علي معصومي (وزوايي )
اشاره :
در دهه پاياني دي ماه نشست مجمع خبرنگاران و نويسندگان مطبوعاتي دفاد مقدس در كرمان برگزار شد تا نقش مطبوعات محلي را در حفظ و نشر ارزش هاي دفاع مقدس و تبيين فرهنگ پايداري مورد بررسي قرار دهد. مقاله اي كه اكنون پيش روي شما قرار دارد به همين مناسبت نوشته شده است تا نقش نشريات محلي را در حفظ ارزش هاي دفاع مقدس در دل تاريخ معاصر مورد تامل قرار دهد.

ث اشكال تاريخ نگاري : عمومي موضوعي و مراتب هر يك
« تاريخ نگاري » انواع و اشكال مختلف دارد. مي توانيم بگوييم كه « تاريخ نگاري عمومي » و « تاريخ نگاري موضوعي » دو شكل مهم تاريخ نگاري اند. البته هر يك از اين دو شكل نيز از نظر گستره و فضاي بحث تاريخي سطوح ومراتبي دارند و طبق مرزي كه براي حوزه بحث مشخص مي شود سطوح ومراتب تاريخ نگاري عمومي و موضوعي نيز معين مي گردد.
ث نوسان گستره تاريخ نگاري موضوعي : از سطحي محدود تا انطباق با تاريخ ملي منطقه اي و جهاني
گاهي ابعاد تاريخ نگاري موضوعي به دليل اهميت و گسترش فوق العاده موضوع چنان فضايي را اشغال مي كند كه تاريخ عمومي را نيز دربرمي گيرد وبا آن انطباق كامل پيدا مي كند; گاهي نيز سايه و بال هاي واقعه و موضوع واحد حتي از حوزه تاريخ نگاري عمومي ملي و منطقه اي فراتر مي رود و باحوزه تاريخ نگاري جهاني برخورد مي كند.
ث تاريخ نگاري محلي وهمپوشي هاي آن با ساير اشكال تاريخ نگاري
يكي ديگر از اشكال مهم تاريخ نگاري « تاريخ نگاري محلي » است . همان طور كه تاريخ نگاري عمومي و موضوعي با هم ارتباط ها و همپوشي هايي دارند ساير اشكال تاريخ نگاري ها از جمله تاريخ نگاري محلي نيز با تاريخ نگاري عمومي و موضوعي و ساير اشكال تاريخ نگاري ارتباط ها و همپوشي هايي دارد.
ث تاريخ دفاع مقدس : تاريخ نگاري موضوعي ذيل تاريخ انقلاب اسلامي همپوشي و انطباق آن با تاريخ ملي اسلامي و جهاني
« تاريخ دفاع مقدس » را مي توان از اشكال تاريخ نگاري موضوعي دانست منتها تاريخ دفاع مقدس نوعي از تاريخ نگاري موضوعي مي باشد كه از يك سو ذيل تاريخ نگاري موضوعي گسترده تري به نام « تاريخ انقلاب اسلامي » قرار دارد و از سوي ديگر چنان گسترده است كه نه تنها با مقطع مهمي از تاريخ عمومي و ملي ايران انطباق نسبتا كامل دارد بلكه با تاريخ منطقه اي و تاريخ عمومي ملل اسلامي و حتي با مقطع مهمي از تاريخ جهاني پيوندها و همپوشي هايي دارد.
ث تاريخ نگاري محلي نيازي براي نماياندن سيماي كامل تاريخ دفاع مقدس
اگر بخواهيم تاريخ دفاع مقدس سيماي جامعه و كامل خود را آن طور كه شايسته است نشان بدهد و در دل تاريخ ملي و حتي در دل تاريخ منطقه اي و جهاني بماند چاره اي غير از اين نداريم كه به تاريخ نگاري محلي عنايت ويژه نشان بدهيم و بتوانيم سايه افكني تاريخ دفاع مقدس را نه تنها در تمام زواياي ميهنمان نمايان كنيم بلكه آثار ووقايع حاشيه اي آن را در خارج از مرزهاي ملي نشان بدهيم وبه تاريخ جماعت هاي ايراني خارج از ايران نيز توجه كنيم تا آثار و وقايعي را كه در گوشه و كنار جهان در ارتباط با دفاع مقدس و در ارتباط با حضور ايرانيان در نقاط مختلف گيتي بروز يافته است به خوبي به نسل هاي آينده انتقال دهيم .
ث گستردگي دامنه دفاع مقدس نياز به نگارش تاريخ ملي را ضروري مي كند.
اگر دفاع مقدس موضوعي محدود و كم دامنه بود و حوزه تاثير و وقايع مربوط به آن حالت بخشي و يا حتي حالتي داشت كه فقط به حوزه سياست مركزي كشور محدود مي شد نيازي به تاريخ نگاري محلي نداشت ولي به دليل گستردگي آثار و وقايع آن در كل كشور قطعا بايد نگارش تاريخ هاي محلي مرتبط با تاريخ دفاع مقدس را نيز مورد توجه قرار دارد.
ث تاريخ نگاري محلي : از ارزش ذاتي تا تكميل كردن نقشه ملي و موضوعي
تاريخ نگاري محلي از زواياي مختلف داراي اهميت است . اول آنكه به دليل ماندگار كردن ميراث تاريخي و فرهنگي و مكتوب و پايدارنمودن حوادث و جلوه هاي مختلف زندگي مردم يك منطقه و يك شهر في نفسه ارزش بسيار بالا دارد ثانيا به سبب تكميل كردن نقشه كلي تاريخ ملي و تاريخ هاي موضوعي از اهميت غيرقابل انكار برخوردار است و مي توان گفت تاريخ ملي و تاريخ هاي موضوعي كه ابعاد گسترده دارند بدون نگارش تاريخ هاي محلي ناقص مي مانند.
ث ديدگاه هايي درباره تاريخ محلي : 1 ـ طرح و ديدگاه سفره اي
درباره تناسب و ارتباط تاريخ هاي محلي با تاريخ ملي موضوعي وساير اشكال تاريخ نگاري چند وجه و چند ديدگاه قابل تصور است . شايد برخي بپندارند كه تاريخ محلي در مقايسه با تاريخ ملي و موضوعي چيزي غير از تزيين و حاشيه پردازي نيست . طبق اين ديدگاه تاريخ ملي همانند غذاي اصلي يك سفره است و تاريخ هاي محلي نيز بخشي از مخلفات و تزيينات سفره را دربرمي گيرد مخلفات و تزييناتي كه اگر هم نباشد خلل كلي به سفره وارد نمي شود وآن هايي كه كنار سفره مي نشينند با همان غذا و يا غذاهاي اصلي مي توانند زندگي كنند و نيازهاي خود را برآورند.
2 ـ طرح و ديدگاه قاليچه اي
ديدگاه بهتر وواقعي تر اين است كه طرح و ديدگاه سفره اي درباره تاريخ هاي محلي و تناسب آن با تاريخ ملي چندان منصفانه نيست و طرح و ديدگاه قاليچه اي پيكري و جدولي به صورت بهتر و منصفانه تر مي تواند تناسب تاريخ ملي و تاريخ محلي را تبيين كند.
طبق اين ديدگاه اگر تاريخ ملي را همچون قاليچه اي و يا پيكري و يا جدول كاملي فرض كنيم تاريخ هاي محلي هر گوشه اي از طرح كلي اين قاليچه و اين پيكر و اين جدول را تشكيل مي دهند و در هر گوشه اي كه تاريخ محلي وجود نداشته باشد به همان اندازه طرح كلي قاليچه و پيكر و جدول گرفتار خلا و نقض مي شود. بنابراين قالي تاريخ ملي زماني به طور كامل و طبق نقشه اي فراگير بافته مي شود كه در هيچ موضع آن خلا طرح وبافت وجود نداشته باشد و تاريخ هاي محلي در هر منطقه حضوري پر رنگ و مرتبط با طرح كلي تاريخ ملي داشته باشند.
ث تاريخ نشان مي دهد كه : جامعيت سيماي عمومي تاريخ ملي درگروي تاريخ هاي محلي است
به دليل اهميت تاريخ هاي محلي در طرح كلي تاريخ ملي است كه در هر دوره اي كه تاريخ هاي محلي بهتر نشو و نما داشته اند درآن دوره ها تاريخ ملي نيز به تناسب حضور تاريخ هاي محلي طرح وبافت جامع تر داشته است و سيماي عمومي تاريخ آن دوره روشن تر ترسيم شده است .
ث مراكز پرشمار تاريخ محلي و تاريخ « تاريخ محلي »
در طول تاريخ ايران تقريبا در همه مناطق و شهرهاي ايران عنايت به نگارش تاريخ محلي وجود داشته است ولي در مناطق وشهرهايي همچون كرمان قم اصفهان گيلان خراسان يزد فارس مازندران كردستان سيستان و... توجه به نگارش تاريخ محلي پر رنگ تر به نظر مي رسد.
از سده هاي نخستين اسلامي تاريخ نگاري محلي در ايران شروع شد و از قرن پنجم تاريخ نگاري محلي به زبان فارسي آغاز گرديد. تاريخ قم كه قديمي ترين اثرموجود در تاريخ محلي است متعلق به قرن چهارم مي باشد و مولف آن شخصي به نام حسن بن محمد قمي است .
تاريخ قم اخبار اصباهان تاريخ نيشابور محاسن اصفهان شرفنامه بدليسي در تاريخ كردستان التدوين در تاريخ قزوين فارسنامه ناصري سمط العلي للحضره العليا و عقد العلي درتاريخ كرمان تاريخ و جغرافياي دارالسلطنه تبريز تاريخ بيهق تاريخ سيستان تاريخ گيلان تاريخ طبرستان و رويان و تاريخ كاشان نمونه هايي از ده ها تاريخ محلي اند كه اگر به مراجع و مآخذ تاريخ هاي عمومي و موضوعي و... نگاه كنيم و محتويات آن ها را مورد توجه قراردهيم پي خواهيم برد كه اين تاريخ هاي محلي تا چه اندازه توانسته اند در تدوين تاريخ هاي عمومي وموضوعي نقش آفريني كنند.
ث رسوايي نداشتن تاريخ محلي
تاريخ نگاري محلي در بعضي مناطق ايران به قدري مورد اهتمام بوده است كه نخبگان و مورخان آن مناطق داشتن تاريخ محلي را نماد افتخار و نداشتن آن را نوعي رسوايي محلي و منطقه اي مي دانسته اند.
ث تاريخ محلي سنگ بناي وطن دوستي (حب الوطن )
از همين مطلب در مي يابيم كه اگر چه نگارش تاريخهاي محلي انگيزه ها و اهداف مختلف داشته است ولي چنين تاريخ هايي در كل نقش بسيار مهمي را در روشن كردن سيماي عمومي تاريخ ايران برعهده گرفته اند.
البته غير از انگيزه مفاخرت كه به آن اشاره شد انگيزه هاي ديگري نيز در نگارش تاريخهاي محلي نقش داشته اند كه حتي از انگيزه مذكور با اهميت تر بوده است . به عنوان مثال برخي نويسندگان تاريخ هاي محلي حب الوطن را كه سفارش اسلامي محسوب مي شود دليل اصلي نگارش تاريخ شهر و منطقه خود ذكر كرده اند.
موضوع حب الوطن كه از انگيزه هاي نگارش تاريخ هاي محلي محسوب مي شده است به تدريج سنگ بناي ميهن دوستي ايرانيان در دوره اسلامي گرديده و آن ها را به سوي استقلال رهنمون شده است .
ث ويژگي ها و كاركردهاي ديگري از تاريخ هاي محلي
به هرحال تاريخ هاي محلي علاوه بر كاركردهايي كه به آن ها اشاره شد جزئيات سياسي و اداري و آداب و رسوم سنت ها را بيش از تاريخ هاي عمومي مورد توجه قرار مي دهد رجال شناسي و قوم شناسي محلي و منطقه اي را بهتر نمايان مي كند صدور احكام كلي تاريخي را دقيق تر مي نمايد هويت و خودباوري محلي را تقويت مي كند گستره احكام و مفاهيم تاريخي را افزون تر مي نمايد وزن فرهنگي و جايگاه فرهنگي منطقه را در بافت كلي ميهني و ملي بهتر تعريف مي كند تمايزها و ويژگي هاي هر منطقه را برجسته تر مي نمايد و... »
ث تاريخ دفاع مقدس و تاريخ هاي محلي و موضوع تقسيم كار
تاريخ دفاع مقدس به عنوان تاريخ موضوعي گسترده اي كه همسنگ و منطبق با تاريخ ملي ما است از برخي جهات نيازمند تاريخ محلي مرتبط با دفاع مقدس ميباشد. اول اينكه گستردگي حوزه تاريخ دفاع مقدس و آثار آن در همه زواياي كشور حكم مي كند كه تقسيم كاري صورت بگيرد تا ضمن تبيين و تشريح جزئيات صدور احكام در حيطه تاريخ ملي نيز دقيق تر و مسندتر و پرمصاديق شود.
نگارش تاريخ هاي محلي در حوزه دفاع مقدس في نفسه هم مي تواند به نوعي به كار كرد و اهداف تقسيم كار پاسخ بدهد و هم اينكه تاريخ محلي قلمداد شود.
ث آثار و نتايج تاريخ هاي محلي مرتبط با دفاع مقدس
از سوي ديگر نگارش تاريخ هاي محلي مرتبط با دفاع مقدس مي تواند آثار و نتايج ذيل را نيز در برداشته باشد.
1 ـ گستردگي دامنه دفاع مقدس را به عنوان يك موضوع و حادثه منطبق با تاريخ ملي در مقطع مورد نظر به خوبي تبيين كند.
2 ـ مشاركت ملي و عمومي را در زواياي مختلف كشور به خوبي روش نمايد.
3 ـ احساس مشترك و دغدغه عمومي را نسبت به دفاع مقدس با مصاديق پرشمار مكتوب نمايد و در اختيار نسل هاي بعد قرار دهد.
4 ـ بنيان هاي مردمي دفاع مقدس را بيشتر و گسترده تر بازگو كند .
5 ـ روش منش و رفتار مردم و نهادهاي هر منطقه را نسبت به بحران ها و موقعيت هاي اضطراري در معرض قضاوت و مطالعه قرار بدهد.
6 ـ حقايق و نكات بيشتري را از ميان بافت عمومي جامعه و از دل مردم درباره دوره دفاع مقدس كشف و برجسته نمايد.
7 ـ دامنه مخاطبان ادبيات دفاع مقدس و فرهنگ دفاع مقدس را گسترش بدهد.
8 ـ جنب و جوش فرهنگي در حوزه فرهنگ و ادبيات دفاع مقدس را افزايش بدهد و به كشف استعدادهاي تازه در حوزه مذكور كمك نمايد.
9 ـ دامنه خود باوري محلي و منطقه اي را افزايش بدهد و هويت و تمايزات برجسته و مثبت هر منطقه را آشكارتر و كاربردي تر كند.
10 ـ نوع بسيج و چگونگي ايجاد تحرك و برانگيختن انگيزه و به كارگيري استعدادهاي عمومي و مردمي را در هر منطقه روشن تر نمايد تا مطالعات و كارهاي علمي و جامعه شناسي نيز پيرامون آن صورت بگيرد و در بحران ها و دوره هاي اضطراري احتمالي آينده مورد بهره برداري واقع شود.
11 ـ به جامعه شناسي بحران در هر منطقه و شناخت توانايي روحي و رواني و عملياتي مردم و نهادهاي هر منطقه كمك نمايد.
ث نشريات محلي و تاريخ دفاع مقدس
اصولا نشرياتي كه امروز منتشر مي شوند و ما از آن ها به عنوان ابزاري براي دست يابي به اخبار گزارش ها ديدگاه ها و كسب اطلاعات و آگاهي هاي عمومي و اختصاصي در حوزه هاي مختلف بهره مي گيريم فردا همين نشريات تاريخ ما و يا حداقل يكي از مهمترين دست مايه ها و مآخذ تاريخ ما خواهند بود. بنابراين نشريات محلي نيز كه اكنون در هر شهر و منطقه اي منتشر مي شوند از پايه ها و مآخذ اصلي تاريخ هاي محلي اند.
روزنامه ها و نشريات محلي هم اكنون ضمن ايفاي نقش اطلاع رساني در حوزه هاي محلي و منطقه اي در حال چيدن و بافتن رج هاي تاريخ محلي مي باشند. بنابراين به هر اندازه كه بتوانند مسائل مربوطه به دفاع مقدس را در صفحات خود منعكس كنند و از آثار ارزش ها وقايع و جلوه هاي دفاع مقدس در شهر و منطقه خود بنويسند به همان اندازه به تاريخ دفاع مقدس در شهر و منطقه خود كمك كرده اند.
ث مساله تعيين سهم مباهات از دفاع مقدس
دفاع مقدس از مهم ترين و درخشان ترين و مباهات آميزترين پديده هاي تاريخ ما محسوب ميشود بنابراين شايسته است كه هر شهر و هر منطقه اي سهم خود را از اين پديده بسيار مباهات آميز مشخص كند و به عنوان ميراث غرورانگيز به نسلهاي بعدي آن منطقه منتقل نمايد. اگر شهر و يا منطقه اي در تعيين سهم خود از اين مباهات كوتاهي كند و بگذارد در دل زمان گم و يا كم رنگ شود واقعا خسران بزرگي براي آن منطقه است . يكي از مهمترين وظايف نشريات محلي اين است كه با ولع و همت تمام در تعيين اين سهم براي منطقه خود كوشش كنند و آينه تمام نمايي از تلاش و حضور مردم و نهادهاي منطقه خود در دوره دفاع مقدس بشوند.
همان طور كه ذكر شد برخي مولفان تاريخ هاي محلي در قرن ميانه دوره اسلامي ايران نبودن تاريخ محلي براي يك شهر و يك منطقه را نوعي رسوايي دانسته اند در اين جا بايد اضافه كرد كه رسوايي مضاعف اين است كه نخبگان و دست اندركاران امور فرهنگي يك شهر و يا يك منطقه دون همتي كنند و در تعيين سهم بحق خود از مباهات آميزترين پديده تاريخ ما كه دفاع مقدس است كوتاهي نمايند.
نشريات محلي مي توانند با منعكس كردن مقالات گزارش ها و مصاحبه هاي واقع گرايانه ناب و به دور از افراط و تفريط و با نكته يابي ها و كشف جلوه ها و ويژگي ها خاص منطقه خود در دوره دفاع مقدس به تعيين سهم حوزه خود در فضاي تاريخي دوره دفاع مقدس كمك شايسته بنمايند.