه همه زنان و مردان قريش در آن سهيم بودند عازم شام ـ منطقه غزه شده بود.
هنگام رفتن كاروان رسول خدا(ص ) اخبار آن را داشت و در بازگشت مترصد بود تا در سر راه آن قرار گيرد. از اين رو كساني را مامور جمع آوري اخبار پيرامون مسير كاروان كرد و زماني كه خبر نزديك شدن آنان را شنيد اعلام حركت كرد ... (1 )
در جنگ احزاب از قول نبي اكرم (ص ) نقل شده كه فرمودند : « هر مردي كه برود و ببيند دشمن چه كرده است خداوند او را در بهشت رفيق من قرار خواهد داد... و در ادامه فرمودند : اي حذيفه برو در ميان دشمن ببين چه مي كنند اما دست بكاري نزن تا نزد من بر گردي » (2 )
در جنگ خيبر يكي از اقدامات مسلمانان اعزام يك گروه سه نفري براي بدست آوردن آگاهي از وضعيت خيبر بود. رسول خدا(ص ) عبدالله بن رواحه را همراه دو نفر ديگر به خيبر فرستاد و آنان توانستند در اقامت سه روزه خود آگاهي هايي بدست آورند ... (3 )
آنچه گذشت نمونه هاي معدودي از فعاليت هاي اطلاعاتي پيامبر اعظم (ص ) بود كه همواره مورد عنايت ايشان بوده و برنامه ريزي جنگي را بر مبناي آن به سرانجام مي رساند.
2 ـ حفاظت اطلاعات
حفاظت در لغت به معني نگهداري است و حفاظت اطلاعات عبارت است از كليه اقداماتي كه به منظور حفظ و نگهداري اخبار اطلاعات اسناد و مدارك و ... بعمل مي آيد ... (4 )
پيامبر اكرم (ص ) از اين روش نيز به بهترين وجه بهره ها جسته كه به ذكر موارد ذيل بسنده مي كنيم :
در نبرد احد سپاه قريش مركب از سه هزار نفر همراه تجهيزات كافي با سه هزار شتر و دويست اسب و... به سوي مدينه به راه افتاد. مورخان آورده اند كه عباس بن عبدالمطلب ضمن نامه اي خبر حركت قريش و تعداد نيروهاي آنان را به نبي اكرم (ص ) داد. مردي غفاري راه را به سرعت طي كرده در قبانامه را بدان حضرت رساند. ابي بن كعب كه نامه را براي آن حضرت خواند مكلف به سكوت و حفظ اطلاعات شد . (5 )
خاطر نشان مي شود كه « حفاظت گفتار » يكي از روشهاي حفاظت اطلاعات مي باشد كه تعريف آن عبارت است از شگردهاي مختلفي كه افراد بكار مي برند تا اخبار اطلاعات و اسرار سازماني از دسترس عوامل دشمن و افراد غيرمجاز محافظت گردد و انواع آن عبارت اند از :
1 ـ رازداري 2 ـ كلي گوئي 3 ـ ترقيق 4 ـ طفره 5 ـ توريه 6 ـ رمزگوئي (6 )
آخرين سريه اي كه قريب يك ماه و نيم پيش از غزوه بدر اتفاق افتاد سريه نخله به فرماندهي عبدالله بن جحش بود. رسول خدا(ص ) نامه اي سربسته به دست او سپرد و گفت كه با عده اي پس از گذشت دو روز از حركت نامه را گشوده و به آنچه در آن است عمل كند...
احتمال دارد كه اين اقدام حفاظتي براي مخفي نگاه داشتن عمليات بوده چه پيش از آن نوعا قريش از اقدامات آن حضرت (ص ) آگاه مي شده اند(7 )
3 ـ مشورت و توجه به نظرات و راه كارهاي فرماندهان .
در جنگ بدر پيامبر به اصحاب خود فرمود درباره ي اين مكان كه فرود آمده ايم اظهارنظر كنيد. حباب بن منذر گفت : اي رسول خدا(ص ) اگر به فرمان خداوند در اينجا فرود آمده ايم كه بر ما نيست گامي جلوتر يا عقب تر برويم ولي اگر در جنگ چاره انديشي و رايزني است نظر خود را ابراز كنيم
حضرت فرمود : جنگ چاره انديشي و رايزني است . حباب گفت : پس دستور دهيد تا آخرين چاه پيش برويم و در آنجا اردو زنيم من همه ي چاههاي آنجا را مي شناسم در آنجا چاهي است كه آبش شيرين و زياد است و تمام نخواهد شد و ما مي توانيم حوضي بسازيم و در آن آب كنيم . پيامبر فرمود : اي حباب به راي صحيح اشاره كردي ... (8 )
در غزوه خندق چون قريش از مكه آهنگ مدينه كردند گروهي از سواران خزاعه خود را به پيامبر رسانده و گزارش دادند پيامبر(ص ) مردم را فراخواندند و خبر حركت دشمن را به ايشان دادند و با آنها درباره ي نحوه جنگ به مشورت پرداختند : آيا در مدينه باقي بمانند و گرداگرد آن را (بنا به پيشنهاد سلمان فارسي ) خندق بسازند آيا براي مبارزه از مدينه بيرون بروند سرانجام مسلمانان اختلاف نظر پيدا كردند . (9 ) ولي به هر ترتيب با درايت و تدبير رسول خدا پيشنهاد سلمان محقق شد و پيروزي بزرگي نصيب سپاهيان اسلام گرديد. به هر روي مشورت با فرماندهان و حتي سربازان دلير ارتش اسلام كه معمولا در شوراهاي نظامي از طرف پيامبر(ص ) با عنوان كردن جمله « اشيروا الي » (يعني نظرات خود را براي من بيان كنيد.) صورت مي گرفت يكي از اصول تدابير دفاعي و نظامي پيامبر اعظم (ص ) بود كه راهبرد نظامي ايشان را به منصه ظهور مي رساند.
و اما اينكه انگيزه اين مشورت ها چه بود با اينكه پيامبر بنا بر معصوميت خود نيازي به اين قسم مشورت ها نداشتند سئوالاتي است كه علامه شهيد مرتضي مطهري (ره ) به بهترين وجه پاسخ داده اند. ايشان مي فرمايند : « و شاورهم في الامر » اين هم از شئوون اخلاق نرم و ملايم پيغمبر بود. (پيامبر(ص )) نيازي به مشورت ندارد رهبري مشورت مي كند كه نياز به مشورت دارد. او نيازي به امر مشورت ندارد ولي براي اينكه اين اصل را پايه گذاري نكند كه بعدها هر كسي كه حاكم و رهبر شد (بگويند او) مافوق ديگران است او فقط بايد دستور بدهد ديگران بايد عمل كنند و مشورت معني ندارد (لهذا مشورت مي كرد) علي (ع ) هم مشورت مي كرد پيغمبر(ص ) هم مشورت مي كرد. آنها نيازي به مشورت نداشتند ولي مشورت مي كردند براي اينكه اولا ديگران ياد بگيرند و ثانيا مشورت كردن شخصيت دادن به همراهان و پيروان است . (11 )
و بر همين اساس است كه رسول خدا(ص ) فراوان با اصحاب خويش رايزني مي كرد ف اما اين رايزنيها در امر جنگ بود . (12 )
4 ـ شيوه هاي نظامي پيامبر اعظم (ص )
شيوه هاي نظامي ـ دفاعي پيامبر مكرم اسلام (ص ) بر پايه هاي زير استوار بود :
اجتناب از جنگ هاي همزمان در چند جبهه
رعايت اصل غافل گيري
فشار اقتصادي بر دشمن
بهره گيري از نيروهاي تهاجمي و ضربتي
فرماندهي عالي و پيشگامي در تمامي لحظات بحراني و محورهاي تشديد نبرد(13 )
در همين خصوص حضرت علي (ع ) مي فرمايد : ما در جنگ بدر هر وقت در فشار سخت دشمن قرار مي گرفتيم به پيامبر پناهنده مي شديم . (14 )
در جنگ احد هنگامي كه همه مسلمانان جزاندكي راه فرار و پناه بردن به كوه را در پيش گرفته بودند پيامبر اكرم (ص ) بسان كوه در جاي خود استوار ماند و به سختي جنگيد. رسول خدا(ص ) هرچه تير داشت به سوي دشمن پرتاب كرد بطوري كه زه كمانش پاره شد و خود كمان نيز شكست . آنگاه با شمشير و سپر به جنگ پرداخت و در اين ميان چندين زخم به دست و بدن و دو زخم نيز به صورت مباركشان وارد شد. امير مومنان علي (ع ) راجع به شجاعت پيامبر (ص ) مي گويد : پيامبر(ص ) در ميدان نبرد نزديكترين فرد به دشمن بود و هر موقع كار سخت مي شد ما را پناه مي داد . (15 )
5 ـ جنگ رواني
در نقش تضعيف رواني دشمن جاي سخن نيست زيرا تاريخ ثابت كرده و تجربه نشان داده كه چنانچه بتوانند دشمن را به هر وسيله ممكن دچار تضعيف رواني نمايند دشمن خود را مي بازد قدرت مقاومت و جنگ را از دست مي دهد و در وضعيت دفاعي قرار مي گيرد و دچار حالت سردرگمي عجيب مي گردد شتابزده مي شود هر ساعت يك تصميم مي گيرد و دوباره از آن صرف نظر مي كند . (16 )
در تاريخ مي خوانيم رسول خدا(ص ) در ذيقعده سال هفتم به دليل ممانعت قريش از عمره ي مسلمانان در سال ششم عازم عمره القضا شد... در اين هنگام مشركان مي گفتند : قومي به مكه مي آيند كه گرماي بثرب آنان را سست كرده لذا رسول خدا(ص ) به اصحابش دستور داد تا در سه شوط طواف آهسته بدوند(هروله ) تا مشركين قدرت آنها را ببينند . (17 )
در فتح مكه پيامبر اعظم (ص ) دستور داد به هنگام شب مسلمين همگي در بيابان آتش بيافروزند تا مردم مكه با عظمت ارتش اسلام آشنا شوند و اتفاقا اين كار سخت در روحيه دشمن اثر گذاشت و هم چنين فرمان داد كه ابوسفيان را در گوشه اي نگه دارند و واحدهاي ارتش اسلام از مقابل او بگذرند تا عظمت سپاه او را مرعوب ساخته و وادار به تسليم كند آنچنان كه او نيز شديدا تحت تاثير قرار گرفت و علاوه بر اينكه تسليم شد ديگران را هم به اين كار واداشت . (18 )
در همين راستا پيامبر اكرم (ص ) براي عقيم كردن توطئه هاي رواني دشمن و ستون پنجم آن احتياطات و تدابير هوشمندانه اي اتخاذ مي نمودند. رسول خدا(ص ) در ماه رجب سال نهم هجري از مدينه به سمت تبوك بيرون رفت و علي (ع ) را در مدينه جانشين خود ساخت . منافقان شايع كردند كه پيامبر (ص ) علي (ع ) را براي جهاد دعوت كرده و او به واسطه ي شدت گرما و دوري راه از شركت در اين نبرد مقدس سرباز زد. علي (ع ) براي ابطال تهمت آنان نزد پيامبر(ص ) رفت و ماجرا را باز گفت : در اين جا بود كه پيامبر اسلام (ص ) بيان تاريخي خود را كه از دلايل واضح امامت و جانشيني او بعد از پيامبر است ايراد فرمودند و گفتند : « اما ترضي يا علي ان تكون مني بمنزله هارون من موسي الا انه لانبي بعدي » يعني : اي علي مگر خشنود نيستي كه نسبت به من همان مقام و منزلت را داشته باشي كه هارون نسبت به موسي داشت جز آن كه بعد از من پيامبري نيست و علي به مدينه بازگشت . پيامبر (ص ) براي حفظ شئوون و اوضاع مدينه كسي را جز علي (ع ) شايسته نديد و فرمود : تو نماينده من در ميان اهل بيت و خويشان مني . و به اين ترتيب نقشه منافقان را نقش بر آب كرد . (19 )
در همين خصوص و در باره پخش شايعات كه يكي از اعمال نادرست منافقان و يا افراد ضعيف الايمان مي باشد آيه 83 سوره نسا مي فرمايد : « آنها كساني هستند كه هنگامي كه اخباري مربوط به پيروزي و يا شكست مسلمانان به آنان برسد بدون تحقيق آن را همه جا پخش مي كنند. » زيرا بسيار مي شود كه اين اخبار بي اساس بوده و از طرف دشمنان به منظورهاي خاصي جعل شده و اشاعه آن به زيان مسلمانان تمام مي گردد. آيه در ادامه مي فرمايد : « در حالي كه اگر آن را به پيامبر و پيشوايان ـ كه قدرت تشخيص كافي دارند ـ بازگردانند از ريشه هاي مسائل آگاه خواهند شد » و بدون جهت نه مسلمانان را گرفتار عواقب غرور ناشي از پيروزي هاي خيالي مي كردند و نه روحيه آنها را به خاطر شايعات دروغين مربوط به شكست تضعيف مي نمودند... به همين دليل اسلام صريحا هم با شايعه سازي مبارزه كرده و جعل و دروغ و تهمت را ممنوع مي شمارد و هم با نشر شايعات و آيه فوق نمونه اي از آن است . (20 )
6 ـ آداب و اخلاقيات جنگ
جالب اينكه پيامبر (ص ) دستورهاي كلي به سپاهيان اسلام مي دادند تا در جنگ ها به عنوان مقررات نظامي حتما رعايت كنند بعنوان نمونه فرموده اند :
« اي بندگان خدا برويد در اين راه مقدس براي خدا و از درگاه خدا استعانت جوييد و در راه خدا جهادكنيد اي مردم ! كفار را پس از كشتن « مثله » ننمائيد... و اطفال و زنان و پيرمردان و راهبان آنان را به قتل نرسانيد و درختان آنان را جز در هنگام ضرورت نبريد و هرگاه يك نفر از شما مشركي را امان دهد امان او محترم شمرده شده و امانش دهيد تا آنكه آن مشرك كلام خدا را بشنود... اي مسلمانان ! هيچ گاه نخلستانها را نسوزانيد و كسي را به آب غرق ننمائيد و درختان ميوه را از ريشه و بن نكنيد و زراعت و محصول آنها را آتش نزنيد و حيوانات حلال گوشت را جز براي مصرف لازم خود سرنبريد و از بين نبريد و كفار را به يكي از سه پيشنهاد دعوت كنيد هر كدام را پذيرفتند از آنها قبول كنيد :
1 ـ به آنها بگوييد اي مردم ! اگر اسلام بياوريد با ما برادر خواهيد بود و ديگر شمشير به روي هم نمي كشيم و چنانچه اسلام را پذيرفتند به آنها پيشنهاد كنيد كه با شما به مدينه هجرت كنند تا از غنيمت جنگي كه براي شما است برخوردار باشند...
2 ـ اگر از اهل كتاب بودند بايد در هر سال جزيه بدهند ...
3 ـ اگر كافران در قلعه و حصاري قرار گرفتند و از شما امان خواستند تا از قلعه بيرون آمده تا حكم خدا بر آنها جاري گردد به آنها امان دهيد تا حكم پروردگار بر آنها جاري گردد.
اي مردم ! هيچ گاه آب آشاميدني دشمنان را آلوده نكنيد و آب را بر روي آنان نبنديد. رسول اكرم هرگز با دشمنان بر خلاف اين مقررات رفتار نكرد و جهاد با هوس هاي نفساني را بزرگتر از جهاد با دشمن مي دانست . (21 )
شعارهاي جنگي و رجزهاي سپاهيان اسلام داراي صبغه اي توحيدي اخلاقي و انساني بود كه نشان از دقت رسول اعظم (ص )در گزينش اين شعارها دارد. و اين دقت و ظرافت تا بدانجا مراعات مي شد كه نقل مي كنند : در فتح مكه يكي از سرداران سپاه بنام سعدبن عباده كه رئيس تيره خزرج بود شعار داد : امروز روز كشتار و تلافي است . پيام آور رحمت (ص ) علي (ع ) را فرستاد و به او گفت : پرچم را از او بگير و اعلام كن امروز روز رحمت است . (22 )
اين در حالي بود كه مشركان قريش از هيچ گونه جسارت اهانت و دشمني با پيامبر (ص ) و ياران او دريغ نكرده بودند. يكي ديگر از اصول مورد نظر پيامبر (ص ) در جهاد و مقاومت جنبه هاي نظم و انضباط سپاه و از همه مهم تر اطاعت پذيري از فرماندهان بود اما اين اطاعت پذيري تا زماني قابل پذيرش بود كه در معصيت به كار نرود. در همين خصوص آورده اند كه يكي از سرايا سريه علقمه بن مجزرمدلجي است .واقدي مي گويد : خبري به رسول خدا(ص ) رسيد كه مردم شعيبيه در فاصله 68 كيلومتري جنوب جده كشتي هايي را ديده اند كه گروهي حبشي بر آنها سوار بوده اند. حضرت (ص ) علقمه را به همراه 300 نفر بدان سوي فرستاد . او تا جزيره ي ميانه ي دريا رفت اما كسي رانديد .گروهي از سپاه وي قصد برگشت داشتند او اجازه داد تا به مدينه باز گردند و عبدالله بن حذافه را فرمانده آنان كرد. اين گروه براي پخت و پز غذا آتشي روشن كرده اطراف آن نشستند. عبدالله بن حذافه گفت : مگر من فرمانده شما نيستم و مگر نه اين است كه بايد از من اطاعت كنيد من دستور مي دهم در اين آتش برويد. برخي اراده ي رفتن در آتش را كردند. عبدالله كه وضع را چنان ديد گفت : بنشينيد من مزاح كردم . وقتي به مدينه بازگشتند و رسول خدا (ص ) خبر اين ماجرا را شيند فرمود « من امركم بمعصيه لاتطيعوه » يعني : كسي كه شما را به معصيتي فرمان دهد او را اطاعت نكنيد. گويا منشا اين كلام رسول خدا(ص ) كه فرمود : « لاطاعه لمخلوق في معصيه الخالق » همين رخداد بوده است . (23 )
جالب است كه بدانيم تبصره 4 ذيل ماده ي 6 آيين نامه انضباطي نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران از همين موضوع سرچشمه گرفته است . در اين تبصره آمده : هرگاه دستوري كه صادر مي گردد خلاف شرع مقدس اسلام و فرمانهاي مقام معظم فرماندهي كل قوا باشد قابل اجرا نبوده و دستور دهنده مسئول و قابل پيگرد است ضمن آنكه عدم اجراي اين قبيل دستورات بازخواست نداشته و مصون از تعقيب خواهد بود(24 )
نتيجه گيري
همان طور كه ملاحظه شد پژوهش در سيره دفاعي پيامبر اعظم (ص ) مي تواند تصويري كلي از دكترين نظامي راهبردي آن حضرت (ص ) را بدست دهد. در اين ميان بيشترين توجه در اين دكترين به اخلاقيات جنگ معطوف بوده به نحوي كه مي توان جنگ هاي دفاعي آن حضرت را به عنوان اخلاقي ترين جنگهاي دفاعي جهان بشمار آورد. در همين راستا و در جهت شناخت شيوه و رسالت دفاعي آن حضرت توجه به مراتب ذيل ضروري به نظر ميرسد :
اقدام در راستاي نهادينه كردن اصول اخلاقي جنگ در دانشگاههاي نظامي كشور.
بازنگري در متون درسي و شيوه هاي پژوهشي دانشگاههاي نظامي كشور با رويكرد به اصول سيره دفاعي پيامبر اعظم (ص )
گسترش ارتباطات دانشگاه هاي كشور با دانشگاه هاي جهان اسلام در همين رابطه
فعال كردن رايزنيهاي فرهنگي كشور در سرتاسر جهان در راستاي تبادل فرهنگي در اين خصوص
برگزاري همايش ها و نشست هاي تخصصي در سطح داخلي و خارجي و تشكيل دبيرخانه بررسي سيره نبي اكرم (ص ) در تهران
برنامه ريزي سازمانهاي عقيدتي سياسي نيروهاي مسلح در راستاي تبيين سيره دفاعي آن حضرت از طريق ادوار تخصصي تكميلي و مهارت افزايي و انجام فعاليت هاي تبليغاتي
توجه بيشتر سازمانهاي حفاظت اطلاعات نيروهاي مسلح به اصول و مباني اطلاعاتي پيامبر اعظم (ص )
به اميد اينكه با عنايت بيشتر به ابعاد و زواياي سيره و زندگاني آن حضرت (ص ) گام هايي در جهت تحقق دولت كريمه برداريم .
پاورقي :
1 ـ رسول جعفريان تاريخ سياسي اسلام ص 472
2 ـ اصغر منتظرالقائم تجلي هدايت ص 151
3 ـ رسول جعفريان تاريخ سياسي اسلام ص 602
4 ـ معاونت آموزش ناجا گزيده اي از دانش اداري و مالي ص 30
5 ـ احمدبن يحيي بلاذري انساب الاشراف ج 1 صص 313 ـ 314
6 ـ معاونت آموزش ناجا گزيده اي از دانش اداري و مالي ص 31
7 ـ محمدبن عمر واقدي مغازي ج 1 ص 16
8 ـ اصغر منتظرالقائم تجلي هدايت ص 109
9 ـ دكتر محمود طباطبايي اردكاني تاريخ تحليلي اسلام ص 185
10 ـ آيت الله جعفر سبحاني فروغ ابديت ج 2 ص 34
11 ـ استاد شهيد مطهري مجموعه آثار ج 16 ص 179
12 ـ رسول جعفريان تاريخ سياسي اسلام ص 582
13 ـ محمد نصيري تاريخ تحليلي اسلام ص 113
14 ـ نهج البلاغه غرائب كلامه شماره 9
15 ـ مركز بررسي تحقيقات سپاه پاسداران جنگهاي پيامبر (ص ) ص 66
16 ـ سيدحسين سليمي روانشناسي نظامي صص 42 ـ 43
17 ـ رسول جعفريان سيره رسول خدا(ص ) صص 613 ـ 61
18 ـ اصغر منتظرالقائم تجلي هدايت صص 203 ـ 202
19 ـ دكتر محمود طباطبايي اردكاني تاريخ تحليلي اسلام ص 270
20 ـ آيت الله ناصر مكارم شيرازي برگزيده تفسير نمونه ج 5 صص 8 ـ 427
21 ـ محمد محمدي اشتهاري نگاهي بر زندگي پيامبر اسلام (ص ) صص (117 ـ 115 )
22 ـ محمد نصيري تاريخ تحليلي صدر اسلام ص 128
23 ـ رسول جعفريان سيره رسول خدا(ص ) ص 662
24 ـ آيين نامه انضباطي نيروهاي مسلح ص 3
پيامبر اكرم (ص ) به امور اطلاعاتي اهميت فراوان مي دادند و گروهي را موظف مي داشتند تا از تصميمات و تحركات دشمن اطلاعات لازم را جمع آوري نمايند و در جنگ ها طبق اطلاعات رسيده و ارزيابي وضعيت دشمن طرح و برنامه دفاعي يا تهاجمي مي ريختند
لازم است سازمان هاي عقيدتي سياسي نيروهاي مسلح در راستاي تبيين سيره دفاعي پيامبر اكرم (ص ) از طريق ادوار تخصصي تكميلي و مهارت افزايي و انجام فعاليت هاي تبليغاتي به برنامه ريزي هاي لازم و شايسته بپردازند