مسعود آذربايجاني ـ محقق و استاد حوزه ودانشگاه
مفهوم انتظار ـ به ويژه « انتظار ظهور حضرت امام مهدي عجل الله تعالي فرجه ـ درچارچوب مهدويت و امامت معنا مي يابد و جدا از مجموعه باورهاي اسلامي نيست . اعتقادبه مهدويت و انتظار درراس هرم اعتقادي شيعه قرار گرفته است . بنابراين رابطه انتظار وبهداشت روان مبتني بر ارتباط دين و باورهاي ديني با بهداشت روان است . باورهاي ديني از راه هاي تغذيه روحي تفسير معناي زندگي ايجاد حس انسجام تخليه هيجاني و... زمينه هاي آرامش وبهداشت رواني را فراهم مي كند.
در اين مقاله برآنيم از « ارتباط انتظار و ابعاد روان شناختي آن با بهداشت روان » بحث كنيم ; موضوعي كه در درون مفهوم كلي بهداشت جاي مي گيرد و ناظر بر توانايي كامل براي ايفاي نقش هاي اجتماعي رواني و جسمي است .
از لحاظ روان شناختي انتظار امام معصوم عليه السلام حالت هاي زير را در انسان پديد مي آورد :
.1 اميد : انتظار نور سپيد بارقه اميد را در دل انسان زنده مي كند :
(و اشرقت الارض بنور ربهالله)1
و زمين (در آن روز) به نور پروردگارش روشن مي شود...
امام علي فرمود :
مردم ! در واپسين حركت تاريخ و آخر الزمان بزرگ مردي از فرزندانم ظهور مي كند. هنگامي كه پرچمش به اهتزاز درآيد شرق و غرب جهان را روشن سازد.با ظهورش موجي از شادي ونور عالم گستر مي گردد2.
اميدواري در جايي است كه امكان نويدي وجود دارد و يا مي تواند پديدار شود. اميد معطوف به نجات است وخروج از ظلمات مرض جدايي غربت يا بندگي را شامل مي شود. اميد توكل به غلبه نهايي حق و عشق الهي است . اميدواري موجب جلوگيري از ياس و سرخوردگي مي شود.
اميد بيشتر در بعدشناختي انسان موثر است و در سه محور اهداف بينش و تفكر نمايان مي گردد :
1 ـ.1 اهداف : مسير حركت انسان را اهدافش مشخص مي كند . اميد در زندگي انسان موجب مي شود تا بتواند براي خود اهدافي را در نظر بگيرد. انسان منتظر با اميد به ظهور نورو عدالت ـ در حقيقت ـ اهداف كلان زندگي خود و جامعه را بارويكرد به نصرت الهي 3. پيروزي و بهروزي و غلبه حق بر باطل 3. گسترش عدالت : « يملا الله الارض به قسطا و عدلا كما ملئت ظلما و جورا » 4 و بالاخره فراگيري هدايت لطف و رحمت 5 مشخص مي كند .
2 ـ.1 بينش : پس از تعيين اهداف كلان اميدواري به انسان بينشي عطا مي كند كه در مسير خود بن بستي نمي بيند وهمواره با خلاقيت و نوآوري راه هاي نويني را آزمون مي كند.
امام سجاد عليه السلام فرمود :
انتظار الفرج من اعظم الفرج 6.
انتظار ظهور حضرت امام مهدي عجل الله تعالي فرجه از بزرگترين گشايش ها است . اميد هميشه دريچه هاي جديدي به روي انسان مي گشايد.
3 ـ.1 تفكر : در مرحله سوم براي رسيدن به اهداف دراز مدت (كلان ) و كوتاه مدت (خرد) نيازمند برنامه ريزي و طراحي عملياتي هستيم تابتوانيم از امكانات و سرمايه هاي موجود به نحو بهينه استفاده كنيم و گام به گام به مقصود نزديك شويم . اميد در اين مرحله نيز موجب مي شود كه افكار خود را در راستاي اهداف مورد نظر تمركز بخشيم و برنامه ريزي مطلوبي داشته باشيم .
.2 آمادگي : انتظار آمادگي براي استقبال و همراهي منتظر را مي طلبد و بدون آن به بار نمي نشيند. بنابراين بايد در مسابقه آمادگي و سبقت جويي كه در ابعاد عملي صبر پارسايي و نظامي نمايان مي شود شركت جست .
1 ـ.2 صبر : آمادگي براي انتظار به اين معنا است كه توانايي و بردباري بر تاخيرها و شكيبايي بر مشكلات ناشي از غيبت را داشته باشيم .
خداوند متعال مي فرمايد :
(ولنبلونكم بشي من الخوف و الجوع و نقص من الاموال و الانفس و الثمرات و بشر الصابرين )8
قطعا همه شما را با چيزي از ترس گرسنگي و كاهش در مال ها و جان ها وميوه ها آزمايش مي كنيم و بشارت ده به استقامت كنندگان .
صبر برامتحان و بلاهاي سخت ترس گرسنگي و فقدان عزيزان ـ به ويژه بر مشكلات زمان غيبت و نزديك ظهور ـ تفسير شده 9 و استقامت دراين مشكلات شرط آمادگي براي انتظار تا ظهور است .
2 ـ.2 پارسايي : شرط دوم آمادگي ايجاد تمهيدات اخلاقي و شايستگي هاي فردي براي همراهي حضرت است در حقيقت معناي انتظار و آمادگي براي ظهور اين است كه انسان خود را از هر گونه قيد و بند (دروني و بيروني ) آزاد سازد و سبك بار و سبك بال آماده حركت باشد و اين امر مستلزم پارسايي زهد و تقوا است و شايستگي در پرتو عمل صالح مي خواهد.
امام صادق عليه السلام فرمود :
براي صاحب الامر غيبتي طولاني است در اين دوران هر كس بايد تقوا پيشه سازد و به دين خود چنگ زند10.
هم چنين مي فرمايد :
هركس دوست دارد در شمار اصحاب حضرت قام عجل الله تعالي فرجه باشد بايد منتظر باشد و پارسايي پيشه سازد و به اخلاق نيكو رفتار كند11.
آيات سوره عصر نيز درباره حضرت امام مهدي عجل الله تعالي فرجه تاويل شده است . امام صادق عليه السلام آيه : (الا الذين امنوالله)12 را به آياتنا ( ... و عملواالصالحات ... )13 را به « مواسات الاخوان » ( ... و تواصوا بالحق ... )14 را به « الامامه » و ( ... وتواصوا بالصبر)15 را به « في الفتره » تاويل كرده است 16.
3 ـ.2 نظامي : بعد سوم از آمادگي ايجاد آمادگي هاي جسماني و فراهم آوردن ابزار و وسايل مناسب (ساز و برگ نظامي ) براي مبارزه و تقابل با دشمنان است .
امام كاظم عليه السلام فرمود :
هر كس اسبي را به انتظار امر ما نگاه دارد و به سبب آن دشمنان ما را خشمگين سازد در حالي كه منسوب به ما است خداوند روزي اش را فراخ گرداند و به او شرح صدر عطا كند و او را به آرزويش برساند و در رسيدن به خواسته هايش ياري كند17.
اسب ـ احتمالاـ به عنوان تمثيلي از تمهيدات نظامي متناسب است كه بايد در هر زمان ـ مطابق با شرايط و مقتضيات ـ فراهم گردد.
.3 اشتياق : ابعاد عاطفي انتظار كه در تحقيق نقطه اوج انتظار و گرمي و حرارت آن به شمار مي آيد اشتياق است . منتظر كسي است كه چون خاك تشنه نيازمند آب است :
(قل ارايتم ان اصبح ماوكم غورا فمن ياتيكم بما معين )18
بگو : به من خبر دهيد اگر آب هاي (سرزمين ) شما در زمين فرو رود
چه كسي مي تواند آب جاري و گوارا در دسترس شما قراردهد.
اين احساسات و عواطف در ابعاد زير تجلي مي يابد :
1 ـ.3 محبت : امام رضا عليه السلام فرمود :
الانيس الرفيق و الوالد الشفيق و الاخ الشقيق 19...
امام همدم و رفيق پدرو مهربان ... است .
بنفسي انت من مغيب لم يخل منالله20
جانم فداي تو اي ناپيدايي كه از ما بيرون نيست !
عزيز علي ان اري الخلق و لاتري و لااسمع لك حسيسا و لانجوي 21
چقدر بر من جانكاه است كه مردم را ببينم اما تو ديده نشوي و هيچ گونه صدا و سخني از تو نشنوم .
2 ـ.3 شور طلب : منتظر كسي است كه به دنبال يار مي گردد و با شور و شوق همه جا را در طلبش جست وجود مي كند :

ليت شعري اين استقرت بك النوي بل اي ارض تقلك او ثري ابرضوي ام غيرها ام ذي طوي 22...
اي كاش مي دانستم در چه جايي منزل گرفته اي و چه سرزمين و مكاني تو را دربرگرفته است ! آيا در كوه رضوي هستي و يا در جايي ديگر و يا در ذي طوي هستي ....
كسي كه گم شده اي داردو مدعي عشق و محبت است . آيا از او پذيرفته است كه هيچ گاه در طلب گمشده اش برنيامده باشد
3 ـ.3 چشم به راه بودن : منتظر واقعي كسي است كه براي رسيدن يار لحظه شماري مي كند; يعني به او عشق مي ورزد. با او سخن مي گويد و با چشم هاي نگران و رمق ديده به دور دست مي نگرد كه شايد او را ببيند و بيابد :
السلام عليك حين تقوم السلام عليك حين تقعد السلام عليك حين تقر و تبين السلام عليك حين تصلي و تقنت السلام عليكم حين تركع و تسجد23...
سلام بر تو آن گاه مي ايستي سلام بر تو آن گاه كه مي نشيني سلام بر تو هنگامي كه قرآن مي خواني و بيان مي كني آن گاه كه نماز مي گذاري و قنوت مي بندي سلام بر تو چون به ركوع مي روي و سجده مي كني .
يعني درهمه احوال دلم با تو و چشمم به راه تو است .
امام صادق عليه السلام فرمود :
هر كس دوست دارد در شمار اصحاب حضرت باشد بايد چشم به راه باشد و پارسايي پيشه سازد24.
با نگاهي گذرا به محور اول (اميد) نقش موثر انتظار بربهداشت » 25 روشن dsm 4 روان از جمله ضوابط تشخيص افسردگي براساس « مي گردد.
وجود افسردگي خلقي درتمام روز و بيشتر اوقات مشكلات تمركز ذهني يا تصميم گيري . احساس نااميدي كاهش مشخص رغبت يا لذت در تمام يا تقريبا همه فعاليت ها از آن جمله اند.
بديهي است اين علايم در تقابل جدي بااميدواري و داشتن اهداف روشن بينش مثبت و تفكر در جهت برنامه ريزي است به عبارت ديگر انتظار ـ به ويژه مولفه اميدواري آن ـ يك شيوه پيش گيرانه براي بيماري هاي رواني حاد مثل افسردگي است و از اين جهت مي تواند زمينه ساز بهداشت روان باشد.
افزون براين مروري بر روان شناسي موفقيت ـ كه در حقيقت همان مرتبه ارتقا در بهداشت روان است ـ معلوم مي سازد كه از مهم ترين اركان آن داشتن بينش مثبت اهداف بلند و متعالي و نيز برنامه اي براي رسيدن به آنها است مهم تر از اينها تصحيح و تنظيم فكر و باورها براي رسيدن به اهداف و آرزوهاي مورد نظر است . 26
به طور كلي در مواجهه با مسائل زندگي و رسيدن به موفقيت ـ به ويژه در مشكلات ـ به دو دسته از عوامل نيازمنديم :
نخست فراهم آمدن اسباب طبيعي دوم شرايط رواني خاصي كه بتوانيم با مسائل بهتر روبرو شويم كه معمولا به اولياي الهي فراهم مي گردد. گاهي سستي اراده ترس غم اضطراب و عدم اشراف كامل بر موقعيت باعث مي شود كه نتوانيم از راه حل هاي ممكن به شكل مطلوب بهره ببريم . توسل و توكل باعث تقويت اراده و عدم تاثير عوامل مخل رواني مي شود . 27
بنابراين انتظار در ابعاد عاطفي آن يعني اشتياق محبت شور طلب و چشم به راه بودن كه همگي مستلزم نوعي توسل و رابطه قلبي با حضرت است به ويژه بر بهداشت روان به معناي پيش گيري اوليه و ممانعت از بيماري ها و ارتقاي توان مندي ها در مقابله با استرس ها و اضطراب ها نقش موثري دارد.
در جمع بندي نهايي نتيجه مي گيريم : انتظاردر محورهاي سه گانه اميد (شناختي ) آمادگي (رفتاري ) و اشتياق (عاطفي ) بر بهداشت روان در دو سطح پيش گيري اوليه و ارتقاي توان مندي ها موثر بوده است . البته جهت آزمون تجربي هر يك از موارد مي توان موقعيت هاي عيني مناسبي ترتيب داد و اين رابطه را به آزمون گذاشت .
پاورقي :
.1 زمر(39 ) آيه 69 : امام صادق عليه السلام « بنور ربها » را امام الارض ... مي نامند (تفسير قمي ج 2 ص 253 )
.2 شيخ صدوق كمال الدين و تمام النعمه ج 2 ص 653 باب 57 ح 17
.3 يوسف (12 ) آيه 110 : (حتي اذا استياس الرسل و ظنوا انهم قد كذبوا جاهم نصرنا فنجي من نشا و لايرد باسنا عن القوم المجرمين ) پيامبران به دعوت خود و دشمنان آنها به مخالفت خود همچنان ادامه دادند) تاآن گاه كه رسولان مايوس شدند و (مردم ) گمان كردند كه به آنان دروغ گفته شده است در اين هنگام ياري ما را به سراغ آنها آمد آنان را كه خواستيم نجات يافتند و مجازات و عذاب ما از قوم گنه كار بازگردانده نمي شود.
.3 اعراف (7 ) آيه 128 : (قال موسي لقومه استيعنوا بالله و اصبروا ان الارض لله يورثها من يشا من عباده و العاقبه للمتقين ) موسي عليه السلام به قوم خودگفت : از خدا ياري جوييد و استقامت پيشه كنيد كه زمين از آن خداست و آن را به هر كس از بندگانش كه بخواهد واگذار مي كند و سرانجام (نيك ) براي پرهيزگاران است .
انبيا (21 ) آيه 105 : (و لقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر ان الارض يرثها عبادي الصالحون ) در « زبور » بعد از ذكر (تورات ) نوشتيم : « بندگان شايسته ايم وارث (حكومت ) زمين خواهندشد. »
.4 شيخ صدوق كمال الدين و تمام النعمه ج 1 ص 319 باب 31 ح 2
.5 طه (20 ) آيه 135 : (قل كل متربص فتربصوا فستعلمون من اصحاب الصراط السوي و من اهتدي ) بگو : همه (ما و شما) در انتظاريم (ما در انتظاروعده پيروزي و شما در انتظار شكست ما) حا كه چنين است انتظار بكشيد اما به زودي مي دانيد چه كسي از اصحاب صراط مستقيم و چه كسي هدايت يافته است .
اسرا (17 ) آيه 8 : (عسي ربكم ان يرحمكم و ان عدتم عدنا و جعلنا جهنم للكافرين حصيرا) اميد است پروردگارتان به شما رحم كند. هر گاه برگرديد ما هم باز مي گرديم و دوزخ را براي كافران زندان سختي قرارداديم .
.6 شيخ طوسي الغيبه ص 49
.7 بقره (2 ) آيه 148 : (و لكل وجهه هو موليها فاستبقوا الخيرات اين ما تكونوا يات بكم الله جميعا ان الله علي كل شي قدير) هر طايفه اي قبله اي دارد كه خداوندآن راتعيين كرده است (بنابراين زياد درباره قبله گفت و گو نكنيد وبه جاي آن ) در نيكي ها و اعمال خير بر يك ديگر سبقت جوييد. هر جا باشيد خداوند همه شما را (براي پاداش و كيفر در برابر اعمال نيك وبد در روز رستاخيز) حاضر مي كند زيرا او بر هر كاري تواناست .
.8 بقره (2 ) آيه .155
.9 شيخ صدوق كمال الدين و تمام النعمه ج 2 ص 346 باب 1 ح 5 : قال الامام الصادق عليه السلام : ان لصاحب هذا الامر غيبه فليتق الله عبد و ليتمسك بدينه .
.10 محمدبن ابراهيم نعماني الغيبه ص 25 باب 14 ح .5
.11 همان ص 200 باب 11 ح 16 : قال الامام الصادق عليه السلام : من سر ان يكون من اصحاب القائم فلينتظر و ليعمل بالورع و محاسن الاخلاق .
.12 سوره عصر(103 ) آيه 3 : مگر كساني كه ايمان آورده ....
.13 همان : ... و اعمال صالح انجام داده اند ....
.14 همان : ... و يك ديگر را به حق سفارش كرده ...
.15 همان : ... و يك ديگر را به شكيبايي و استقامت توصيه نموده اند.
.16 شيخ صدوق كمال الدين وتمام النعمه ج 2 ص 656 باب 58 ح ا
.17 شيخ كليني كافي ج 6 ص 535 ح 1 كتاب الدواجن : قال الامام الكاظم عليه السلام ... من ارتبط دابه متوقعا به امرنا و يغيظ به عدونا و هو منسوب الينا ادرالله رزقه و شرح صدره و بلغه امله وكان عونا علي حوائجه .
.18 ملك (67 ) آيه 30
.19 شيخ كليني كافي ج 1 ص 198 ح 1
20 و 22 ـ سيد بن طاووس اقبال الاعمال ص 298 مفاتيح الجنان دعاي ندبه .
.23 شيخ طبرسي الاحتجاج ج 2 ص 492 مفاتيح الجنان زيارت آل ياسين .
.24 محمد بن ابراهيم نعماني الغيبه ص 200 باب 11 ح 16
.25 پريرخ دادستان روان شناسي مرضي تحولي ج 1 ص 292 ـ298 نصرت الله پورافكاري طبقه بندي اختلاف رواني ص .141
.26 ر . ك : عليرضا آزمنديان تكنولوژي فكر .
.27 ام . رابين ديماتئو روان شناسي سلامت ج 2 ترجمه سيد مهدي موسوي اصل و ديگران ص 759 ـ762
صبر بر امتحان و بلاهاي سخت ترس گرسنگي و فقدان عزيران ـ به ويژه بر مشكلات زمان غيبت و نزديك ظهور ـ تفسير شده و استقامت در اين مشكلات شرط آمادگي براي انتظار تا ظهور است
امام صادق (ع ) : هر كس دوست دارد در شمار اصحاب حضرت قائم (عج ) باشد بايد منتظر باشد و پارسايي پيشه سازد و به اخلاق نيكو رفتار كند