شهاب الدين يحياي سهروردي كه او را « شيخ اشراق » و « شيخ شهيد » و « شيخ مقتول » و « شهاب مقتول » هم مي خوانند مرد يكتا و مجردي بود. نه هيچ يار و ياوري داشت و نه هيچ شيخي . در نزديكي سي سالگي از اين كه تا به اين سن و سال رسيده هيچ كسي را نيافته است كه چيزي سرش بشود و يا دست كم هم صحبت خوبي باشد گله مي كند. سي وهشت سال قمري (سي و هفت سال شمسي ) بيشتر عمر نكرد و بيشتر عمرش به سفر گذشت . در سهرورد زنجان به دنيا آمد ـ در سال 549 هجري قمري . براي تحصيل به مراغه رفت و در مجلس درس مجدالدين جيلي كه استاد امام فخررازي هم بود تلمذ كرد. سپس به اصفهان رفت و حكمت مشا را در اصفهان فرا گرفت . از اصفهان به ديار بكر رفت و مدتي آنجا ماند و از آنجا به حلب رفت . حاكم حلب ظاهر شاه پسر صلاح الدين ايوبي معروف بود. شهاب الدين هر جا كه مي رفت به دنبال همصحبتي مي گشت . سرش براي بحث و فحص و مناظره درد مي كرد و بي كار نمي نشست . در حلب كار بحث و فحص بالا گرفت و خبر به حاكم رسيد كه درويشي از گرد راه رسيده و پا توي كفش علماي شهر كرده است . ظاهر شاه كه ظاهرا اهل ذوق بود و از شنيدن اين حرفها بدش نمي آمد مجلس مناظره اي در حضور خودش ترتيب داد و گفته هاي هر دو جانب را شنيد و به داوري نشست : كلام شهاب الدين در او اثر بخشيد و بلافاصله دريافت كه با چه اعجوبه اي سروكار دارد. در قصر خودش يا شايد چسبيده به قصر اقامتگاه مناسبي براي شيخ درنظر گرفت و اسباب راحتي و آسايش او را فراهم كرد و در عوض روزها به سراغ او مي رفت يا او را به حضور خود مي خواند و از معاشرت و همدمي با او بهره ها مي برد و به فيضهاي بي حساب مي رسيد. اين نزديكي سبب شد كه حسادت علماي شهر و نزديكان ظاهرشاه برانگيخته شود و براي شيخ پاپوش بدوزند. شهادتنامه اي به امضاي بزرگان شهر به پدر حاكم فرستادند و شكايت كردند و خدا مي داند كه چه تهمت هايي به شيخ بستند و چه هشدارهايي به صلاح الدين دادند. و صلاح الدين هم كه در آن روزگار سخت سرگرم مقابله با تهاجم وسيع فرنگيان و تحت فشار شديدي بود و از احتمال هر توطئه اي به شدت بيم داشت . حكم قتل شيخ را صادر كرد و به پسرش دستور داد كه شر اين مزاحم را بكند. پسر گويا مدتي در اجراي حكم تعلل كرد و شايد نامه هايي براي پدر فرستاد و تلاش كرد نگراني او را برطرف سازد و از خر شيطان پايينش بياورد. اما عقل پدر را بدجوري پيچانده بودند و او دست بردار نبود و اين بار تهديد كرد كه اگر پسر باز هم از اجراي حكم خودداري كند از حكومت معزول خواهد شد و اين بود كه پسر هيچ چاره اي ديگري نداشت و ناچار شد كه حكم قتل را اجرا كند.
درباره ي كيفيت قتل او روايت هاي مختلفي وجود دارد كه شمس الدين محمد شهرزوري در شرح حالي كه در كتاب « نزهت الارواح » خود نوشته به تفصيل شرح داده است . بنابه يكي از همين روايات كه به نظر مي رسد بيش از روايات ديگر مورد تاييد شهرزوري بوده شيخ پس از آگاهي از صدور اين حكم خودش را در اتاق حبس مي كند و هيچ آب و غذايي نمي پذيرد تا سرانجام پس از چند روز جان به جان آفرين تسليم مي كند و به رحمت ايزدي مي پيوندد.
شيخ اشراق با وجود عمر كوتاه و پر مشغله اش كتاب ها و رساله هاي زيادي از خود به جا گذاشته است كه اغلب به عربي ست . مهم ترين و معروف ترين كتابش « حكمت الاشراق » است كه در تشريح و تبيين فلسفه ي خود نوشته و به گفته ي هانري كوربن گوياي همه ي نوشته هاي ديگر شيخ ديباچه اي ست بر اين كتاب . از هشت رساله ي كه به رساله هاي عرفاني شيخ اشراق معروف اند يك رساله ـ « صفير سيمرغ » ـ مقاله اي ست استادانه درباره ي عرفان و فشرده اي ست درباره ي مدارج سلوك و اسرار معرفت و حكم كتاب كاملي را دارد كه گويا به ضرورت به صورت مقاله اي كوتاه و خواندني درآمده است تا در كنار رساله هاي عرفاني ديگر جاي خودش را پيدا كند. هفت رساله ي ديگر رساله هاي داستاني شيخ اشراق اند و در همين رساله هاست كه نبوغ شيخ به بارزترين وجه ممكن تجلي مي يابد. حكمت اشراق در اين رساله هاي كوتاه زيبنده ترين قالب ادبي خود را براي اولين و آخرين بار يافته است و پيچيده ترين مباحث فلسفي و عرفاني با زباني ساده و بدون تكلف و به گوياترين و دلچسب ترين صورت ممكن بيان شده اند. اين معجزه اي ست كه از تلاقي خلاقيت يك ذهن جوان و پرشور با يك زبان قدرتمند و پر از قابليت هاي بكر و باورنكردني حاصل مي شود و اين معجزه فقط يك بار اتفاق مي افتد و فقط يك بار اتفاق افتاده است : ظهور رساله هاي داستاني شيخ اشراق يك اتفاق استثنايي و بي نظير در تاريخ ادبيات فارسي ست و شيخ اشراق احياكننده ي حكمت اشراق و عرفان ايراني و نويسنده ي اين رساله ها بدون ترديد يك نابغه است . او شايد (به جز حافظ ) تنها نويسنده و متفكر ايراني باشد كه بدون هيچ واهمه اي مي توان « نابغه » اش ناميد.
ث
درباره ي زمان نوشته شدن اين رساله ها و تقدم و تاخر آنها نسبت به يكديگر هيچ اطلاع موثقي در دست نيست . اما ترتيب اين رساله ها در ويرايش ما براساس ارتباط داستاني آنها با همديگر تعيين شده است . نقطه ي حركت شيخ در مورد رساله هاي عرفاني هم همان طور كه در مورد فلسفه اش ديديم ابن سيناست . سه داستان تمثيلي ابن سينا ـ « سلامان و ابسال » « حي ابن يقظان » و « رسالت الطير » ـ مورد توجه شديد شيخ بودند : در سرآغاز رساله ي « غربت الغربيه » به رساله هاي « سلامان و ابسال » و « حي ابن يقظان » اشاره مي كند و مي گويد كه پس از خواندن « حي ابن يقظان » به فكر نوشتن « غربت الغربيه » افتاده است و اين رساله اش را در واقع تكمله اي مي داند بر رساله ابن سينا. و « قصه ي مرغان » هم ترجمه اي ست از « رسالت الطير » ابن سينا. به احتمال قوي « غربت الغربيه » ي عربي و « قصه ي مرغان » فارسي اولين رساله هاي عرفاني شيخ اشراق اند ولي آن چه ملاك ما در تعيين تقدم « قصه ي مرغان » بر رساله هاي ديگر بوده است نحوه ي شروع مطلب و داستان هبوط مرغي ست كه در رساله هاي بعدي هم به صورت راوي حضوري فعال و مستمر دارد.
بيان هنرمندانه ي سير و سلوك معنوي به شيوه ي رمزآميز در قالب داستان پرواز مرغان كه براي اولين بار به دست ابن سينا انجام شد سرمشق بسياري از نويسندگان و شاعران بعدي قرار گرفت و عرفا علاقه ي زيادي به تكرار اين داستان نشان داده اند. از جمله شيخ محمد غزالي رساله اي مستقل به همين نام نوشته است كه برادرش احمد غزالي آن را به فارسي ترجمه كرده . داستان پرواز مرغان به جانب ملكوت و وصول به حضرت سيمرغ در « منطق الطير » عطار به كمال رسيد. در داستان شيخ اشراق اسمي از سيمرغ در كار نيست . مرغان ابتدا به دام مي افتند و پس از رهايي و عبور از كوه هاي نه گانه به پيشگاه « ملك » مي رسند. هنوز بندي بر پاهاي مرغان است كه نتوانسته اند بردارند. خود ملك هم بند را برنمي دارد اما پس از شنيدن داستان آنها و شرح اسارتشان رسولي با آنها مي فرستد تا به آن كه بند بر پاي آنها گذاشته است بگويد كه بند را بردارد. شروع داستان سحرانگيز و خيره كننده است . راوي ابتدا از مخاطبانش خواهش مي كند كه حواسشان را خوب جمع كنند تا مطلب مهمي را به آنها بگويد. اول از صيادان حرف مي زند كه در صحرا دامي گسترده اند و بعد از مرغاني كه بي خبر به جانب دام پرواز مي كنند و آن وقت ناگهان مي گويد : « و من ميان گله ي مرغان مي آمدم . » من راوي از اين لحظه قدم به قدم و كوه به كوه ما را با خودش مي برد تا به حضرت ملك برساند و پس از مذاكرات ملكوتي و بازگشت مرغان ناگهان مي گويد « و ما اكنون در راهيم با رسول ملك مي آييم . »
اين داستاني ست كه هرگز تمام نمي شود. خود راوي در پايان شرح مي دهد كه اين داستان را براي عده اي از دوستان خودش تعريف كرده است و آنها چنان مبهوت و سرگشته مانده اند كه گفته اند « امكان ندار كه تو پرواز كرده باشي و به آن جاهاي عجيب و غريبي رفته باشي كه تعريف مي كني : تو هيچ جا نرفته اي و فقط خيال مي كني كه رفته اي و شايد هم جن توي جلد تو رفته باشد و ما را دست انداخته باشي . »
در رساله بعدي راوي داستان ديدارش را با « عقل سرخ » شرح مي دهد كه خودش را « اولين فرزند آفرينش » معرفي مي كند و مي گويد كه از كوه قاف آمده است و مي گويد كه تو هم (راوي هم ) از كوه قاف آمده اي و حيف كه خودت خبر نداري . (مرغ داستان قبلي هم وقتي كه به دام افتاد پس از مدتي به دام عادت كرد و به كلي فراموش كرد كه زماني در آسمان ها پرواز مي كرد و عوالمي ملكوتي داشت .) عقل سرخ پيري ست با محاسن و رنگ و روزي سرخ و ظاهري جوان و سياحي ست دنيا ديده . براي راوي از عجايب عالم حرف مي زند كه هفت چيز است : كوه قاف و گوهر شب افروز و درخت طوبا و دوازده كارگاه و زره ي داوودي و تيغ بلارك و چشمه ي زندگاني . در حين توصيف درخت طوبا سخني از سيمرغ به ميان مي آيد و به اين مناسبت راوي از نقش سيمرغ در پرورش زال و پيروزي رستم بر اسفنديار مي پرسد و پير داستان زال و سيمرغ و رستم و اسفنديار را براي او تعريف مي كند. روايت عقل سرخ با روايت « شاه نامه » تفاوت هايي دارد : در داستان زال آهويي (زير نظر سيمرغ ) زال را شير مي دهد و در داستان رستم و اسفنديار اين برق پر سيمرغ است كه به چشمهاي اسفنديار مي تابد و كار او را مي سازد نه تير رستم .