بمناسبت بيست سالگرد عمليات پيروزمند كربلاي پنج
اشاره :
موفقيت هاي جمهوري اسلامي ايران در عمليات بزرگ كربلاي 5 و احتمال پيروزي نظامي قريب الوقوع آن دنيا را به اين نتيجه رساند كه راههاي به پايان رساندن جنگ را با تصويب قطعنامه 598 هموار سازد قطعنامه اي كه در آن براي اولين بار به نظرات ايران توجه شده بود. در آستانه سالروز اين نبرد عظيم مقاله حاضر به مرور و ارزيابي روند نظامي اين عمليات مي پردازد :
ارزيابي عمليات
عمليات كربلاي 5 ضمن تثبيت موقعيت برتر سياسي ـ نظامي جمهوري اسلامي كه با فتح فاو حاصل شده بود به لحاظ پيشروي در زمينه منطقه شرق بصره و نزديك شدن رزمندگان اسلام به شهر بصره و قرار گرفتن اين شهر در برد توپخانه قواي جمهوري اسلامي ايران را در برابر حملات وسيع دشمن به شهرها و مردم بي دفاع از موقعيت مناسبي برخوردار كرد تا با عمليات بازدارنده و اجراي آتش پرحجم توپخانه و كاتيوشا روي شهر بصره عراق را از ادامه حملات به شهرها منصرف نمايد. علاوه بر اين در هم شكستن قويترين استحكامات دشمن در اين منطقه حاكي از توانمندي رزمندگان اسلام و ناتواني دشمن در مقاومت و باز پس گيري مناطق تصرف شده بود. ضمن اينكه انهدام وسيع ارتش عراق از جمله ويژگيهاي عمليات كربلاي 5 بود كه در ابعادي حتي غير قابل مقايسه با عملياتهاي گذشته صورت گرفت .
انهدام دشمن در كربلاي 5 بمراتب بيش از والفجر 8 بود به گونه اي كه حتي تحليلگران غرب ناچار از اعتراض به گوشه اي از اين مسئله شدند. انهدام دشمن موجب شد علي رغم اينكه زمين شلمچه از ارزشمندي قابل ملاحظه اي در زمينه سياسي ـ نظامي برخوردار بود. دشمن حفظ نيرو را بر حفظ و يا باز پس گيري مناطق تصرف شده ترجيح دهد. علاوه بر آمار و ارقام نتايج عمليات از حيث ضربات وارده بر ماشين نظامي عراق (نيرو و امكانات ) كه در جدول انتهاي همين گزارش خواهد آمد نكات بارزي در عمليات كربلاي 5 وجود داشته كه در زير با رعايت اختصار به مواردي از آنها اشاره مي شود :
الف ـ غافلگيري دشمن
غافلگير شدن دشمن در منطقه حساس و باارزشي چون شلمچه با وجود اشرف كامل بر منطقه از بارزترين ويژگيهاي عمليات كربلاي 5 محسوب مي شود علاوه بر گرد و غبار و مه غليظ روز آخر و همچنين زمان عمليات (2 بامداد) عوامل اساسي ديگري در ايجاد اين غافلگيري موثر بوده اند :
1 ـ تحليل و تصورات دشمن نسبت به تواناييهاي موجود در قواي نظامي جمهوري اسلامي جهت طراحي عمليات و سازماندهي نيروها
2 ـ فاصله زماني عمليات كربلاي 5 با كربلاي 4 :
عمليات كربلاي 5 تنها پس از گذشته 15 روز از عمليات كربلاي 4 آغاز شد . فاصله زماني ياد شده در مقايسه با گذشته جنگ بيسابقه و منحصر به فرد است .
3 ـ خودداري از انجام عمليات اصلي در منطقه شرقي بصره در سابق :
انصراف جمهوري اسلامي از انجام عمليات گسترده واصلي در شرق بصره پس از رمضان نقشي در تلقي و تصور دشمن نسبت به عمليات كربلاي 5 داشت و دشمن تصور نمي كرد كه منطقه شلمچه آن هم به عنوان عمليات گسترده مورد نظر جمهوري اسلامي قرار بگيرد.
4 ـ استحكامات دشمن :
چنانچه اشاره شد شلمچه به منزله يكي از قويترين دژهاي دشمن محسوب مي شد و اين براي حاكمان بغداد و ارتش عراق به معني ديواره هاي غير قابل نفوذ تلقي مي شد. و همين اعتماد بيش از اندازه نسبت به منطقه تاثيري بسزا در غافلگيري دشمن داشت .
ب ـ استقامت و فداكاري رزمندگان
مقاومت و ايستادگي نيروها در مقابل حجم شديد آتش توپخانه ادوات بمبارانهاي هوايي و... در نگه داري دستاوردهاي عمليات كربلاي 5 فوق العاده زياد و غير قابل تصور بود. عزم راسخ به توسعه سرپل گرفته شده در شلمچه و حفظ آن باعث شده بود برادران هرگونه سختي را به جان و دل بخرند . 45 گردان توپخانه دشمن نقطه به نقطه شلمچه را تحت پوشش خود داشت ولي اين هرگز به روحيه بالاي نيروهاي بسيجي خللي وارد نمي كرد . فرمانده لشكر 8 نجف در گزارشي به فرماندهي كل سپاه روحيه برادران رزمنده را اين گونه توصيف مي كند :
« روحيه بچه ها بي سابقه است ; هيچ وقت اين طور نبوده بسيجيها از گرد و غبار سياه شده اند ولي مي ايستند. »
فرمانده لشكر 32 المهدي نيز در همين رابطه مي گويد :
« خدا شاهد است تا به حال اينچنين روحيه اي را در نيروها نديده بودم ... قبلا در جاهايي كه آتش دشمن شديد بود به محض زخمي يا شهيد شدن يك رزمنده سريعا براي تخليه كردن او داوطلب حاضر مي شد ولي در اينجا به هر كس مي گفتيم كه براي تخليه مجروحين كمك كنيد مي گفتند : نيروهاي تخليه مجروح هستند من رزمنده ام آمده ام بجنگم . »
ج ـ تراكم آتش دشمن و خودي
پس از گذشت چند روز از عمليات دشمن كه خود را پيدا كرده و فلشهاي اصلي عمليات را پي برده بود اكثريت يگانهاي توپخانه خود را وارد منطقه كرد (بيش از 45 گردان ) و بدون هيچگونه محدوديت به ريختن آتش در منطقه اقدام كرد. شدت آتش دو طرف درگير در منطقه به حدي بود كه تا گذشت چندين ساعت از روز (به خاطر ادامه اثر سردي هوا) از سنگيني گاز ناشي از سوختن باروت فضاي منطقه همچنان تيره و تار بودـ به طوري كه هواپيماهاي خودي و دشمن در ساعات اوليه از ديد كافي برخوردار نبودند. مقدار گازهاي موجود در هوا به حدي زياد بود كه تنفس را مشكل مي ساخت اظهارات فرمانده لشكر 33 المهدي در مورد آتش موجود در منطقه بخوبي گوياي مطالب فوق است :
« اينطور آتش من تا به حال نديده بودم ... جنگ اينجا تماشايي است ... قوطي كنسرو روي زمين سالم نمانده ! من نمي دانم اينجا چقدر براي دشمن اهميت دارد! يك سرمايه كلاني روي نهر جاسم گذاشته است . اينقدر آتش مي ريزد كه اسرا را هم نمي شود آورد عقب تلف مي شوند... »
متقابلا آتش خودي نيز همچون عمليات فاو حجيم و متمركز بود و با توجه به نقطه ضعفي كه ما از عراق سراغ داشتيم (اتكاي به جاده هاي ارتباطي ) با آتش ديده باني شده بود تلفات غير قابل جبراني بر آنها وارد كرديم . اسراي عراقي بدون استثنا از شدت آتش ما و موثر بودن آن با شگفتي ياد مي كردند. يگانهاي عراقي كه بدون توجيه و با تعجيل وارد منطقه مي شدند قبل از رسيدن به محل درگيري براثر آتش خودي تلفات زيادي متحمل مي شدند. به طوري كه گاهي اوقات از يك گردان فقط چندين نفر پاي كار مي رسيدند.
دـ سرعت عمل در گرفتن جاي پا سرعت عمل در شكستن خط
عامل اصلي موفقيت سپاه در عمليات كربلاي 5 سرعت عمل يگانهاي خط شكن در شكستن خط و گرفتن دو سرپل استراتژيك غرب كانال ماهي و شمال پنج ضلعي بود. به عنوان نمونه لشگر 41 ثارالله كه 4 رده دفاعي دشمن را در مقابل خود داشت پس از شكستن هر رده بدون اينكه به پاكسازي كامل آن بپردازد بنابر ضرورت تصرف سرپل در غرب كانال به پيشروي خود ادامه داده در كمال ناباوري دشمن در همان اوائل صبح (ساعت 4 5 ) موفق به عبور از پل و گرفتن جاي پا در غرب كانال ماهي شد.
گرفتن جاي پا در پنج ضلعي شلمچه توسط لشكر 19 فجر و 31 عاشورا نيز همين وضع را داشت . در توسعه و گسترش جاي پا و تداوم عمليات نيز از اين گونه حركات بكرات از يگانها ديگر شد . حركت لشكر 105 قدس در بوارين لشكر 8 نجف در نهر هسجان و... از اين نمونه اند.
5 ـ عبور يگان از يگان
گاه محدوديت زمين منطقه عملياتي و تعداد زياد يگانهاي عمل كننده حكم مي كند كه تعدادي از يگانها نقش خط شكن را داشته تعدادي ديگر با عبور از آنها به گسترش و توسعه جاي پاي گرفته شده بپردازند . عمليات كربلاي 5 در اين زمينه ـ در طول جنگ ـ از جايگاه ويژه برخوردار است .
مسئله « عبور » در كربلاي 5 در كليه سطوح (قرارگاه از قرارگاه ) (يگان از يگان ) و (گردان از گردان ) به نحو احسن صورت پذيرفت . مسئله اي كه بعضا در مواقع عادي با مشكلات زيادي همراه است در اين عمليات براحتي انجام مي شد. اكتفا نكردن به خط حد تعيين شده استفاده مشترك از امكانات ترابري بهداري و... هدايت مشترك عمليات به ياري هم شتافتن در موقع نياز و... از عوامل مهم امكان عبور بلااشكال يگانها از يكديگر در عمليات كربلاي 5 بود .
نمونه بارز اين مسئله را مي توان در عبور لشكر 25 كربلا از لشكر 41 ثارالله در غرب كانال ماهي مشاهده كرد . لشكر 41 كه در همان آغاز صبح سرپل مناسبي در غرب كانال ماهي به تصرف خود درآورد سريعا هرگونه امكانات و همكاريهاي لازم را براي عبور لشكر 25 ـ كه نقش اساسي در حفظ سرپل داشت فراهم آورد.
و ـ انعطاف پذيري در طرح مانور (استفاده از اصل موفقيت در عمليات )
كليت مانور تعيين شده در عمليات كربلاي پنج با آنچه در عمل به وقوع پيوست نزديكي زيادي داشت اما در جزئيات مانور بنابه شرايط پيش آمده در عمليات و برخوردهاي گوناگون دشمن تغييرات زيادي رخ داد. اين تغييرات هر چند از نظر مقدار آمادگي يگان توجيه نسبت به زمين وضعيت عقبه و... مشكلاتي را براي يگانها ايجاد مي كرد ولي وجود انعطاف پذيري در يگانها باعث مي شد ما از اصل « استفاده از موقعيت » بخوبي سود برده در جاهايي كه دشمن را داراي نقطه ضعف مي ديديم با وارد كردن يگان جديد به توسعه و گسترش موفقيتهاي خود بپردازيم و يا بالعكس در جاهايي كه توان دستيابي به اهداف خود را نداشتيم با وارد كردن يگان جديد به منطقه نسبت به رفع مشكل اقدام كنيم . به طور مثال ما وقتي در شب اول و دوم در جناح راست عمليات موفق نشديم پل بوبيان را به طور كامل به تصرف خود درآوريم تدبير فرماندهي اين شد كه براي تقويت آن جناح لشكر 32 انصارـ كه براي كار ديگري در نظر گرفته شده بودـ سريعا به اين منطقه مامور شود و اين برادران با كمك يگانهاي ديگر موفق به تصرف كله گاوي شدند.
ز ـ زدن به عقبه و جناح دشمن
عمليات كربلاي 5 همچون عمليات گذشته نشان داد كه نيروهاي خودي هرگاه به جناح و عقبه دشمن بزنند كار با موفقيت همراه خواهد بود. ويژگي خاص منطقه و پدافند رده هاي دشمن به طرف شرق به ما حكم مي كرد كه از شمال به پشت دشمن بزنيم . موفقيت در تصرف سرپل غرب كانال ماهي تصرف سرپل در شمال پنج ضلعي سقوط بوارين سقوط خط الدوعيجي سقوط مقرهاي فرماندهي دشمن باز شدن جاده شلمچه و... همگي نتيجه ضربه زدن از جناح به عقبه دشمن بوده است .
ح ـ ابتكارات ويژه يگانها
ابتكارات ويژه يگانهاي سپاه در طرح مانورهاي پيچيده اكثرا خارج از تصور و ذهن كلاسيك فرماندهان نظامي دشمن است و همين امر باعث سردرگمي و تزلزل دشمن در مواجه با چنين طرحهايي است .
آمار و تلفات و ضايعات دشمن در كربلاي 5
الف ) در مجموع قريب دو ماه درگيري بي وقفه در شرق بصره (از شروع عمليات كربلاي 5 (65 10 20 ) تا پايان عمليات تكميلي (65 12 15 ) ضربات جبران ناپذيري بر ارتش عراق وارد آورد به طوري كه عراق مجبور شد. براي رفع اين صدمات سريعا دست به بازسازي يگانهايش بزند.
ب ) آخرين آمار انهدام نيروي دشمن تا پس از عمليات تكميلي كربلاي 5 (65 12 20 ) به شرح زير است :
132 تيپ زرهي مكانيزه نيروي مخصوص و پياده وارد منطقه شده با رزمندگان اسلام درگير شدند.
55 تيپ زرهي مكانيزه نيروي مخصوص و پياده به طور 100 % منهدم شده و از منطقه خارج شدند .
67 تيپ زرهي مكانيزه نيروي مخصوص و پياده به طور 50 % منهدم شدند .
حداقل 35 % ارتش عراق در اين عملياتها منهدم شد كه اين دو برابر تلفات دشمن در عمليات والفجر 8 است .
حدود 30 هزار نفر از ارتش عراق كشته شدند كه از اين عده 1500 نفر افسر 5000 درجه دار و مابقي سرباز بوده اند كه حداقل 20 فرمانده تيپ 70 فرمانده گردان و بيش از 200 فرمانده گروهان در بين كشته شدگان بوده اند.
حدود 70 تا 80 هزار نفر از پرسنل دشمن مجروح شدند كه حداقل 10 هزار نفر از آنها معلول و به طور كلي از رده خارج شدند.
تعداد 2650 نفر از حداقل 85 يگان دشمن به اسارت رزمندگان اسلام در آمدند.
مجموع و انواع يگانهاي دشمن كه به منطقه عملياتي كربلاي 5 وارد شدند

ليست تجهيزات انهدامي و با غنيمت گرفته دشمن به شرح زير است :
انهدام ارتش عراق در اين عمليات تنها با عمليات رمضان و عمليات والفجر 8 قابل مقايسه است . از جنبه فروپاشي ارتش عراق نيز عمليات كربلاي 5 را مي توان با عمليات هاي فتح المبين و بيت المقدس مقايسه كرد. تلفات ارتش عراق در عمليات كربلاي 5 به اندازه اي بود كه جلال طالباني رهبر اتحاديه ميهني كردستان گفت : « خبري به دست ما رسيد كه فرمانده سپاه يكم عراق گفته است : ما در عمليات كربلاي 5 بيش از 50 هزار تن تلفات داشته ايم . »
جنبه مهم ديگر اين عمليات غلبه ابتكار عمل سپاه بر انديشه و قدرت نظامي عراق بود. همچنين در اين عمليات فرماندهان بزرگي همچون حسين خرازي فرمانده لشكر 14 امام حسين (ع ) و شهيد اسماعيل دقايقي فرمانده لشكر بدر به شهادت رسيدند. به علاوه حجت الاسلام عبدالله ميثمي روحاني مجاهد و عارف (از دفتر نمايندگي امام (ره ) در سپاه ) كه در سخت ترين شرايط رزمندگان و فرماندهان را ياري مي كرد به شهادت رسيدند.
خوانندگان گرامي جهت آگاهي نسبت به جزئيات بيشتر اين عمليات به كتابهاي « جنگ در سال 65 » و « نبرد در شرق بصره » از انتشارات مركز مطالعات و تحقيقات جنگ سپاه مراجعه نمايند.
تهيه و تدوين : روابط عمومي مركز مطالعات و تحقيقات جنگ سپاه