فال در لغت به معناي طالع بخت و نيز پيشگويي و عاقبت بيني است . كلمه اي عربي است و در فارسي يعني شگون هم در معناي خوب و هم در معناي بد. فال گرفتن يعني اطلاعات از ناشناخته ها; و در عربي به فال خوب زدن « تفال » و به فال بد زدن « طيره » مي گويند. در فارسي فال خوب زدن را « مروا » و فال بد زدن را « مرغوا » گويند كه از دو كلمه « مرغ » و « آوا » تشكيل شده است . ايرانيان با آواز و جهت حركت پرندگان فال مي زده اند; مثلا با ديدن عقاب به عقوبت و هدهد به هدايت پي مي برده اند
. در اسلام و در حديث آمده است كه پيامبر گرامي اسلام (ص ) فال نيكو زدن را توصيه مي فرموده اند و طيره را مكروه دانسته اند به علت اينكه طيره مايه نااميدي بدبيني و بدگماني بوده و در مقابل فال نيكو و خوب نشانه اميدواري و كامروايي در زندگي است . در اسلام استخاره يعني طلب خيره (بر وزن جيره ) به معناي با خدا مشورت كردن و طلب تقدير خير كردن رواج داشته است
: مردم ايران اقبال بسيار زيادي به ديوان اشعار حافظ نشان داده اند چرا كه حافظ را « لسان الغيب » و حافظ كل قرآن و از سويي اين دفتر شعر را برگرفته از اسرار قرآن و وي را واقف بر گنجهاي پنهان الهي مي دانند. خودش مي گويد
به نااميدي از اين در مرو بزن فالي
بود كه قرعه دولت به نام ما افتد
يا در جايي ديگر :
از غم هجر مكن ناله و فرياد كه دوش
زده ام فالي و فريادرسي مي آيد
آيا مشخص است كه اولين فال چگونه و كي از ديوان حافظ گرفته شد
نخستين فال دقيقا ساعاتي پس از مرگ حافظ گرفته شد. ادوارد براون در جلد سوم « تاريخ ادبيات ايران » اشاره داشته است كه پس از فوت حافظ عده اي كه كلام وي را قلب كرده بودند او را تكفير و از دفن او در گورستان مصلي جلوگيري كردند. براي حل مشكل تصميم گرفتند با تفال از كلام خود حافظ راهنمايي بگيرند و پس از آنكه كليه غزلهاي حافظ را نوشته و در سبدي ريختند كودكي تفالي مي زند و غزل شماره 82 مي آيد كه به طرز عجيب و باور نكردني پاسخ جماعت رياكار را مي دهد و گفته اند كه از آن روز به وي لقب لسان الغيب داده اند غزل شگفت انگيز چنين است
كنون كه مي دمد از بوستان نسيم بهشت
من و شراب فرح بخش و يار حورسرشت
مكن به نامه سياهي ملامت من مست
كه اگه است كه تقدير بر سرش چه نوشت
قدم دريغ مدار از جنازه حافظ
كه گرچه غرق گناهست مي رود به بهشت
آيا تفال به ديوان حافظ شرايط خاصي دارد زمان و نحوه فال گرفتن و تفسير آن چگونه است
ايرانيان معمولا در جشنها شاديها اعياد و مناسبتهاي خاص و يا براي نيتهاي خاص و گرفتاري هاي شخصي به ديوان خواجه تفال مي زنند.
نحوه آن نيز معمولا با وضو و قرائت حمد و سوره و گرفتن ديوان در دست چپ و با حضور قلب توسط دست راست باز مي شود و اولين غزلي كه از سمت راست صفحه مي آيد البته از ابتداي غزل مورد لحاظ قرار مي گيرد. اولين بيت غزل بعد نيز شاهد يا تائيد كننده تفال است . البته ناگفته نماند كه روشهاي متعدد ديگري براي اينكار وجود دارد كه هر كس براساس اعتقادات قلبي خويش عمل مي كند و هيچ روش مدوني ندارد.
درخصوص تفسير نيز به حالات و وضعيت روحي ـ رواني احساسي عاطفي و باورهاي صاحب فال بستگي دارد و به يقين هرگز نمي توان حكمي كلي صادر كرد; چرا كه همان طور كه گفتيم كلام حافظ چند وجهي است . فال حافظ هيچ رابطه رياضي ندارد بلكه سر و كارش با دلهاي مشتاق مومن و روحاني مردم و خمير مايه اش روح پاك و ملكوتي حافظ است .
بعضي با استناد به مسائل علمي فال را رد مي كنند.
شما فال گرفتن و ارتباط آن را با علوم امروزي چگونه توجيه مي كنيد
فال شبيه علوم خفيه است كه وجود دارد ولي قابل اثبات نيست . خيلي از پديده هاي اين جهاني نياز به دليل و اثبات ندارد و دانش و علم هم به تنهايي پاسخگوي همه نيازهاي بشر نيست . در وجود بشر حسي وجود دارد كه او را از فصلهاي دانش و علم فراتر مي برد و اين احساس كه نياز زندگي بشر است هر روز به آدمي گوشزد مي كند كه فقط علم و دانش براي تنگناهاي زندگي كافي نيست بلكه ايمان توكل صبر و عشق هم لازم است .
تكيه بر تقوي و دانش در طريقت كافريست .
راهرو گر صد هنر دارد توكل بايدش
اما از لحاظ علمي امروزه روانشناسان معتقدند كه با تصويرسازي ذهني مثبت مي توان تحولات عميق در خود ايجاد كرد. امروزه با مهندسي صحيح بر ذهن و تصويرسازي مثبت از طريق انديشه هاي والاي حافظ مي توانيم با اميد آرزو عشق محبت مروت مدارا و... موجب تغيير و تحول در خود شويم .
البته هرگز با فال مسئوليت و وظيفه خطير انسان كه در قرآن به آن اشاره شده است از گردن او ساقط نمي شود. حافظ فقط يك واسطه است براي شناخت خود و دستيابي به كرامات انساني و انجام تعهدات ما در برابر خدا و خلق خدا و تلاش هميشگي انسان در راه كمال .
ما بدان مقصد عالي نتوانيم رسيد
هم مگر لطف شما پيش نهد گامي چند
حالا يك موضوع ديگر كه هر چند تكراري به نظر مي رسد اما تكرار ارزش آن را كم نمي كند.
نوروز در شعر و ادبيات فارسي چگونه آمده است
. نوروز يا به عبارتي فصل بهار يا عيد جايگاه رفيع و ويژه اي در شعر و ادب فارسي داشته است .
تقريبا مي توان گفت كه اكثر شعرا و اهل فرهنگ و ادب و فرهيختگان اين مرز و بوم در اشعار و كلمات خويش به نوروز عيد و همچنين فصل بهار اشاراتي داشته اند.
مولانا جلال الدين بلخي از بزرگ ترين عرفاي تاريخ ادبيات ايران حدود دويست بار در ديوان شمس از كلمه عيد استفاده كرده است و در جايي مي گويد :
عيد آمد و عيد آمد ياري كه رميد آمد
عيدانه فراوان شد تا باد چنين بادا
و در جايي ديگر گفته است :
بر خاكيان جهان بهاران خجسته باد
بر ماهيان تپيدن دريا مبارك است
يا آنكه شيخ فريدالدين عطار نيشابوري در وصف نوروز آورده است كه :
بر چهره گل نسيم نوروز خوش است
در صحن چمن روي دلفروز خوش است
از دي كه گذشت هرچه گويي خوش نيست
خوش باش و ز دي مگو كه امروز خوش است
همين طور خواجوي كرماني نيز در فصل بهار تشبيهات زيبايي دارد :
چون لعبت باغ پرده بگشود از رو
و افكند بنفشه تاب در حلقه مو
با فاخته گفتيم كه بهار آمد باز
فرياد برآورد كه كوكو كوكو
مثالهاي متعددي مي توان آورد كه در نوشته هاي شعر و ادب فارسي از نوروز و عيد اين سنت حسنه ايرانيان سخن به ميان آمده باشد; مثلا وحشي بافقي نيز در خصوص رويش بنفشه و سخنراني بي امان بلبل در بهار سروده اي دارد :
نوروز شد و بنفشه از خاك دميد
بر روي جميلان چمن نيل كشيد
كس را به سخن نمي گذارد بلبل
در باغ مگر غنچه به رويش خنديد
و بالاخره حكيم عمر خيام نيشابوري نيز رباعي معروفي دارد كه :
چون ابر به نوروز رخ لاله بشست
برخيز و به جام باده كن عزم درست
كين سبزه كه امروز تماشا گه توست
فردا همه از خاك تو برخواهد رست
حافظ نيز انديشه هاي مهم و قابل تاملي در زمينه نوروز و عيد دارد. در اين زمينه اشاراتي بفرماييد.
بله خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازي لسان الغيب مردم ايران نيز تفكرات ويژه و انديشه هاي جالب توجهي درباره نوروز دارد. حافظ بزرگ بارها و بارها در ديوان جادويي خويش ـ كه عصاره و خميرمايه حيات پرفراز و نشيب ملت ايران و آيينه تمام نماي شاديها و غمهاي تاريخي اي است كه بر مردم رازآلود و رند ايران رفته است ـ سخن از نوروز عيد و فصل بهار به ميان آورده است . حافظ معتقد است نسيم باد نوروزي روح و روان مردم ايران را جلا مي بخشد و با چراغ دل مي توان اين نسيم فرح بخش را حس كرد :
ز كوي يار مي آيد نسيم باد نوروزي
از اين باد ار مدد خواهي چراغ دل برافروزي
وي باور دارد كه اگرچه كار جهان همواره با مشكلات روزمره گره خورده است و بشر مجبور است كه اين مشكلات را به جان بخرد اما با نسيم دلنواز بهار مي توان غم دل را به بوته فراموشي سپرد و گره هاي زندگي را آسان كرد و آنها را گشود :
چون غنچه گرچه فرو بستگي است كار جهان
و يا در جايي ديگر اين رند عالم سوز اين جهان و آن جهان در كمال وسعت انديشي و ژرف نگري به بشر سردرگم و ماشيني عصر امروز اين پيام مهم ارتباطي را مي دهد كه :
روز هجران و شب فرقت يار آخر شد
زدم اين فال و گذشت اختر و كار آخر شد
آن همه ناز و تنعم كه خزان مي فرمود
عاقبت در قدم باد بهار آخر شد
مهم ترين درسي كه خواجه در اين بيت به ما مي دهد آن است با باد بهاري كه كنايه از نو شدن و نو كردن خويش است مي توان بر خزان و مشكلات زندگي فائق آمد و يقينا بايد اولا طرحي نو در افكند; و ثانيا غمهاي زندگي را به بوته فراموشي سپرد.
بيا تا گل برافشانيم و مي در ساغر اندازيم
فلك را سقف بشكافيم و طرحي نو در اندازيم
اگر غم لشگر انگيزد كه خون عاشقان ريزد
من و ساقي به هم سازيم و بنيادش براندازيم
راستي اين سئوال هميشه مطرح است كه چرا حافظ اين چنين در قلب روح و جان مردم نفوذ كرده است و به قول خودش : « اين چنين با همه در ساخته اي يعني چه »
حافظ از بزرگ ترين سخنوران تاريخ ايران زمين است كه به جرات مي توان گفت ديوان وي پس از قرآن پرمخاطب و پرتيراژترين دفتر شعر و ادب و كتاب مردم ايران است . امروز پس از ششصد سال كه از خلق اين اثر مي گذرد هر روز حرف سخن و انديشه اي تازه براي همگان دارد. از نگاه ارتباطي دو ركن مهم و اساسي در علم ارتباطات مخاطب و ديگري پيام است .
راز ماندگاري تاثيرگذاري تازگي و جادوگري كلام خواجه حافظ نيز در همين دو نكته نهفته است :
اولا مخاطب در شعر حافظ بسيار گسترده و متنوع است كه ديگر كتابهاي ادبي چنين ويژگي منحصر به فردي ندارند. پيامي و كلامي دارد روي سخن او با همگان است دعوتنامه حافظ براي همه انسانها از هر نژاد رنگ و مذهب است . همه افراد متفاوت و بعضا متناقض آن را مي خوانند و جالب آنكه تعابير متضادي هم از آن در پاره اي موارد مي كنند. به همين دليل مرور زمان آن را دچار كهنگي نكرده است .
ثانيا پيام در كلام و شعر حافظ بسيار متنوع و وسيع و در عين حال ساده چندوجهي و همه فهم است . برخلاف نظريه برخي تئوري پردازان و تعدادي از علاقمندان كه تصور مي كنند وجوه شاعري حافظ بر انديشه هاي او برتري دارد حافظ انديشمندي متفكر و داراي انديشه ها و افكاري قابل بحث و مهم در همه ابعاد زندگي بشر است . ديوان حافظ فقط ديوان شعر نيست و وجوه مختلفي از مهم ترين مسائل زندگي و حيات و اجتماعي بشر را در خود جاي داده است .
او درباره زندگي اجتماع سياست عشق عرفان آزادگي صبر و تحمل مدارا دنيا آخرت خدا جبر اختيار و صدها مسئله مهم در زندگي سخن گفته است و آدمي بيشترين شباهت و هم ذات پنداري را با وي حس مي كند به قول خودش :
عاشق و رند و نظر بازم و مي گويم فاش
تا بداني كه به چندين هنر آراسته ام
دو مسئله مهمي كه امروز لازمست در نگاهي جديد به حافظ مدنظر داشت يكي آن است كه كلام او را با عينك امروزه نگاه كنيم . مهم نسيت حافظ در قرن هشتم وقتي صحبت از صفتهاي پست انساني و يا خصائص والاي انساني مي كرده چه منظوري داشته است . مهم آن است كه من و شما از كلام و حرف او امروز چه مي فهميم و ديگر آنكه چگونه مي توان از روي كلام و سخن حافظ زندگي امروز خود را ساخت و آن را به صورت كاربردي در روزگار امروز خود ساري و جاري كرد.