معركه كمرشكن
بازخواني نبرد فاو
بخش دوم
سرتيپ پاسدار حسين علايي
اشاره : بخش نخست مقاله (معركه كمرشكن ) كه بازخواني نبرد فاو و عمليات
والفجر هشت به قلم سردار سرتيپ پاسدار دكتر حسين علايي فرمانده
نيروي دريايي سپاه در زمان آن عمليات مي باشد را روز سه شنبه مورخه يك
اسفند 85 در اين صفحه خوانديد . آنچه پيش روي شماست بخش دوم اين
مقاله است كه از نظر شما مي گذرانيم .
وضعيت و شرايط كشور عراق در زمان عمليات والفجر 8
1 ـ در اين سال
دولت عراق نيمي از توليد ناخالص داخلي سالانه خود
يعني در حدود 14 ميليارد دلار را به خريد تسليحات و فناوري ساخت
سلاح هاي مورد نياز اختصاص داد.
2 ـ در اين سال برتري كامل نظامي ارتش بعثي برقواي ايران برقرار بوده
است . استعداد نيروي هوايي آن كشور حدود 600 فروند از انواع
هواپيماهاي بمب افكن و شكاري شامل انواع هواپيماهاي توپولف
انواع
ميگ هاي جنگنده 21
23
25 و 27 و هواپيماهاي جنگي سوخوي 5 و 7 و
و هواپيماهاي مخصوص حمل موشك هاي F جنگنده بمب افكن هاي ميراژ 1
ضد سطحي به نام سوپراق تاندار بود كه از فرانسه به همراه خلبان در اختيار
گرفته بود. گفته شود در آن زمان
استعداد عملياتي نيروي هوايي عراق شش
برابر نيروي هوايي ايران بوده است .
3 ـ در اين سال كمك هاي مالي كشورهاي عربي به عراق از جمله عربستان
سعودي
امارات
كويت و. .. كماكان ادامه داشته است و اين كشورها از نظر
سياسي
اقتصادي
رواني و تبليغاتي نيز به شدت از رژيم صدام پشتيباني
مي كردند. رژيم هايي مانند مصر و اردن نيز از نظر سياسي
تبليغاتي و
كمك هاي نظامي در كنار صدام بودند.
4 ـ در اين سال حمايت كشورهاي اروپايي از رژيم بعثي در زمينه صدور
تسليحات به اين كشور افزايش يافت به طوري كه فرانسه هواپيماهاي ميراژ
سوپراتاندار و بمب هاي ليزري و موشك هاي ضد كشتي F 02005 ـ1
اگزوسه و موشك هاي ضد رادار و نيز بالگردهاي سوپر فق رق لون مجهز به
موشك هاي اگزوسه براي پرواز بر فراز خليج فارس به منظور ايجاد توانايي
در ارتش بعثي براي حمله به پايانه ها نفتي ايران و نيز نفكش ها را در اختيار
اين رژيم گذاشت . كشور آلمان نيز بر صدور فناوري ساخت سلاح هاي
شيميايي به رژيم صدام افزود. شوروي نيز كماكان تسليحات پيشرفته خود
از جمله انواع هواپيماها
بالگردها
تانك ها و نفربرها و موشك هاي زمين به
زمين دور برد را در اختيار اين رژيم قرار مي داد. آمريكا هم علاوه بر
كمك هاي اعتباري به انتقال اطلاعات از هواپيماهاي آواكس و نيز اطلاعات
ماهواره اي به رژيم صدام
ادامه مي داد.
5 ـ در اين سال ارتش بعثي
تلاش مي كرد كه جنگ را در خليج فارس و از
طريق حمله به نفت كش ها و بنادر نفتي ايران از جمله جزيره خارك گسترش
دهد. از طرفي سعي مي كرد در جبهه هاي زميني داراي آرايش دفاعي و نيز
سيستم پدافندي قابل اعتمادي باشد و براي وارد كردن فشار رواني بر مردم
ايران
به جنگ شهرها در مواقع خاصي ادامه دهد. در اين سال ارتش بعثي
توانايي حمله هوايي به شهرهاي دورتر ايران را هم پيدا كرد و علاوه بر آن
مراكز اقتصادي ايران را مورد حمله هوايي نيز قرار مي داد.
6 ـ همچنين در اين سال استفاده از كمك هاي اطلاعاتي آمريكا براي كنترل
تحركات نظامي ايران بخصوص از طريق هواپيماهاي آواكس مستقر در
عربستان افزايش يافت .
استعداد ارتش بعثي عراق
در هنگام وقوع عمليات والفجر 8 استعداد و توان رزمي كل ارتش بعثي در
همه جبهه ها و در سراسر مرزهاي ايران و عراق عبارت بود از :
1 ـ 5 لشگر زرهي شامل لشكرهاي 3
6
10
12 و 17
2 ـ 3 تيپ مستقل زرهي شامل تيپ هاي 10
1 و 2 گارد رياست جمهوري
3 ـ 2 لشگر مكانيزه شامل لشكرهاي 1 و5 و نيز 3 تيپ مكانيزه مستقل
4 ـ 5 لشگر پياده سازماني شامل لشكرهاي 2
4
7
8 و 11
5 ـ 70 تيپ مستقل پياده از نيروهاي احتياط
6 ـ 15 لشگر پياده كه همگي پس از شروع جنگ تحميلي
سازماندهي شده و
شامل لشگرهاي 14
15
18
19
20
21
22
23
24
26
27
28
31 و 35 مي شدند .
در مجموع ارتش عراق داراي نزديك به 6000 تانك و نفربر
120 گردان
توپخانه يعني در حدود 2500 عراده انواع توپخانه صحرايي و توپخانه
پدافند هوايي و داراي 550 گردان پياده بود . ارتش اين كشور با قدرت
خودروهاي ترابري خود در هر زمان قادر به جابجايي 3 لشگر پياده در هر
نقطه جبهه بود و در عرض 24 ساعت مي توانست يك تيپ پياده را از
جبهه اي به جبهه ديگر جابجا نمايد و ظرف 72 ساعت مي توانست يك تيپ
زرهي را از دورترين نقطه به جبهه مورد نظر انتقال دهد.
در اين زمان ارتش بعثي توانايي بمباران مداوم جبهه هاي جنگ را در مدت
يك ماه و بدون وقفه داشت . در اين شرايط و در هر زمان اين ارتش قادر بود
تا 40 گردان توپخانه را در يك نقطه متمركز كرده و در مقابل عمليات آفندي
يگان خودي با استعداد 100 گردان
مي توانست 300 گردان را از ساير
جبهه ها آزاد و در مقابل نيروي تك كننده
آرايش و گسترش دهد.
در آن شرايط از مجموع استعداد فوق 360 گردان پياده
68 گردان زرهي و
مكانيزه در خطوط مقدم جبهه ها استقرار داشتند كه با 90 گردان توپخانه
صحرايي پشتيباني مي شدند. بنابراين ارتش بعثي قادر بود كه در مقابل
تك هاي ايران با 180 گردان پياده و 52 گردان زرهي و مكانيزه به عنوان
واحدهاي احتياط
پاتك انجام دهد در آن زمان مجموع استعداد سپاه
پاسداران انقلاب اسلامي حدود 12 لشگر بود كه مي توانست با 100 گردان
آزاد به عمليات در هر نقطه اي
مبادرت ورزد.
استعداد دشمن در منطقه عملياتي
منطقه عملياتي والفجر 8 در حوزه استحفاظي سپاه هفتم ارتش بعثي
قرار
داشت . مسئوليت اين سپاه از منطقه ابوالخصيب در جنوب شهر بصره تا
راس البيشه در دهانه اروند رود تعيين شده بود و قرارگاه تاكتيكي آن در
ابوالخصيب قرار داشت . سپاه هفتم
طول خط پدافندي اروند رود را با دو
لشگر 15 و 26 پياده و يگان هايي از نيروي ساحلي ارتش بعثي پوشانده
بود.
لشگر 15 پياده با به كارگيري تيپ هاي 8
104
401
436 و 439 پياده
دو گردان كماندويي
پنج گردان تانك و نفربر
پنج گردان جيش الشعبي و با
پشتيباني آتش ق گردان هاي 15 و 20 توپخانه صحرايي
از ابوالخصيب تا
جنوب سيبه ـ مقابل پالايشگاه آبادان ـ گسترش داشت .
لشگر 26 پياده نيز با به كارگيري تيپ هاي 107
113
110 و 111 پياده
ناوتيپ هاي 7 و 72 دريايي
گردان 22 دفاع الواجبات
دو گردان كماندو
دو
گردان تانك و نفربر
چهار گردان جيش الشعبي و با كمك آتش پشتيباني ق
گردان هاي 22
94
79
33
632 توپخانه صحرايي
از جنوب زياديه تا
راس البيشه مستقر بود.
با شروع عمليات والفجر 8
لشگرهاي زير نيز به منظور تقويت يگان هايي در
خط دشمن و همچنين انجام پاتك هاي فوري
وارد منطقه درگيري شدند.
لشگرهاي 10
12
6 و 3 زرهي
لشگرهاي 2
11
4
8
7
17
19 و 18 پياده
لشگرهاي 5 و 10 مكانيزه
تيپ هاي دفاع ساحلي لشگرهاي گارد رياست جمهوري
در مجموع
يگان هايي كه از قبل و حين عمليات در جبهه فاو حضور يافتند
بر حسب تيپ و يا گردان مستقل به قرار ذيل مي باشد.
الف ) پياده
تيپ هاي 414
29
702
704
442
502
111
110
104
47
501
419
48
39
22
23
2
602
603
703
96
95
108
421
424 و5
ب ) پياده ساحلي
تيپ هاي 440
441
443
ج ) زرهي
تيپ هاي 30
16
34
42
26 و گردان هاي تانك 17 تموز
الرافدين
ذوالنورين و گردان 43 از لشگر 5
د) مكانيزه
تيپ هاي 25
20
15
8 و 24
ه ) نيروي مخصوص
تيپ هاي 65
66
68
و) گارد رياست جمهوري
تيپ هاي 1 مكانيزه
2 كماندو
3 نيروي مخصوص
4 مكانيزه و 10 زرهي و
يك گردان كماندويي
ز) كماندو
تيپ هاي كماندويي سپاه هاي 3
4
6
7
تيپ هاي 73 از لشگر 17
گردان
حطين
گردان 5 از لشگر 26
گردان كماندويي لشگر 15
ح ) جيش الشعبي
شش قاطع جيش الشعبي تحت امر لشگر 26
جيش الشعبي به نيروهايي مي گفتند كه از مردم عادي تشكيل شده و سازمان
نسبتا ضعيفي داشته و افراد آن از آموزش هاي كافي برخوردار نبودند. اين
واحدها به عنوان پيش مرگ لشگرهاي ورزيده ارتش بعثي عمل مي كرده و
براي كند كردن حركت پيشروي رزمندگان اسلام
تا رسيدن يگان هاي اصلي
دشمن
از آن ها استفاده مي شد.
استراتژي نظامي دشمن
راهبرد نظامي دشمن در هنگام انجام عمليات والفجر 8 براي ادامه جنگ در
سرتاسر جبهه هاي نبرد
عبارت بود از :
1 ـ استراتژي دفاع مطلق در جبهه ها
به منظور از دست ندادن سرزمين و
مستحكم سازي خطوط اول دفاعي با كمك فعاليت هاي شديد مهندسي و
مسلح كردن زمين با انواع موانع و ميادين مين و نيز تك هاي محدود به
مواضع قواي ايران
2 ـ فرسايشي كردن جنگ و خسته كردن ايران
با نپذيرفتن شرايط جمهوري
اسلامي ايران
3 ـ گسترش جنگ به خليج فارس و باز كردن جبهه دريا و حمله به نفت
كش ها و پايانه هاي نفتي ايران به منظور قطع درآمدهاي نفتي كشور و ايجاد
فشار اقتصادي بر مردم
4 ـ توسعه جنگ به عمق كشور ايران از طريق جنگ شهرها و حمله هوايي به
مراكز اقتصادي كشور با كمك دريافت هواپيماهاي دور پرواز از شوروي و
فرانسه و نيز موشك هاي زمين به زمين
5 ـ استفاده گسترده از سلاح هاي شيميايي در جبهه هاي جنگ و بخصوص در
مقابل هرگونه تهاجم و پيشروي نيروهاي ايراني
سازمان رزم خودي
قرارگاه خاتم الانبيا(ص ) هدايت و اجراي عمليات والفجر 8 را با دو قرارگاه
عملياتي كربلا و نوح بر عهده داشت . پاسگاه تاكتيكي قرارگاه مركزي
خاتم الانبيا با فاصله 1700 متر از خط مقدم و در بين نخلستان ها در پشت
اروند رود احداث گرديد تا بتواند از نزديك
هدايت عمليات را بر عهده
گيرد. اين براي اولين بار بود كه قرارگاه مركزي عمليات در نزديك ترين نقطه
به خط اول جبهه و زير برد آتش هاي خمپاره دشمن
احداث مي گرديد.
شرايط ويژه اين عمليات موجب شده بود كه فرماندهي كل سپاه
قرارگاه
تاكتيكي خود را در بين رزمندگان آماده براي تك
و در نزديك ترين مكان به
خط تماس با دشمن
برپا نمايد.
پس از تصرف منطقه فاو و منتفي شدن ماموريت قرارگاه هاي نجف در جزاير
ام الرصاص و بوارين
اين قرارگاه نيز به قرارگاه هاي كربلا و نوح براي مقابله
با پاتك هاي دشمن به آن ها پيوست .
ماموريت قرارگاه كربلا
اين قرارگاه فرماندهي محور شمالي جبهه عمليات و ماموريت تصرف شهر
بندري فاو را بر عهده داشت و مي بايستي به ايجاد خط دفاعي از اروند رود تا
درياچه نمك پس از تصرف منطقه به پردازد.
ماموريت قرارگاه نوح
اين قرارگاه
فرماندهي محور جنوبي جبهه عمليات و تصرف سايت هاي
موشكي ساحل به دريا و نيز تصرف منطقه راس البيشه و تامين جاده
ساحلي ام القصر و ساحل خورعبدالله را بر عهده داشت و پس از انجام
ماموريت فوق بايستي خط دفاعي خود را در اطراف محور جاده ام القصر تا
درياچه نمك تشكيل داده و در برابر پاتك هاي دشمن از اين سو
پدافند
نمايد.
قرارگاه هاي فرعي
همچنين
قرارگاه هاي ديگري با ماموريت هاي جداگانه به شرح ذيل تشكيل
شده بودند.
1 ـ قرارگاه يونس 1
تحت امر قرارگاه نوح و با شركت ناو تيپ كوثر كه
ماموريت حمله به اسكله الاميه را بر عهده داشت .
2 ـ قرارگاه يونس 2
قرارگاه عملياتي نيروي دريايي ارتش كه تحت امر
قرارگاه خاتم الانبيا بود و ماموريت حمله به اسكله البكر را بر عهده داشت
ولي عملا اين قرارگاه
فعال نشد تا بتواند اقدامي انجام دهد.
3 ـ قرارگاه رعد
قرارگاه عملياتي نيروي هوايي ارتش كه ماموريت پشتيباني
هوايي و پدافند هوايي را بر عهده داشت و با استقرار يك سايت موشكي ضد
هوايي هاگ
در منطقه فعاليت مي كرد و توانست تعداد زيادي از هواپيماهاي
دشمن را سرنگون نمايد . تنها در روز اول عمليات
اين سايت موشكي 12
فروند موشك به سمت اهداف هوايي
پرتاب نمود. فرماندهي اين قرارگاه را
شهيد خلبان عباس بابايي معاون عملياتي نيروي هوايي ارتش جمهوري
اسلامي ايران بر عهده داشت .
4 ـ قرارگاه شهيد سليمان خاطر
قرارگاه عملياتي هوانيروز كه ماموريت
تشكيل تيم هاي آتش با بالگردهاي كبري
تخليه مجروح با بالگردهاي 214 و
نيز جابجايي تعدادي از نيروها را بر عهده داشت .
نكات مهم طراحي عمليات
با توجه به آنكه عمليات والفجر 8 از سوي سپاه پاسداران انقلاب اسلامي
برنامه ريزي مي شد و ارتش جمهوري اسلامي ايران در طرح ريزي آن نقشي
نداشت بنابراين براي انتخاب منطقه عمليات و نيز تاكتيك هاي مناسب براي
اجراي طرح عمليات
نكاتي
مد نظر فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب
اسلامي قرار داشت كه به شرح زير است :
1 ـ برنامه ريزي براي انجام عمليات در منطقه اي صورت گيرد كه بتوان
با
استفاده از توانايي ها و نقاط قوت يگان هاي خودي به نقطه ضعف توان رزمي
ارتش بعثي حمله كرد.
2 ـ انجام عمليات در منطقه اي صورت گيرد كه از امكان اجراي مانور براي
يگان هاي مكانيزه و زرهي دشمن كاسته شود. بدين منظور منطقه عملياتي
انتخاب شده مي بايستي از عوارض طبيعي و مصنوعي مناسب برخوردار
باشد.
3 ـ عمليات در منطقه اي صورت گيرد كه موفقيت حاصل از آن
موجب فعال
شدن فضاي جبهه هاي جنگ گردد و در نتيجه ركود و انفعال در جبهه هاي
نبرد
جاي خود را به نشاط و استمرار فشارها بر دشمن بدهد و ادامه
تهاجمات عليه دشمن
امكان خروج وي را از لاك دفاعي
ندهد.
4 ـ عمليات در منطقه اي صورت گيرد كه با توجه به تجهيزات و تسليحات
موجود در داخل كشور و يا آنچه امكان ساخت آن در كارخانجات صنعتي
وجود دارد
قابل انجام باشد. علاوه بر اين طرح ريزي هم به گونه اي صورت
گيرد كه بتوان از موفقيت نبرد اطمينان حاصل كرد. لازم به ذكر است كه طرح
عمليات هم مي بايستي مبتني بر توان رزمي يگان هاي موجود سپاه پاسداران
انقلاب اسلامي
برنامه ريزي گردد.
5 ـ عمليات در منطقه اي صورت گيرد كه از عوارض طبيعي زمين منطقه بتوان
در افزايش توان رزمي نيروهاي خودي بهره برد
يعني زمين براي جنگيدن و
پاتك يگان هاي دشمن نامناسب و براي مانور يگان هاي خودي مناسب
باشد.
6 ـ منطقه اي براي جنگيدن انتخاب شود كه بتوان حتي الامكان بلافاصله
پشت يك عارضه طبيعي مانند رودخانه يا عارضه اي مصنوعي مانند درياچه
نمك
پدافند نمود تا دشمن نتواند به راحتي و با سهولت عليه يگان هاي
خودي پاتك كند. حسن منطقه فاو اين بود كه پس از تصرف جناحين آن كه
رودخانه اروند و خورعبدالله است بلافاصله فقط از يك سو مي بايست در
مقابل دشمن به پدافند پرداخت و در اين حالت با استفاده از ماشين آلات
مهندسي
امكان تشكيل خطوط دفاعي ميسر مي شد.
7 ـ به دليل عدم امكان اجراي آتش تهيه سنگين از سوي گروه هاي توپخانه
خودي و نيز عدم امكان استفاده وسيع از بمب باران هوايي و همچنين
نداشتن يگان هاي مانوري زرهي كافي براي شكستن خطوط مستحكم دشمن
و با توجه به برتري ارتش بعثي در اين زمينه ها
جنگ فقط با استفاده از
نيروهاي پياده شهادت طلب براي شكستن خط اول دشمن و نيز با استفاده از
غافلگير كردن دشمن و با بهره گيري از تاريكي شب انجام شود.
8 ـ اجراي عمليات در سرزميني صورت گيرد كه دشمن نتواند از همه
آتش هاي خود به طور موثر عليه يگان خودي
استفاده كند و توان وي در آن
منطقه محدودتر باشد.
پس در واقع مي توان اينگونه جمعبندي كرد كه انتخاب منطقه فاو براي
عمليات
دشمن را مجبور ساخت در ناحيه كه تمايلي به جنگ در آن
نداشت
درگير شود و براي مدت زيادي ابتكار عمل در اختيار رزمندگان
اسلام قرار گيرد.
نكات مورد توجه در طرح ريزي عمليات
در برنامه ريزي مانور عمليات
توجه به دو عامل به طور قابل ملاحظه اي در
طرح ريزي نبرد والفجر 8
موثر بود .
1 ـ تجارب عمليات خيبر و بدر كه در منطقه هورالعظيم انجام شد .
اين دو عمليات نشان داد كه اگر مشكلات مربوط به پشتيباني رزمي و
پشتيباني خدمات رزمي حل نشود و تدارك لازم از برنامه عمليات صورت
نگيرد
تمام دستاوردهاي عمليات مورد تهديد جدي قرار مي گيرد. بنابراين
استفاده از انواع پل و نيز بهره گيري از انواع شناورهاي تداركاتي و همچنين
امكان استفاده از آتش موثر توپخانه بايستي در اولويت برنامه ريزي ها قرار
گيرد و تا اطمينان از تامين آنها
نبايستي اجراي عمليات آغاز شود.
2 ـ پيچيدگي ها و ويژگي هاي خاص عمليات والفجر 8
به دليل سختي هاي عمليات خيبر و بدر كه نوعي عمليات آبي ـ خاكي تلقي
مي شد و در نهايت همه اهداف طرح ريزي شده براي آن ها
در حين اجراي
عمليات
تحقق نيافت
بنابراين برخي از فرماندهان ارشد سپاه از جمله
تعدادي از فرماندهان لشگرهاي خط شكن مثل لشگرهاي امام حسين (ع ) و
نجف اشرف درباره اين عمليات
ترديد داشته و از موفقيت آن نااميد بودند
به گونه اي كه فرمانده كل سپاه نتوانست براي اين فرماندهان و اين يگان ها
ماموريت موثري را در مرحله اول عمليات والفجر 8 تعيين نمايد . البته آنها
در مراحل بعدي عمليات فعالانه شركت داشتند.
فرماندهان ارتش نيز در بازديدي كه از اين منطقه
قبل از آغاز عمليات
داشتند به اين نتيجه رسيدند كه انجام اين عمليات امكان پذير نيست و آن را
يك طرح ناشدني مي دانستند.
اگر سپاه پاسداران انقلاب اسلامي
تجربه گرانبهاي دو عمليات خيبر و بدر
در هورالهويزه را به همراه خود نداشت
قطعا طراحي عمليات والفجر 8 با
مشكل روبرو مي شد.
قرارگاه خاتم الانبيا(ص ) هدايت واجراي عمليات والفجر هشت را با دو
قرارگاه عملياتي كربلا و نوح برعهده داشت
اگر سپاه پاسداران انقلاب اسلامي
تجربه گرانبهاي دو عمليات خيبر و
بدر در هورالهويزه را به همراه خود نداشت
قطعا طراحي عمليات والفجر
هشت با مشكل روبرو مي شد
زيرنويس عكس :
سردار محسن رضايي در حال تشريح عمليات والفجر هشت براي فرمانده
عالي جنگ حضرت آيت الله هاشمي رفسنجاني ـ قرارگاه كربلا
