بازخواني نبرد فاو
بخش سوم
سرتيپ پاسدار دكتر حسين علايي
اشاره : بخش دوم مقاله (معركه كمرشكن ) كه بازخواني نبرد فاو و شرح عمليات والفجر هشت به قلم سردار سرتيپ پاسدار دكتر حسين علايي ; فرمانده نيروي دريايي سپاه در زمان آن عمليات مي باشد را روز يكشنبه 6 اسفند در همين صفحه مطالعه فرموديد. آنچه در پي مي آيد بخش سوم اين مقاله است كه از نظر شما مي گذرانيم .
مشكلات برنامه ريزي براي عمليات
در طرح ريزي مانور اين عمليات چند مسئله حائز اهميت بود كه عبارتند از :
1 ـ عبور از رودخانه عريض اروند مهمترين مرحله اين عمليات بود . اروند رود بزرگترين رودخانه ايران است . آب چهار رودخانه كارون كرخه دجله و فرات از طريق اين رودخانه به خليج فارس مي ريزد و آب خليج فارس نيز در اين رودخانه جريان مي يابد. در واقع طبيعت اين رودخانه هم مانند يك خور است و هم مثل ساير رودخانه ها آب شيرين در آن جريان دارد. آگاهي از وضعيت خاص اروند رود مثل جذر و مد و جريان هاي مختلف درون رودخانه در نوبت هاي خاص هفته ساعت شب و روز كه موجب ايجاد چهار وضعيت مختلف مي گرديد در برنامه ريزي براي عبور نيروهاي خط شكن بسيار حياتي بود. در طراحي عمليات عبور غواص ها از اين رودخانه عريض مي بايستي اين شرايط مدنظر قرار مي گرفت و بخصوص به فاصله زماني بين جذر و مد كه بيش از 4 ساعت به طول مي انجاميد توجه مي شد . حدود 2500 غواص مي بايستي براي رسيدن به خط دفاعي اول دشمن با رعايت غافلگيري در شرايط آب مد از رودخانه عبور مي كردند تا به نزديك ترين نقطه از سنگرهاي اول دشمن برسند. اگر زمان شروع عمليات به خوبي تعيين نمي شد و عبور غواص ها با شرايط جذر رودخانه مواجه مي شد مي بايستي نيروهاي خط شكن حدود 200 متر را به صورت سينه خيز از ميان باتلاق ها و موانع موجود در آن ها عبور نمايند كه در اين صورت موفقيت عمليات با ابهام مواجه مي شد.
2 ـ عمليات عبور از موانع مصنوعي و شكستن خط اول دشمن و پاكسازي سر پل به دست آمده و توسعه آن به منظور ادامه عمليات .
3 ـ مرحله بندي عمليات و وارد كردن عمده قوا براي رسيدن به اهداف مورد نظر كه نياز به واحدهاي شناوري كافي و مطمئن داشت .
4 ـ توسعه در عمق و استفاده از موفقيت براي تثبيت اهداف به دست آمده و گسترش منطقه نبرد.
5 ـ پدافند و مقابله با پاتك هاي دشمن براي حفظ منطقه تصرف شده .
با توجه به مشكل انتقال ماشين آلات مهندسي همزمان با عبور عمده قوا امكان احداث خاكريزهاي مناسب براي ايجاد خط دفاعي در مقابل دشمن از اولويت ويژه اي برخوردار بود.
6 ـ برنامه ريزي براي عدم ورود به شهر فاو و دور زدن اين شهر به منظور عدم آسيب ديدن غير نظامياني كه احتمالا در شهر وجود داشتند.
7 ـ استفاده از يگان هايي كه قبلا كمتر در خط شكني هاي عمليات گذشته حضور داشتند به دليل وارد نكردن فرماندهاني كه اندكي ابهام در مورد موفقيت عمليات داشتند.
8 ـ انجام عمليات در شب با توجه به اين كه شفافيت آب رودخانه اروند امكان ديده شدن غواص هايي كه در سطح آب حركت مي كردند را فراهم مي آورد. از سوي ديگر دشمن گاهي اوقات از نورافكن هم براي مشاهده سطح رودخانه به خصوص در ناحيه اسكله فاو استفاده مي كرد.
9 ـ نياز به آماده كردن عقبه يگان ها در نخلستان هاي اطراف بهمنشير و نيز فضاي مناسب براي تمركز نيروها قبل از آغاز تك در ميان نخلستان هاي اطراف اروند رود و ايجاد اسكله ها و فضاهاي نگهداري قايق هاي انتقال عمده قوا.
10 ـ از آنجا كه در مجموع براي عبور 15 لشگر سپاه يعني در حدود 150 هزار رزمنده براي اجراي عمليات برنامه ريزي شده بود مي بايستي پل هاي زيادي براي پشتيباني اين نيروها احداث مي گرديد. معمولا در اين عمليات ها بايستي به ازاي هر لشگر يك پل در نظر گرفت
براي درك شرايط و حالت هاي مختلف اروند رود ماه ها كار فشرده اطلاعاتي صورت گرفت و با جمع بندي اطلاعات موجود در تاريخچه اين رودخانه و نيز شرايط جوي منطقه خسروآباد و فاو طي 20 سال گذشته كه از اداره هواشناسي گرفته شد وضعيت رودخانه براي طراحي عمليات مورد مطالعه قرار گرفت .
براي اجراي عمليات عبور غواص ها از رودخانه آموزش ها و تمرين هاي زيادي انجام شد تا شرايط روحي و جسماني نيروهاي عمل كننده به حد مطلوب برسد. اين عمليات اوج خطر پذيري نيروهاي انقلاب را به نمايش گذاشت . در اين باره يكي از نگراني هاي اصلي طراحان عمليات تاثير جريان آب بر حركت غواص ها در حين عبور از رودخانه و دور شدن آنها از هدف معين واگذار شده به آنها بود.
علت استفاده از لباس غواصي نه براي حركت در زير آب بلكه براي سرعت بخشيدن به حركت نيروهاي خط شكن در داخل رودخانه با استفاده از فين هاي غواصي و نيز ايجاد حداقل گرما براي نيروها تا توان جسماني آنها پس از عبور از رودخانه براي جنگيدن با دشمن كاهش نيابد.
براي مرحله بندي عمليات پي بردن به نحوه مناسب عبور از رودخانه چگونگي شكستن خط اول دشمن و گرفتن سر پل مناسب و چگونگي هوشياري دشمن و شيوه گسترش يگان هاي در خط قطعا نيازمند حضور اطلاعاتي در غرب اروند رود و شناخت بيشتري از واكنش هاي دشمن بود. اما با توجه به تهيه عكس هاي هوايي نقشه هاي نظامي و اطلاعات به دست آمده از زمين مورد نظر مرحله بندي عمليات به گونه اي مناسب صورت گرفت و چهار مرحله براي اين عمليات مشخص گرديد.
1 ـ عبور از رودخانه اروند و شكستن خط اول دشمن و پاكسازي سر پل به دست آمده از عناصر دشمن با كمك نيروهاي ويژه غواص .
اين دومين تجربه رزمندگان اسلام در عبور از رودخانه بود. تجربه اول عبور از رودخانه كارون در زمان عمليات بيت المقدس براي فتح خرمشهر بود ولي در آن زمان نه در ساحل رودخانه موانعي وجود داشت و نه خط دفاعي دشمن چسبيده به رودخانه بود.
2 ـ تصرف شهر بندري فاو رسيدن به خورعبدالله و استقرار در منطقه مثلثي شكل شمال شهر فاو و استقرار در پايگاه دوم موشكي در شمال غربي شهر.
3 ـ پيشروي يگان ها تا ابتداي كارخانه نمك و تشكيل خط دفاعي به موازات اين منطقه از ساحل تا خورعبدالله .
4 ـ رسيدن به زمين هاي انتهاي كارخانه نمك و كانال انتهاي آن واقع در جاده ام القصر تا ساحل رودخانه اروند.
ماموريت مرحله اول به عهده لشگرهاي 7 ولي عصر(عج ) 5 نصر 41 ثارالله (ع ) 19 فجر 31 عاشورا 25 كربلا 14 امام حسين (ع ) و تيپ هاي 44 قمر بني هاشم (ع ) و 33 المهدي (عج ) بود .
در مرحله دوم لشگرهاي 27 محمد رسول الله (ص ) 17 علي ابن ابيطالب (ع ) و در مرحله سوم لشگرهاي 8 نجف و 31 عاشورا براي اجراي طرح مانور انتخاب شدند. در مرحله چهارم نيز همه يگان ها براي انجام عمليات مد نظر بودند.
در خصوص توسعه عمليات در عمق بايد به اين نكته توجه داشت كه در نبردهاي بزرگي كه پس از فتح خرمشهر انجام شد همواره ميان عمق بخشيدن به عمليات و توان موجود از يك سو و هماهنگي پيشروي با پشتيباني عمليات از لحاظ مهندسي و آتش و لجستيك و... از سوي ديگر تعارض وجود داشته است . در اين عمليات توسعه در عمق و استمرار عمليات از شرايط حفظ موفقيت هاي به دست آمده بود كه با استفاده از شكل زمين انجام شد. البته اگر توان پيشروي براي رسيدن تا منطقه ام القصر در اختيار بود شرايط جبهه ها دچار تحول اساسي تري مي گرديد و شرايط براي تسليم دشمن سريعتر فراهم مي شد.
مراحل اجراي عمليات
پس از اين كه براي مسئولين كشور مشخص شد كه عمليات بزرگ سال در منطقه فاو بايد صورت گيرد. بنابراين طرح ريزي مانور اين عمليات با دقت زيادي انجام گرفت و سازمان رزم مناسب انتخاب گرديد و مانور يگان ها به تصويب رسيد.
براي اجراي اين عمليات 150 گردان برآورد شده بود وليكن در نهايت عمليات با 90 گردان انجام شد و امكان تامين 60 گردان باقي مانده فراهم نگرديد.
پس از تكميل شناسايي يگان هاي خط شكن كه به مدت حدود سه ماه به طول انجاميد تا بتوانند نحوه آرايش دشمن را بخصوص در خط اول مشخص نمايند و تمام نوع سلاح ها و انواع سنگرها و آرايش موانع و نيز پشت مواضع خط اول دشمن را شناسايي نمايند و به نحوه عبور از اروند رود كاملا مسلط شوند با مشورت با فرماندهان لشگرها و تيپ هاي مانوري مرحله بندي عمليات تنظيم گرديد.
به طور كلي اين عمليات در سه مرحله متوالي زماني به شرح زير انجام شده است .
مرحله اول شكستن خطوط دشمن در ساحل دور اروندرود و انهدام يگان هاي مستقر در آن و پيشروي به سوي اهداف تعيين شده و تصرف آنها كه به مدت چهل و هشت ساعت به طول انجاميده است . عبور غواص ها از اروند رود از سي دقيقه تا دو ساعت براي يگان هاي مختلف طول كشيد. برخي از غواص ها كه بر اثر موج و جريان آب از مسير خود منحرف شده بودند و با شرايط جذر رودخانه برخورد كردند حدود دو ساعت طول كشيد تا از باتلاق ها و موانع عبور نموده و خود را به خط اول دشمن برسانند.
مرحله دوم كه به مدت يك هفته انجام شده است و طي آن پاكسازي مناطق تصرف شده از وجود دشمن و گرفتن غنائم و به عقب بردن اسيران و مقابله با پاتك هاي فوري دشمن با رزمندگان اسلام در اين مرحله صورت گرفته و موجب تشكيل خط پدافندي در قاعده مثلث شبه جزيره فاو گرديده است .
مرحله سوم كه نزديك به هفتاد روز به طول انجاميده است مرحله تثبيت موفقيت هاي انجام شده و دفع پاتك گسترده و با فرصت دشمن بوده است كه طي آن يگان هاي خودي ضمن انهدام يگان هاي پاتك كننده توانسته اند قدرت دفاع رزمندگان اسلام را در مقابل پاتك هاي سنگين دشمن كه با واحدهاي ويژه از جمله لشكرهاي گارد رياست جمهوري و نيز با به كارگيري سلاح هاي شيميايي و سلاح هاي موشكي و حملات وسيع هوايي صورت گرفته است به نمايش بگذارند. در نهايت دشمن از ادامه پاتك به منظور بازپس گيري سرزمين هاي از دست داده مايوس شد و منطقه راس البيشه تا فاو و از آنجا تا درياچه نمك به تصرف رزمندگان اسلام درآمد و در نتيجه ارتباط دريايي عراق با خليج فارس قطع گرديد.
فرماندهان عراقي نام اين عمليات را « معركه كمر شكن » گذاشتند به دليل آنكه اين تهاجم حمله اي بود كه بر اثر آن « اراده » و « قدرت تلافي » دشمن در هم شكست .
شرح عمليات
عمليات در ساعت 10 : 22 روز 1364 11 20 با رمز « يا فاطمه الزهرا(س ) » از منطقه عمومي جنوب خسرو آباد تا انتهاي جزيره آبادان با عبور غواصان از اروند رود در حالي كه نم نم باران شروع شده بود آغاز گرديد.
با شروع عمليات غواص ها كه از قبل و از ساعت 30 : 20 به درون آب رفته و از اروند عبور كرده و در نزديكي سنگرهاي دشمن به كمين نشسته بودند تهاجم خود را جهت شكستن خط دشمن و پاكسازي آن آغاز كردند. البته در بعضي از نقاط غواص ها با مشكلاتي در عبور از اروند مواجه شدند. از جمله غواصان لشگر25 كربلا براي رفتن به سمت اسكله فاو با نور افكن هايي كه دشمن بر روي سطح رودخانه روشن كرد و با تيراندازي بي هدف آن ها بر روي رودخانه مواجه شدند ولي از آن جايي كه دشمن پي به وجود غواصان در آب و نيز آغاز عمليات نبرده بود لذا پس از مدتي نورافكن هايي را كه به طور آزمايشي روشن كرده بود خاموش كرد و تيربارها نيز از تيراندازي خودداري كردند. اكثر غواص ها براي اينكه در مقابل دشمن ديده نشوند آيه 9 سوره يس را قرائت مي كردند به اين شرح : « وجعلنا من بين ايديهم سدا و من خلفهم سدا فاغشيناهم فهم لايبصرون » آنها معتقد بودند كه با خواندن اين آيه خداوند به آنها كمك خواهد كرد تا از چشم دشمن مخفي بمانند. برخي از غواص ها مي گويند : پس ا ز آنكه وارد رودخانه شديم سطح رودخانه را موجي فرا گرفت كه باعث شد سرهاي ما در ميان امواج از ديد دشمن مخفي بماند.
از آنجا كه ماموريت فرد فرد غواصان از قبل مشخص شده بود و معلوم بود كه هر گروه از آن ها بايستي به سمت كدام سنگر دشمن پيش بروند لذا اكثر غواص ها موفق شدند تا سنگرهاي دشمن را بدون تيراندازي فتح نموده و تصرف نمايند.
پس از رسيدن گروه اول غواصان به خط مقدم دشمن و آغاز درگيري ها همزمان آتش پر حجم ادوات و توپخانه صحرايي روي ساحل جنوبي اروند نيز از سوي يگان هاي مربوطه به اجرا درآمد و نيروهاي خط شكن و نيز رزمندگان دنبال پشتيبان كه با كمك قايق هاي موتوري به سرعت به ساحل دور اروند رود منتقل شده بودند به توسعه سر پل خود در محدوده هر يگان مبادرت ورزيدند.
تقريبا در ساعت 30 : 2 پس از نيمه شب تقريبا تمام خط اول دشمن سقوط كرده و در اختيار رزمندگان اسلام قرار گرفت .
پس از پاكسازي خط اول مي بايست به منظور مقابله با پاتك هاي دشمن و نيز تثبيت و تامين سر پل اوليه دو حركت عمده از سوي يگان هاي خودي انجام مي شد.
1 ) دور زدن و محاصره نمودن شهر فاو به منظور پرهيز از جنگ شهري
2 ) پيشروي به سمت محور ساحلي واقع در جناح شمالي منطقه عمليات
3 ) پاك سازي كامل منطقه راس البيشه به منظور ايجاد فضايي امن به منظور حركت شناورهاي سنگين براي انتقال ماشين آلات مهندسي و نيز ساير تجهيزات پشتيباني
بر همين اساس دو لشگر پرتوان سپاه پاسداران انقلاب اسلامي عمليات خود را با هدف پاكسازي و الحاق خط اول آغاز كردند و قبل از روشن شدن آسمان پس از درهم شكستن مقاومت هاي ضعيف دشمن لشگر 25 كربلا كه مامور تصرف شهر فاو بود با حضور در مدخل ورودي شهر به محاصره آن پرداخت . در جنوب شهر نيز يكي ديگر از يگان ها طي مسافت زيادي در عمق به پيشروي خود به سمت خورعبدالله ادامه داد و در نتيجه اين شهر از شمال و جنوب به محاصره يگان هاي خودي درآمد.
همزمان با اجراي عمليات اصلي در منطقه فاو قرارگاهي كه ماموريت داشت تا به منظور درگير نگه داشتن نيروهاي دشمن در منطقه ام الرصاص اقدام به اجراي تك نموده و جزيره بوارين را تصرف نمايد موفق شد تا اين جزيره را به تصرف خود درآورده و در حدود 80 % از جزيره ام الرصاص نيز پيشروي نمايد ولي به دليل فشارهاي دشمن كه تصور مي كرد محور اصلي عمليات از اين منطقه است يگان هاي تك كننده عقب نشيني كردند با اين حال بخشي از اهداف تك در اين محور تا حدودي تامين شد.
پس از محاصره شهر فاو و حضور يگان هاي مانوري در محور ساحلي و نيز دستيابي به خورعبدالله پاكسازي منطقه راس البيشه از باقي مانده نيروي دشمن آغاز شد. تيپ المهدي (عج ) كه عمليات در اين منطقه را انجام مي داد با مقاومت هاي شديدي مواجه شد و دشمن با سنگر گيري بر بالاي مناره يكي از مساجد كه بر اروند رود مسلط بود مزاحمت هاي زيادي را فراهم آورد ولي رزمندگان تيپ المهدي (عج ) توانستند با عبور از محورهاي ديگر و از پشت دشمن به سمت مسجد حركت كرده و آتش دشمن را خاموش كنند.
در روز اول عمليات رزمندگان اسلام موفق شدند تا شهر فاو را به تصرف كامل خود درآورند و پرچم گنبد حضرت ثامن الائمه را كه از مشهد به جبهه آورده بودند بر بالاي بلندترين مناره مسجد آن شهر نصب نمايند. افتخار به احتزاز درآوردن پرچم گنبد امام رضا(ع ) نصيب فرمانده دلاور لشگر 25 كربلا برادر مرتضي قرباني گرديد.
همزمان با پيشروي در اطراف شهر فاو نخلستان هاي شمال و جنوب آن هم به طور كامل از وجود دشمن پاكسازي شد. لشگر ثارالله و تيپ المهدي (عج ) هم در همين زمان موفق شدند تا با پيشروي به سمت دومين پايگاه موشكي دشمن نيروهاي موجود ارتش بعثي در اين محور را منهدم و يا به اسارت خود درآورند. لازم به ذكر است كه به محض آغاز عمليات دشمن تجهيزات پرتاب و نيز موشك هاي ساحل به درياي خود را از اين پايگاه ها تخليه نمود و در نتيجه فقط چند خودروي راداري مربوط به سيستم هاي پرتاب موشكي به غنيمت رزمندگان اسلام درآمد. تا قبل از عمليات والفجر 8 دشمن از اين پايگاه هاي موشكي حدود 90 فروند موشك را به سمت كشتي هايي كه از طريق خورموسي به سمت بندر امام HY 2 خميني در حال حركت بودند پرتاب كرده بود.
در نتيجه تا پايان روز اول يگان هاي خودي موفق شدند علي رغم اينكه هر پنج دقيقه يك اردو هواپيماي دشمن در فضاي منطقه عملياتي و بر فراز اروند رود و نيز در عقبه هاي يگان ها ظاهر شده و اقدام به بمب باران مي كردند علاوه بر تصرف شهر فاو و پاكسازي كامل منطقه در شمال شهر و در جاده محور ساحلي حضور يابند و به اين ترتيب اهداف مورد نظر در مراحل اول و دوم عمليات با موفقيت كامل تامين گرديد.
با توجه به اهميت محور ساحلي در كنار خورعبدالله و حساسيت دشمن نسبت به آن پس از گذشت 36 ساعت از آغاز تك اولين پاتك ارتش صدام متوجه اين محور شد; ليكن موفقيتي در بر نداشت . همان گونه كه قبلا ذكر شد دشمن كه تصور مي كرد محور اصلي عمليات از سمت جزيره ام الرصاص و يا منطقه هورالهويزه به خاطر نزديكي اش به بصره است بيشتر توجه خود را به اين منطقه معطوف كرده بود; ليكن سرانجام پس از سه روز از آغاز تك متوجه اساسي بودن عمليات و تلاش اصلي در منطقه فاو شد و لشگر گارد رياست جمهوري را وارد درگيري در اين منطقه كرد.
قبل از آغاز عمليات با انجام فعاليت هاي شديد مهندسي كه با استتار كامل صورت مي گرفت سپاه موفق شد تا حدود 500 عراده توپخانه صحرايي توپخانه پدافند هوايي و تانك را در مواضع مناسبي كه احداث كرده بود در منطقه عمومي جزيره آبادان و در بين نخلستان ها مستقر نمايد اين اقدام اين امكان را براي قرارگاه خاتم الانبيا فراهم كرده بود تا دشمن را از حدود 100 كيلومتري قبل از رسيدن به منطقه فاو و در مسير حركت خود بر روي خطوط مواصلاتي منطقه و جاده هاي ارتباطي زير آتش سنگين توپخانه دوربرد سپاه و ارتش قرار دهد.
پس از ورود لشگر گارد به منطقه جهت انجام پاتك يگان هاي خودي با اجراي آتش انبوه توپخانه و ادوات به اين لشگر هجوم بردند. در اين ميان دشمن به منظور پشتيباني از لشگر گارد در ساعت 30 : 5 صبح روز 1364 11 24 به حمله شيميايي عليه مواضع رزمندگان اسلام مبادرت ورزيد; ولي به دليل ترس خلبان هاي هواپيماهاي عراقي از مورد اصابت قرار گرفتن آنها بخشي از بمب هاي شيميايي را در ميان نيروهاي لشگر گارد صدام فرو ريختند كه به مصدوميت تعدادي از آنان منجر شد.
در ادامه عمليات يگان هاي خودي در محور جاده استراتژيك جاده ام القصر و كارخانه نمك بر حملات خود شدت بخشيده و توانستند ضمن تصرف نيمي از كارخانه نمك روي جاده ام القصر نيز خطي دفاعي به موازات اين كارخانه تشكيل دهند. سپس طي چند شب درگيري متوالي يگان هاي خودي با درهم شكستن خطوط دشمن موفق شدند در شب هشتم عمليات خود را به سه راهي كارخانه نمك رسانده و با احداث چند رده خاكريز بلند و آرايش مناسب و استقرار سلاح هاي ضد زره در پشت آن مستقر شوند و خط پدافندي اوليه خود را تشكيل دهند.
از روز هشتم به بعد با تشكيل خط مناسب پدافندي دشمن كه خود را به طور كامل پيدا كرده و حواس خويش را بازيافته بود پاتك هايش را مجددا آغاز كرد. ابتدا از جاده فاوـ البحار وارد عمل شد كه با مقاومت رزمندگان اسلام مواجه و با از دست دادن تعدادي از نفرات و انهدام تجهيزات خود عقب نشست . سپس از جاده استراتژيك تهاجم خود را روي سه راهي كارخانه نمك متمركز كرد; ليكن بر اثر اجراي آتش شديد خمپاره وتوپخانه انهدام قابل توجهي را متحمل شده و با بر جاي گذاردن تعداد زيادي كشته و زخمي عقب نشيني كرد.
در روز يازدهم عمليات به منظور تكميل خط پدافندي و تثبيت آن از سوي رزمندگان اسلام در سراسر محور ساحلي و مياني جبهه آب رها شد و به اين ترتيب دشمن از تلاش مجدد براي پاتك در محورهاي ياد شده نااميد گرديد.
در مجموع درگيري هاي فاو و پاتك هاي دشمن 75 روز به طول انجاميد . پس از اين مدت دشمن از باز پس گيري منطقه مثلث فاو نااميد شد و به پاتك هاي خود خاتمه داد.
البته در اين عمليات رزمندگان بزرگي ازجمله محمد اثري نژاد مسئول لجستيك قرارگاه نوح مهندس حميد سليمي مسئول مهندسي قرارگاه نوح جعفر تهراني مسئول اطلاعات لشگر 27 محمد رسول الله (ص ) جواد دل آذر قائم مقام لشگر 17 علي ابن ابيطالب (ع ) و . .. به فيض عظيم شهادت نائل آمدند و تعداد زيادي هم از مسئولين يگان هاي شركت كننده در عمليات زخمي گرديدند.
بنابراين عمليات والفجر 8 طولاني ترين عمليات دوران جنگ بود و تثبيت منطقه تصرف شده در آن كار عظيمي بود كه كارشناسان نظامي دنيا به ايران در طرح ريزي و اجراي چنين نبردي آفرين گفتند.