بازخواني نبرد فاو
بخش چهارم و پاياني
سرتيپ پاسدار دكتر حسين علايي
اشاره : بخش سوم مقاله (معركه كمرشكن ) كه بازخواني نبرد فاو و شرح عمليات والفجر هشت به قلم سردار سرتيپ پاسدار دكتر حسين علايي ; فرمانده نيروي دريايي سپاه در زمان آن عمليات مي باشد را روز سه شنبه 8 اسفند در همين صفحه مطالعه كرديد. آنچه در پي مي آيد بخش چهارم و پاياني اين مقاله است كه ضمن تشكر از سردار علايي از نظر شما مي گذرانيم .
اهداف دشمن
اهداف دشمن در مقابله با اين عمليات به شرح ذيل جمع بندي مي شود.
1 ـ شكست تك انجام شده
2 ـ حفظ شهر فاو و تاسيسات بندري آن
3 ـ حفظ پايگاه هاي موشكي مستقر در راس البيشه كه محل استقرار موشك هاي ساحل به درياي موسوم به كرم ابريشم بود.
4 ـ كاهش تلفات خود در برابر تك انجام شده
5 ـ حفظ سرزمين خود در منطقه عملياتي
6 ـ انهدام نيروهاي تك كننده
صدام در آن زمان مي گفت كه ايراني ها در كيسه اي گير كرده اند كه درب آن كيسه در اختيار ماست و با گفتن اين جمله از به دام انداختن نيروهاي ايراني اطمينان داشت .
7 ـ حفظ تسلط بر اروند رود
8 ـ تامين خورعبدالله به منظور تردد ناوچه ها و شناورهاي پشتيباني رزمي از ام القصر به سمت اسكله هاي البكر و الاميه
9 ـ پشتيباني از نيروهاي رزمي و اطلاعاتي مستقر بر روي اسكله هاي البكر و الاميه
10 ـ باز پس گيري مناطق تصرف شده در تك يگان هاي جمهوري اسلامي ايران
دشمن به منظور رسيدن به اهداف خود از سه تاكتيك عمده استفاده مي كرد :
الف ـ استفاده گسترده از جنگ افزارهاي شيميايي به طوري كه با استفاده از اين سلاح ها بيش از 5000 نفر از رزمندگان اسلام مصدوم شدند كه حدود 2000 نفر آن ها بر اثر استنشاق گازهاي شيميايي و جراحات ناشي از آن به شهادت رسيدند. تفاوت به كارگيري سلاح هاي شيميايي با ساير سلاح هاي متعارف در اين است كه هم تلفات بيشتري به بار مي آورد و هم اثر رواني مختل كننده اي بر اين رزمندگان مي گذارد.
رزمندگان اسلام براي مقابله با سلاح هاي شيميايي دشمن از ماسك چفيه و برپايي آتش از طريق حمله به تانك ها و خودروهاي دشمن و به آتش كشيدن آنها بهره مي بردند. ولي استفاده از ماسك باعث كاهش توانايي رزمندگان در جنگيدن با دشمن مي شد.
تنها در 20 روز اول عمليات ارتش بعثي 1000 بمب شيميايي از طريق هواپيما بر سر رزمندگان اسلام فرو ريخت .
ب ـ استفاده وسيع از حمله هوايي براي زدن عقبه هاي يگان هاي عمل كننده
دشمن در اين ايام با پروازهاي زياد هواپيماهاي خود تمام پل هاي احداث شده بر روي رودخانه بهمنشير و اروند رود و نيز مراكز پشتيباني يگان ها را مورد حمله مرتب و بمب باران هاي هوايي قرار داد و بيشترين تلفات هواپيما نسبت به ساير عمليات ها را در عمليات والفجر 8 داشت .
در روزهاي اول عمليات دشمن با استفاده از بمب هاي ليزري تمام پل هاي موجود بر روي رودخانه بهمنشير را منهدم كرد و شرايط به گونه اي شد كه براي 48 ساعت امكان عبور از رودخانه بهمنشير به طور كامل قطع گرديد.
نيروهاي پرتلاش جهاد سازندگي كه نقش بزرگي در اقدامات مهندسي نصب پل ها ساختن جاده ها و آماده سازي عقبه يگان ها براي انجام عمليات والفجر8 داشتند پس از بمباران پل ها بر روي بهمنشير مجبور شدند يك پل عمدتا خاكي در رودخانه بهمنشير احداث نمايند تا در برابر بمباران هاي دشمن از بين نرود.
ج ـ پاتك با لشگرهاي ويژه گارد و ساير واحدهاي رزمي
اين پاتك ها در طول 75 شبانه روز جنگ به طور مرتب ادامه داشت و حتي دشمن بر خلاف تاكتيك جنگي خود در شب نيز اقدام به پاتك مي كرد. در يكي از اين پاتك ها كه متكي بر جاده ساحلي خورعبدالله به ام القصر در تاريخ 1364 11 29 انجام شد دشمن ستون تانك ها را بر روي جاده قرار داده و با كندي به پيشروي خود ادامه مي داد هر تانك كه مورد اصابت رزمندگان اسلام قرار مي گرفت تانك بعدي او را هل داده و به كنار جاده پرتاب مي كرد و خود جايگزين آن مي شد. در اين شب سرداران رشيد سعيد مهتدي رضا دستواره جعفر تهراني سعيد سليماني از لشگر 27
محمد رسول الله و تعداد زيادي از فرماندهان و رزمندگان لشگر 17 علي ابن ابيطالب حماسه هاي زيادي آفريدند. شرايط به گونه اي سخت شده بود كه در ذهن همه رزمندگان اسلام آيه 62 سوره نمل خطور مي كرد و تعداد زيادي از آن ها با خود زمزمه مي كردند كه : « امن يجيب المضطر اذا دعاه و يكشف السو » . در نهايت و در اوج اضطرار خداوند با فرستادن باران به كمك سلحشوران اسلام اين پاتك را هم ناكام گذاشت و همه دريافتند « ان تنصروا الله فلا غالب لكم » .
علت اينكه دشمن پس از ناكامي از پاتك هاي خود در محورهاي فاوـ البحار و جاده ساحلي به پاتك از محور ام القصر اقدام نمود دور بودن اين ناحيه از آتش توپخانه رزمندگان اسلام بود. ارتش صدام تصور مي كرد كه حمله از اين محور مي تواند تمام ناكامي هاي قبلي را جبران نمايد.
د ـ زير آتش قرار دادن مرتب جاده آبادان در منطقه خسرو آباد به گونه اي كه اين جاده را به طور كامل ناامن نموده و تردد از آن را مختل نمود. همچنين دشمن آتش هاي ضد آتشبار خود را با استفاده از گلوله هاي شيميايي انجام مي داد به طوري كه در يك روز خدمه چهار آتشبار توپخانه رزمندگان اسلام مصدوم گرديده و غير فعال شدند.
نتايج عمليات
عمليات فاو با موفقيت بزرگي كه پس از حدود سه سال از گذشت عمليات بيت المقدس نصيب مردم ايران كرد آغاز يك تحول بزرگ و گشايشي عمده در جبهه هاي جنگ بود كه به نوبه خود منجر به فتوحات ديگري از جمله عمليات كربلاي 5 و عمليات والفجر 10 گرديد . اين عمليات بزرگترين پيروزي رزمندگان اسلام پس از فتح خرمشهر در سال 1361 بود .
نتايج عمليات والفجر 8 به شرح ذيل جمع بندي مي گردد .
1 ـ اين عمليات بر اساس يك تفكر پيچيده و خلاق نظامي و به وسيله انسان هايي ورزيده و آموزش ديده و شجاع و شهادت طلب كه توانستند با تاكتيك مناسب دشمن را غافلگير نمايند انجام شد و به همين دليل ارزيابي از توان نظامي سپاه را در داخل و خارج كشور تحت تاثير قرار داد.
2 ـ اين عمليات نشان داد كه قدرت خلاقيت و ابتكار عمل فرماندهان و طراحان عمليات توانسته است كمبود شديد يگان هاي مانوري امكانات و مقدورات مورد نياز براي عمليات را تا حد زيادي جبران نمايد. فرماندهان سپاه توانستند مانور خود را به خوبي و منطبق با وضعيت زمين منطقه عمليات طراحي نمايند و از عوارض طبيعي زمين حداكثر بهره برداري را در طراحي مانور و آتش انجام دهند.
3 ـ دشمن براي بازپس گيري زمين منطقه عملياتي فاو مجبور شد نيروهاي خود را به طور گسترده به خطوط مقدم جبهه گسيل داشته و آن ها را بي مهابا مصرف نمايد و در نتيجه منهدم گردد. برخي معتقدند كه اگر بخش مهمي از توان نظامي دشمن در اين عمليات منهدم نمي شد ارتش بعثي دست به تهاجمات گسترده اي عليه مواضع رزمندگان اسلام در نقاط مختلف جبهه مي زد.
4 ـ اين عمليات قدرت تدبير فرماندهي قرارگاه خاتم الانبيا را براي كنترل نيروي هوايي پدافند هوايي و هوانيروز نشان داد و موجب اعتماد به نفس بيشتري گرديد و مشخص ساخت چنانچه از توان دو سازمان سپاه و ارتش متناسب با طبيعت آن ها استفاده شود نتايج بهتري حاصل خواهد شد.
5 ـ اين عمليات در منطقه اي انجام گرفت كه صدام به بهانه تسلط كامل براروند رود جنگ با ايران را شروع كرده بود . او قرار داد 1975 را در آغاز جنگ تحميلي پاره كرده بود و اين عمليات عملا قرار داد 1975 الجزاير را به سود جمهوري اسلامي ايران تثبيت كرد.
6 ـ عمليات والفجر 8 مبنايي براي تدوين استراتژي باز دارندگي جمهوري اسلامي ايران شد.
استراتژي بازدارندگي همواره بر اين اصل استوار است كه كشورهاي همسايه را از حمله نظامي به خاك كشور باز دارد و در صورت حمله صحنه نبرد را به داخل خاك دشمن منتقل سازد. ارزش اين عمليات به آن بود كه به دشمن نشان داد سياست بازدارندگي از طريق حمله گسترده توانسته است جنگ را به طور جدي به داخل خاك دشمن منتقل سازد و لبه تيز آن را به سوي ارتش متجاوز برگرداند.
ساير نتايج اين عمليات به شرح زير است .
1 ـ آزادسازي حدود 600 كيلومتر مربع از اراضي منطقه عمليات
2 ـ تصرف شهر فاو و تاسيسات نفتي و بندري آن
3 ـ تصرف سه پايگاه موشكي ساحل به دريا
4 ـ انسداد راه ورود كشتي هاي عراق به خليج فارس
5 ـ تسلط بر اروند رود
6 ـ تامين خورعبدالله
7 ـ تامين شمال خليج فارس و ايجاد امكان تردد امن كشتي ها به بندر امام خميني (ره )
8 ـ تهديد بندر ام القصر
9 ـ هم مرزي با كويت به عنوان عضوي از شوراي همكاري خليج فارس كه در پشتيباني از عراق اقدام مي كرد.
10 ـ به اسارت درآوردن 2105 نفر از نيروهاي دشمن
11 ـ انهدام تجهيزات دشمن به شرح ذيل :
هواپيما 39 فروند
بالگرد 5 فروند
تانك 300 دستگاه
نفربر 240 دستگاه
لودر و بلدوزر 5 دستگاه
انواع خودرو 250 دستگاه
توپ صحرايي 20 قبضه
توپ ضدهوايي 55 قبضه
ناوچه موشك انداز 2 قبضه
12 ـ غنايم به دست آمده در اين عمليات عبارتند از :
تانك 50 دستگاه
نفربر 45 دستگاه
لودر و بلدوزر 30 دستگاه
انواع خودرو 180 دستگاه
رادار موشكي 3 دستگاه
توپ صحرايي 20 قبضه
توپ ضدهوايي 120 قبضه
تحليل عمليات والفجر 8
عمليات والفجر 8 به دليل نوع طراحي اهميت زمين منطقه عمليات سرعت عمل در اجراي طرح عمليات انتخاب تاكتيك هاي مناسب و مخصوص به خود براي پيروزي بر دشمن غافلگير نمودن دشمن و همچنين توان پايداري و مقاومت طولاني در برابر پاتك هاي دشمن به مدت 75 روز يكي از جذاب ترين و مهم ترين نبردها در دوران هشت ساله حماسه دفاع مقدس است .
اجتناب از جنگ در زمين به شدت مسلح شده با كمك ميادين مين و سيم هاي خاردار و موانع متعدد پس از عمليات هاي والفجر مقدماتي و والفجر1 و در پي آن ابتكار انجام عمليات در منطقه هورالهويزه در شرق رودخانه دجله طي دو عمليات بزرگ خيبر در سال 1362 و بدر در سال 1363 موجب انفعال ارتش متجاوز رژيم عراق و ايجاد نگراني در ميان حاميان منطقه اي و بين المللي او گرديد. زيرا تداوم عمليات ها تا اندازه اي مانع فرسايشي شدن جنگ مي شد و علائمي دال بر ناتواني ارتش صدام را آشكار مي ساخت . از طرفي جمهوري اسلامي ايران كه ابتكار عمل نظامي را همچنان در دست داشت زمينه عمليات بعدي را با استفاده از تجربه عمليات در منطقه هور فراهم نمود.
در اين ميان عاملي كه موجب شد طراحان نظامي در انتخاب منطقه بعدي براي عمليات دقت بيشتري به عمل آورند اين بود كه هيچ يك از نبردهاي انجام شده در مقطع پس از فتح خرمشهر داراي نتايجي نبود كه قادر باشد برتري تعيين كننده اي را نصيب ايران كند. از اين رو لازم بود حركت جديدي در صحنه جنگ انجام شود كه با آنچه از روز اول جنگ تا آن زمان به وقوع پيوسته بود متفاوت باشد و فرماندهان نظامي ارتش بعثي عراق نيز از پيش بيني آن ناتوان باشند تا با تكيه بر غافلگيري بتوان به نتايج مورد نظر دست يافت . اين حركت جديد و تعيين كننده عبور از رودخانه عريضي همچون اروند رود و تسخير منطقه مهم شبه جزيره فاو بود. عمليات والفجر 8 يكبار ديگر توازن قوا را به نفع جمهوري اسلامي ايران ايجاد كرد . البته اين برتري نظامي نه بر اثر افزايش تجهيزات و توان رزمي تسليحاتي بلكه بر اساس ابتكار عمل و نوع طرح ريزي عمليات و به كارگيري مفيد توان رزمي موجود عليه دشمن به وجود آمد. در تمام دوران جنگ ارتش عراق از نظر توان رزمي و ميزان تجهيزات و تسليحات و تنوع آنها بر قواي جمهوري اسلامي ايران برتري داشته است . بخصوص اين برتري نظامي در برتري مطلق هوايي برتري زرهي برتري آتش توپخانه و برتري تعداد يگان هاي مانوري و حتي برتري تعداد سربازان موجود در جبهه هاي جنگ بوده است . از طرفي بكارگيري سلاح هاي كشتار جمعي و سلاح هاي شيميايي از سوي ارتش بعثي هميشه از مشكلات اصلي در طراحي عمليات ها عليه دشمن بوده است . آنچه عمليات والفجر 8 را برجسته و نمايان مي سازد اين است كه در طرح ريزي اين عمليات به نوعي تلاش شد كه برتري هاي ارتش صدام در موضوعات فوق ناكارآمد گردد و رزمندگان اسلام زمين و منطقه اي را براي جنگيدن انتخاب كنند كه دشمن نتواند از همه ظرفيت خود در جنگ عليه رزمندگان اسلام استفاده كند و برعكس همه ظرفيت و توان رزمي جمهوري اسلامي ايران در آن منطقه به كار آيد. در نهايت اين عمليات مقدمه اي شد براي وادار كردن شوراي امنيت سازمان ملل براي توجه به خواسته هاي جمهوري اسلامي ايران در نوشتن قطعنامه 598 و اطمينان از اين كه قدرت هاي بزرگ حامي صدام فقط با راه حلي سياسي مي توانند جلوي پيشروي نظامي جمهوري اسلامي ايران را براي رسيدن به خواسته هاي خود بگيرند.
اقدامات دشمن پس از عمليات والفجر8
1 ـ مذاكره آمريكا و شوروي براي اتخاذ ابتكار تازه براي پايان دادن به جنگ
سياست آمريكا در آن زمان بر اين قرار گرفت تا از شكست صدام به دست ايران جلوگيري نمايد.
2 ـ ملاقات مقامات آمريكا و شوروي با مسئولين عراقي و حمايت آنها از صدام
3 ـ حضور نظامي بيشتر آمريكا در خليج فارس به بهانه تامين امنيت كشتيراني در مسير انتقال انرژي
4 ـ كاهش دادن قيمت نفت تا حدود 7 دلار براي اعمال فشار اقتصادي بر ايران
5 ـ متهم كردن ايران به تروريسم
6 ـ موضع گيري كشورهاي عربي عضو شوراي همكاري خليج فارس عليه ايران
7 ـ متهم كردن ايران به خريد تسليحات از سوريه و كره شمالي
8 ـ به كارگيري سياست دفاع متحرك از سوي ارتش بعثي در سراسر جبهه هاي جنگ كه منجر به اشغال شهر مهران در تاريخ 1365 2 27 از سوي ارتش صدام گرديد و رژيم بعثي اعلام نمود كه فاو در برابر مهران . البته رزمندگان سپاه اسلام موفق شدند شهر مهران را دوباره در تاريخ 1365 4 9 بازپس بگيرند و اين پاياني بود بر سياست جنگي جديد ارتش متجاوز
9 ـ حمله هواپيماهاي ارتش بعثي به هواپيماي مسافربري نمايندگان مجلس و شهيد محلاتي در اول اسفند 1364
10 ـ حمله به ايستگاه هاي قطار از جمله به ايستگاه هفت تپه در استان خوزستان
نتيجه گيري
در مجموع عمليات والفجر 8 يكي از پيچيده ترين طرح هاي نظامي جمهوري اسلامي ايران است كه با موفقيت كامل انجام شد و براي ارتش بعثي يك « حمله ناگهاني » و « غير منتظره » تلقي مي گرديد و براي ايران يك نقطه عطف بود. اجراي طرح عمليات از نظر تاكتيكي انواع نبردها را با خود به همراه داشت مثل عبور از رودخانه جنگ با موانع عمليات در دشت ساحل دريا شهر جنگل زمين پست و سست و. ...
در طرح پشتيباني اين عمليات فعاليت هاي گوناگون مهندسي مثل نصب انواع پل بر روي رودخانه هاي اروند رود و بهمنشير احداث جاده هاي نظامي مختلف به شكل آنتني در ميان نخلستان ها و در عقبه ها و نيز احداث مواضع گوناگون توپخانه در زمين هاي سست و در باتلاق ها و همچنين ايجاد سايت هاي موشكي پدافند هوايي و... صورت گرفته است . البته در هفته هاي اول عمليات ايران توانست فقط از يك پل شناور كه فقط شبها آن را نصب و استفاده مي كرد بهره ببرد و نصب پل لوله اي بعثت كه در مقابل بمباران هوايي دشمن مقاوم بود حدود سه ماه به طول انجاميد. براي نصب اين پل از لوله هاي نفتي 56 اينچي به طول 80 كيلومتر لوله استفاده شد . گفته مي شود اين لوله ها از يك كشتي عراقي به غنيمت گرفته شده بود. جهاد سازندگي افتخار نصب اين پل را بر عهده داشت .
بنابراين پياده كردن تجربيات و نحوه مديريت و فرماندهي اين عمليات مي تواند به توسعه مديريت كمك نمايد . بدين منظور عمليات والفجر 8 مي تواند به عنوان يك « مطالعه موردي » براي مدل سازي در بازي هاي جنگ در نظر گرفته شود و تصميم گيري هاي نظامي اين عمليات پياده گرديده و مدل مربوطه تكميل شود و به عنوان روشي براي سناريو سازي نبردهاي آينده مورد استفاده قرار گيرد.