مجيد زندي
واقعيتي را بايد پذيرفت كه امروزه بسياري از كودكان و نوجوانان ما اولين صحنه هاي خشونت آميز چون شليك اسلحه وارد كردن چاقو به بدن طرف مقابل زدن جسم سخت همچون ميله هاي آهني بر سر طرف مقابل و در نهايت قتل را از طريق تلويزيون مشاهده مي كنند و عجيب اينكه در چنين شرايطي از طريق همان رسانه هم اعلام مي شود كه افزايش رفتارهاي پرخاشگرانه و خشونت آميز در ميان جوانان و در مجموع در جامعه نگران كننده است !
اگر حداقل در اين زمينه طي دو دهه اخير اختصاصا روند افزايش صحنه هاي خشونت آميز به ويژه در برنامه هاي مربوط به كودكان و نوجوانان را مدنظر قرار دهيم به تفاوت هاي فراواني خواهيم رسيد كه تلويزيون امروز را به نمادي از آموزش خشونت و زد و خورد به كودكان و نوجوانان تبديل مي كند زيرا اكنون ديگر از برنامه هايي همچون « هاچ زنبور عسل » براي كودكان خبري نيست كه در ميان گل ها و بوته ها مظلومانه به دنبال مادرش مي گشت . يا پسر شجاعي كه همچون داستانهاي كليله و دمنه درس شجاعت و مردم دوستي را به كودكان و نوجوانان بياموزد. پسري كه در عين دوستي با افراد حسود و كينه توز هيچگاه به سمت انتقام حركت نمي كرد بلكه هدف نهايي او تغيير رفتار و روش غلط آدمهاي بدجنس بود و عجيب اينكه هر بار هم موفق مي شد و درسي از درستي به بدكاران آموزش مي داد.
در مقابل حالا ديگر زمانه عوض شده و اگر كارتوني هست رباتهاي وحشتناك و حيوانات زشت و بد هيبت و شخصيت هايي همچون كارتون « دي جي مون ها » هستند كه به انواع و اقسام تسليحات نظامي و تفنگ هاي پيشرفته مجهز هستند و قتل تنها راه حل ممكن است و حتي طنز شبانه هم دستاويزي براي فحش و ناسزا شده و فيلم ها و سريال هاي ايراني و خارجي هم جز با قتل و زد و خورد و ردگيري آن موضوع ديگري را عرضه نمي كنند و اگر خارج از معدودي از سريال ها و فيلم هاي خانوادگي كه به مناسبت هاي خاص رمضان و محرم پخش مي شود هم بگذريم اكثر سريالها مملو از معرفي حركت هاي تند و زننده زنان و مردان بداخلاقي خانوادگي قهر و جنگ زوج هاي جوان تهديد به خشونت ضرب و شتم و اعمال زور و قدرت فردي از دو طرف زندگي زناشويي و... است و تنها موضوعي كه كمتر مدنظر است تكيه بر برنامه هاي تربيتي آرام بخش برپايه اعتقادات مذهبي و فرهنگ اصيل ايراني است كه گويي قرار نيست به آنها توجهي شود.
اتفاقا براساس نتايج تحقيقاتي كه از سوي مركز تحقيقات صدا و سيما هم انجام شده افزايش نمايش فيلمها و سريال هاي خشونت آميز در برخي از شبكه ها از جمله شبكه سه كه اختصاصا به عنوان شبكه جوان مطرح است و شبكه پنج افزايش يافته است .
اين تحقيقات نشان مي دهد كه ميان پايگاه اجتماعي ـ اقتصادي خانواده و رفتار والدين و تماشاي برنامه هاي خشونت آميز تلويزيوني با « تاييد خشونت » و « توسل به خشونت » در كودكان رابطه وجود دارد. بدين معني كه كودكان و نوجواناني كه ضمن مشاهده برنامه هاي خشونت آميز در معرض رفتارهاي خشونت آميز هم قرار دارند بيشتر از خود رفتارهاي پرخاشگرانه نشان مي دهند. بنابراين احتمالا اين دو عامل مي توانند در تاثير تماشاي خشونت تلويزيوني بر كودكان و نوجوانان نقش داشته باشند.
نتايج اين بررسي كه با هدف بررسي نقش پايگاه اجتماعي اقتصادي و رفتار والدين در تاثير برنامه هاي خشونت آميز تلويزيوني بر كودكان انجام گرفته حاكي از آن است كه 60 9 درصد از كودكان مورد بررسي روزانه بين 3 تا 4 ساعت به تماشاي تلويزيون مي نشينند كه بين ميزان تماشاي خشونت تلويزيوني و تاييد خشونت از سوي كودكان رابطه معناداري وجود دارد كه البته با افزايش ميزان تماشاي خشونت تلويزيوني ميزان توسل به خشونت هم بيشتر مي شود به طوري كه اين كودكان براي رسيدن به اهداف خود بيشتر به رفتارهاي خشونت آميز متوسل مي شوند.
تحليل هاي اين بررسي بيانگر آن است كه بين پايگاه اجتماعي و اقتصادي والدين و ميزان تماشاي خشونت تلويزيوني و تاييد اين خشونت و توسل به آن در كودكان رابطه معناداري وجود ندارد. در واقع كودكان متعلق به پايگاههاي اجتماعي مختلف تقريبا به يك ميزان به تماشاي تلويزيون مي نشينند به يك اندازه خشونت را تاييد مي كنند و به يك ميزان به خشونت متوسل مي شوند اما كودكاني كه بيشتر در معرض رفتارهاي خشونت آميز والدين قرار مي گيرند. بيشتر به ديدن برنامه هاي خشونت آميز تلويزيون هم گرايش دارند و رفتارهاي خشونت آميز بيشتري از خود بروز مي دهند.
نتايج اين بررسي مانند بسياري ديگر از پژوهش ها نشان مي دهد كه در هر صورت تماشاي خشونت تلويزيوني هم تاييد خشونت و هم به كارگيري رفتار خشونت آميز كودك و نوجوان را در زندگي روزمره افزايش مي دهد و آنجا كه تماشاي خشونت با فضاهاي خشونت آميز والدين توام گردد اين تاثير مضاعف خواهد شد.
خانم ملاحسيني روانشناس و مشاور امور كودكان هم در باره با تاثير برنامه هاي خشونت آميز برنامه هاي تلويزيون كودكان مي گويد : كودكان از راههاي گوناگون سعي مي كنند با دنياي اطراف خود در ارتباط باشند و به گونه اي اين ارتباط و آشنايي را از والدين معلمان و اقوام و آشنا تا رسانه هاي جمعي علي الخصوص تلويزيون ادامه مي دهند. تا جائيكه اگر اين رسانه تصويري بدآموزي داشته باشد آموزش والدين و معلمين و افراد ديگر بي اثر خواهد بود.
وي ادامه مي دهد : به دليل اثرگذاري زياد برنامه هاي تلويزيون بر كودكان و نوجوانان و حساسيت سنين اين دوره از جهت تعليم و تربيت مسوولين صدا و سيما رسالت سنگيني را در قبال آنها بايد داشته باشند و نسبت به انتخاب فيلم ها و سريالها يا كارتونها نهايت توجه و دقت را داشته باشند.
وي مي گويد : نمايش فيلم هاي پليسي و جنايي سينمايي و كارتونهاي مهيج و نشان دادن قتل جنايت دزدي آدم ربايي كودك ربايي بمب گذاري و فعاليت هاي تروريستي و صحنه هاي خشونت بار به كودكان مي آموزاند كه دنيايي كه در آن زندگي مي كنند سرشار از هياهو خشونت آدم كشي و نامهرباني است و همين امر سبب اضطراب و دلهره آنان مي شود چرا كه احساس مي كنند شايد اين وقايع روزي براي خود آنها رخ دهد و اين چنين است كه در روح و روان كودكان كه همچون لوح سفيد پاك و زلال است آلودگيها و نقاط سياهي را ايجاد مي كند.
وي مي افزايد : روح كودكان حساس و لطيف است و ممكن است در اثر تماشاي اينگونه فيلم ها دچار اضطراب و استرسهاي دروني شود و يا اينكه در نهايت سرشت و نهاد پاك آنها به سوي كارهاي خلاف كشانده شود كه در هر دو مورد از نظر سلامت رواني محروم مي مانند.
وي در ادامه مي افزايد : كودكان ما از تماشاي فيلم هاي مهيج و خشونت آور مي آموزند كه در آينده در اثر ناكامي ها شكست ها از دست دادن موقعيت هاي مناسب و يا در اثر مشكلات اجتماعي متعدد در سطح جامعه بايد به تبعيت و پيروي از قهرمان فيلم ها از خشونت اعمال زور و قدرت فحش و ناسزا استفاده كنند به گونه اي كه قادر به مهار احساسات منفي خود نخواهند بود.
خانم ملاحسيني مي گويد : چون كودكان به طور ذاتي رفتارهايي را كه مي بينند الگوبرداري تقليد مي كنند براي خود و خانواده شان مشكلات رفتاري و عاطفي ايجاد مي كنند. پس بهتر است مسوولين اين امر دقت لازم را داشته باشند و در صورت كوتاهي در انجام مسووليت والدين كودكان خود را آزاد نگذارند تا هرگونه فيلم يا سريالي كه پيامدهاي منفي را با خود به همراه مي آورد تماشا كنند و در واقع نوع فيلم را براي فرزندان خود انتخاب كنند. و در هنگام پخش فيلم هاي نامطلوب و زيانبخش افكار آنها را به خواندن كتابها كشيدن نقاشي سرگرمي و بازي هاي فكري و... معطوف كند و سعي كنند به طور غير مستقيم آنها را منع كنند چرا كه كودكان به چنين فيلم هاي مهيج و پليسي علاقه بسيار دارند و در اثر ممانعت والدين علاقه آنها قطعا بيشتر مي شود. چرا كه آنها از اثرات منفي اينگونه نمايشها بي اطلاع هستند. پس سعي كنيم هميشه آنها را از تمامي عوامل خشونت زا دور كنيم تا فرزندان ما از سلامت روحي و جسمي خوبي برخوردار باشند.
خانم رفيعي كارمند بهزيستي استان تهران هم در اين باره مي گويد : تلويزيون پر مخاطب ترين شبكه اطلاع رساني است كه از طريق پخش برنامه هاي متفاوت فيلم ها و سريالها مي تواند افكار و عقايد منفي يا مثبت را به خانواده ها تحميل كند. كه در اين راه يا موجبات پرورش روح شرافت بزرگواري خيرخواهي و انسان دوستي را فراهم مي كند و يا سبب سرخوردگي نااميدي مشكلات عصبي و خستگي هاي روحي و فكري و شكست مي گردد.
وي مي گويد : مسلما فيلم هاي ترسناك و وحشت زا بر شخصيت كودكان تاثير منفي دارد. هنگامي كه آنان اينگونه فيلم ها را بخصوص در ساعات پاياني شب مي بينند اغلب هنگامي كه بلافاصله به رختخواب مي روند احساس ناامني و ترسي شديدي بر جسم و روحشان حاكم مي شود و در صورتي كه به خواب بروند خوابهاي آشفته و پريشان مي بينند تا اينكه از شدت فشار آن از خواب مي پرند و گاهي داد و فرياد مي زنند و آرامش و قرار از وجودشان رخت برمي بندد.
وي مي گويد : لازم است صحنه هاي خشونت آور و مهيج را نيز سانسور كنند چرا كه تاثيرات منفي و مخربي كه بر روح و روان كودكان اين مادران و پدران نسل آينده خواهد گذاشت كمتر از لطمه زدن به فرهنگ و اعتقادات ما نيست . فقط شايد ما در اين زمينه آگاهي لازم را نداريم كه شخص مجرم و جاني و شخص فاسد و لاابالي هر دو به يك اندازه مي توانند در سقوط جامعه نقش داشته باشند.
وي در ادامه مي افزايد : متاسفانه علاوه بر خشونت موضوعات ديگري نيز به نمايش در مي آيد كه سبب مي شود كودكان و نوجوانان ما به نوعي تحت تاثير اين جعبه جادو باشند. مثلا با ديدن فيلم ها و سريالهايي كه والدين نقش خنثي دارند و فرزندان اين اجازه را به خود مي دهند كه با گستاخي و پرده دري شرم و حيا را كنار بگذارند و به شكل بسيار سبك رفتار كنند و اعمال خود را كنترل نكنند چون بچه ها تصور مي كنند نمايش اين صحنه ها از تلويزيون كاملا واقعي است و در اين مورد سعي مي كنند به گونه اي موفق تر عمل نمايند در حاليكه به فرموده علي عليه السلام هيچ زينتي بهتر از ادب نيست . و ادب براي انسان به منزله لباس زيبا است .
خانم رفيعي ادامه مي دهد : اوليا بدانند كودك مقلد هميشه كنجكاوانه به اطراف مي نگردد. و رفتارهاي والدين قهرمانان فيلم ها شخصيت هاي كارتوني محبوبش در اين امر مي تواند كمك بسياري به او برسانند.
دكتر محمدباقر صدري استاد دانشگاه و پژوهشگر مسايل اجتماعي هم در گفتگو با گزارشگر ما مي گويد : عده اي از جامعه شناسان اعتقاد دارند كه نمايش جنايت و به طور كلي خلاف هاي اجتماعي از قبيل قتل دزدي فحشا و.. از طريق رسانه ها نه تنها موجب كاهش اينگونه تخلفات نمي شود بلكه ضمن افزايش آن عاملي براي آموزش و بكارگيري روش هايي مي شود كه بيننده و حتي در رسانه هاي چاپي خواننده را به سمت رفتار خشونت آميز سوق مي دهند.
وي ادامه مي دهد : طبق بررسيهاي علمي اولين قرباني نمايش اينگونه تصاوير از تلويزيون كودكان و نوجوانان و پس از آن جوانان هستند كه متاسفانه نمايش اينگونه فيلم ها و سريال ها و كارتون ها خصوصا در ايام تعطيلات نوروزي يا مناسبت دهه فجر اعياد مذهبي به اوج خود مي رسد.
وي ادامه مي دهد : در عيد قربان سال جاري سيماي جمهوري اسلامي از عصر روز شنبه تا 12 نيمه شب در شبكه هاي مختلف فيلم هاي خشونت باري از كشورهاي امريكا روماني و آلمان پخش كرد كه به هيچ وجه بااهداف عاليه اسلامي هماهنگي نداشته در عين حاليكه براي خريد آن از بيت المال پول صرف مي شود.
دكتر صدري مي افزايد : رواج خشونت در ميان جوانان ايراني و بروز قتل هاي جمعي به بهانه اي واهي نتيجه نمايش چنين فيلم ها و سريال هايي است كه به عنوان آموزش مد نظر نوجوانان و جوانان قرار مي گيرد و افزايش درگيريها در استاديوم هاي ورزشي به كارگيري جملات تهديدآميز خسارت زدن به اموال عمومي درگيري ميان طرفداران تيمهاي ورزشي از نشانه هاي رواج خشونت در جامعه است .
اين محقق امور اجتماعي نمايش فاصله طبقاتي از طريق تلويزيون را هم از عوامل رواج خشونت معرفي مي كند و مي افزايد : بين خشونت و اختلاف طبقاتي رابطه اي مستقيم وجود دارد.
وي ادامه مي دهد : بعضا از سيما در قالب فيلم و سريال قاتلان آنچنان از قتل سخن مي گويند كه گويي كاري عادي و روزانه انجام مي دهند در حاليكه پخش چنين سخناني از رسانه هاي ملي ضمن رواج خشونت بنيان هاي فرهنگ اصيل اسلامي را كه در آن قتل نقس از بزرگترين گناهان است به مسخره مي گيرد.
دكتر صدري در خاتمه خواستار تجديد نظر تلويزيون در نمايش فيلم ها و سريالهاي خشونت آميز مي شود.
نتايج يك تحقيق همانند بسياري ديگر از پژوهش ها نشان مي دهد كه در هر صورت تماشاي فيلم ها سريال ها وكارتون هاي خشونت آميز تلويزيوني ضمن تاييد خشونت به كارگيري رفتار خشونت آميز را در ميان كودكان و نوجوانان افزايش مي دهد و اگر تماشاي خشونت با رفتارهاي خشونت آميز والدين هم توام گردد اين تاثير مضاعف خواهد شد
يك روانشناس و مشاور امور كودكان : نمايش فيلم ها و كارتون هاي خشونت آميز و نشان دادن قتل و خونريزي دزدي آدم ربايي كودك ربايي و... به كودكان و نوجوان مي آموزد كه آنها هم در دنيايي زندگي مي كنند كه سرشار از خشونت و آدم كشي است و ممكن است آنها هم به چنان سرنوشتي دچار شوند
دكتر صدري پژوهشگر مسايل اجتماعي : تلويزيون خصوصا در ايام تعطيل نوروزي و اعياد مذهبي فيلم هاي خشونت آميز فراوان خصوصا از كشورهاي امريكا و آلمان پخش مي كند كه عليرغم صرف هزينه هاي هنگفت از سرمايه بيت المال براي خريد آن باعث رواج رفتارهاي خشونت آميز از جمله قتل و سرقت در جامعه مي شود