بهداشت دهان و دندان در آموزه هاي پيامبر اعظم (ص )
دكتر محمدرضا جواهري
بخش دوم و پاياني
مسواك هنگام وضو
وضوگرفتن براي نمازهاي روزانه واجب است و نماز بي وضو باطل
مي باشد كارهاي بسياري است كه براي آنها وضو لازم است و انجام آن
كارها بي وضو حرام است . سيره عملي پيامبر اسلام حضرت محمد
صلي الله عليه وآله وسلم مسواك زدن در هنگام وضوگرفتن بوده است و
خليفه و وصي خود علي بن ابيطالب عليه السلام و ياران خويش و عموم
مسلمانان را به مسواك زدن در زمان وضوگرفتن سفارش كرده اند.
برقراري پيوند ميان « مسواك » و « وضو »
تاكيد بر تكرار مسواك زدن در
شبانه روز است و نقش و اهميت بهداشت دهان و دندان را در عبادت
مسلمانان نشان مي دهد.
امام صادق عليه السلام مي فرمايند از سفارش هاي رسول خدا
صلي الله عليه وآله وسلم به اميرالمومنين علي بن ابيطالب عليه السلام
اين بود : عليك بالسواك عند كل وضو(25 ) .
« بر تو باد مسواك زدن هنگام وضو گرفتن » آنقدر مسواك زدن هنگام
وضوگرفتن ارزش و اهميت دارد كه رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم
فرموده اند : لولا ان اشق علي امتي لامرتهم بالسواك عند وضو كل
صلاته : اگر سخت و مشكل نبود و امت در مشقت نمي افتادند آنها را به
مسواك زدن به هنگام هر وضوي نماز امر مي كردم (26 ) .
مرحوم شيخ حر عاملي صاحب وسائل الشيعه بعد از ذكر اين
روايت مي نويسد : مقصود از امر در اين حديث
وجوب است چون
استحباب اين كار قطعي و ثابت شده است (27 ) .
در تاكيد مسواك زدن هنگام هر وضو پيامبر اعظم صلي الله عليه
وآله وسلم فرموده اند : السواك شطر الوضو
مسواك زدن بخشي از
وضو است (28 ) .
مسواك زدن و نماز
« نماز » بزرگ ترين عبادت دائمي روزانه هر مسلمان است و پيوسته
هر مسلمان در شبانه روز پنج وعده روبه قبله به نماز مي ايستد. علاوه بر
مسواك در هنگام وضو
براي برپايي نمازها نيز مسواك مستحب است .
رفتار و گفتار پيامبر اعظم حضرت محمد صلي الله عليه وآله وسلم پيش
از اقامه نمازها در راستاي تشويق و راهنمايي پيروان خويش بر
مسواك زدن قرار داشته است . مرحوم شيخ صدوق نقل كرده است : كان
النبي صلي الله عليه وآله وسلم يستاك لكل صلاه
پيامبر براي هر نماز
مسواك مي كرد.
در وصاياي رسول خدا به حضرت علي عليه السلام چنين آمده
است : عليك بالسواك لكل صلاه : بر تو باد به مسواك براي هر نماز(29 ) .
در بخشي ديگر از آن وصايا درباره فضيلت نماز با مسواك چنين آمده
است : يا علي عليك بالسواك و ان استطعت ان لا تقل منه فافعل
فان كل
صلاه تصليها بالسواك تفضل علي التي تصليها بغير سواك اربعين
يوما(30 ) . اي علي بر تو باد به مسواك نمودن . اگر مي تواني از مسواك كم
نكني پس اين كار را انجام بده و مسواك نمودن را پيوسته و زياد ادامه
بده
هر نمازي كه با مسواك بجا آوري بر نمازي كه چهل روز بي مسواك
انجام بدهي برتري دارد.
پيامبر اسلام فرموده اند : ركعتين بالسواك احب الي الله عزوجل من
سبعين ركعه بغير سواك . خداي متعال دو ركعت نماز با مسواك را بيشتر
از هفتاد ركعت بدون مسواك دوست دارد(31 ) .
مسواك زدن و قرآن
« قرآن » معجزه قولي جاويدان و ابدي پيامبر اعظم و آخرين و
بزرگترين راهنماي بشريت به سوي سعادت حقيقي و كمال الهي است .
تاكيد بر قرائت اين كتاب آسماني با دهان مسواك زده
بيانگر اهميت
بهداشت دهان و دندان از منظر قرآن كريم و آورنده آن حضرت محمد
صلي الله عليه وآله وسلم است .
ابان خياط از قول امام صادق عليه السلام نقل مي كند كه رسول خدا
صلي الله عليه وآله وسلم فرمودند : نظفوا طريق القرآن
قيل يا رسول الله
و ما طريق القرآن قال افواهكم
قيل بماذا قال بالسواك . طريق و راه
قرآن را پاكيزه كنيم پرسيده شد طريق قرآن كدام است فرمودند :
دهانهاي شما
پرسيده شد با چه چيز دهان را پاكيزه كنيم فرمودند : با
مسواك (32 ) . پيامبراسلام صلي الله عليه وآله وسلم فرمودند : افواهكم
طريق من طرق ربكم فاحبها الي الله اطيبها ريحا فطيبوها بما قدرتم
عليه : دهانهاي شما راهي از راههاي پروردگارتان است . بهترين دهانها
آن دهاني است كه از همه خوشبوتر باشد پس دهانهايتان را به ميزان
توانايي پاك كنيد(33 ) .
رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم در حديث ديگر فرموده اند :
نظفوا افواهكم فانها طرق القرآن : دهانهايتان را پاكيزه كنيد كه دهانها
راههاي تلاوت قرآن است (34 ) .
در جاي ديگر فرموده اند : طيبوا افواهكم بالسواك فانها طرق القرآن :
دهانهايتان را با مسواك طيب و پاك كنيد كه دهانها راههاي قرآن
است (35 ) . در حديث ديگر فرموده اند : طيبوا افواهكم فان افواهكم طريق
القرآن (36 ) .
دهان هايتان را پاكيزه كنيد زيرا دهان هايتان راه قرائت قرآن است .
ادب و چگونگي مسواك زدن
در تعليمات دين جامع و جهاني و جاويدان پيامبر اعظم صلي الله
عليه وآله وسلم حتي به شيوه و كيفيت مسواك كردن نيز توجه شده
است و سيره و روش مسواك نمودن پيامبر و راهنمايي هاي آن حضرت
پيرامون آداب مسواك در قالب احاديث نبوي در كتاب هاي حديثي ذكر
شده است . درباره روش مسواك زدن پيامبر چنين آمده است : كان النبي
صلي الله عليه وآله وسلم اذا استاك استاك عرضا زماني كه پيامبر
مسواك مي زد عرضي و به عرض دندآنهامسواك مي زد(37 ) .
درباره مسواك با چوب درخت زيتون فرموده اند : نعم السواك
الزيتون من شجره مباركه و يذهب بالحفر و هو سواكي وسواك الانبيا
قبلي (38 ) : زيتون مسواك خوب از درخت مباركي است
فساد دندان را
مي برد و آن مسواك من و مسواك پيامبران پيش از من است .
پيامبر اعظم به ياران خويش در آموزش روش مسواك فرموده اند :
استاكوا عرضا ولاتستاكوا طولا(39 ) : عرضي مسواك بزنيد و طولي
مسواك نزنيد!
آثار و فوائد مسواك
هيچ يك از احكام الهي بي علت و حكمت نيست
هيچ فعل پيامبر
خدا بي دليل و بدون منفعت نمي باشد. تك تك واجبات و مستحبات
دليل و حكمت دارد. استحباب مسواك
و آراستگي و تقيد پيامبر اعظم
حضرت محمد صلي الله عليه وآله وسلم به مسواك زدن
و سفارش و
تاكيد آن حضرت بر مسواك زدن
هرگز بيهوده نبوده است
بلكه به دليل
آثار و منافع فراوان دنيوي و اخروي مسواك زدن است .
در ارتباط با نتايج و پيامدهاي مسواك زدن
مطالب و نكته هاي
زيادي در احاديث و روايات معصومين عليهم السلام وجود دارد. در اين
نوشتار فقط برخي احاديث نبوي ذكر مي شود. دقت و تامل در اين فوائد
و آثار مسواك كه در كلام رسول اعظم صلي الله عليه و آله و سلم گزارش
شده است علت و حكمت مسواك زدن را آشكار مي نمايد.
دوازده خصلت در مسواك
پيامبر گرامي اسلام فرموده اند : في السواك اثنتاعشره
خصله : مطهره للفم
و مرضاه للرب
و يبيض الاسنان
و يذهب بالحفر
ويقلل البلغم
و يشهي الطعام
و يضاعف الحسنات
و تصاب به السنه
تحضره الملائكه
و يشداللثه
و هويمربطرقه القرآن و ركعتين بسواك
احب الي الله عزوجل من سبعين ركعه بغير سواك (40 ) در مسواك
دوازده خصلت است : پاك كننده دهان
و مايه خشنودي پروردگار است
و دندان ها را سفيد مي كند
و چرك و فساد آن را از بين مي برد
و بلغم را
كم مي كند
و انسان را براي صرف غذا به اشتها مي آورد
و نيكي را چند
برابر مي نمايد
و مسواك انسان به سنت نبوي مي رسد
و فرشتگان نزد
او حاضر مي گردند
و لثه را محكم مي كند
و به راه قرآن مي گذرد
و دو
ركعت نماز با مسواك در پيشگاه خداي عزوجل از هفتاد ركعت
بي مسواك محبوبتر است .
درباره نقش مسواك در خوب و زيبا سخن گفتن فرمودند : السواك
يزيدالرجل فصاحه (41 ) . مسواك برفصاحت مرد مي افزايد .
امتيازات مسواك در گفتار رسول اعظم (ص ) با امام علي (ع )
پيامبر خدا حضرت محمد صلي الله عليه و آله و سلم به
اميرالمومنين عليه السلام فرمودند : يا علي عليك بالسواك فان في
السواك مطهره للغم
و مرضاه للرب
و مجلاه للعين (42 ) . اي علي ! بر تو
باد به مسواك نمودن
مسواك پاك كننده دهان
و موجب خشنودي
پروردگار
و مايه جلا و روشنايي چشم است .
امام علي عليه السلام از پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله و سلم
فضايل و امتيازات مهمي را براي مسواك روزانه نقل كرده اند. آن
حضرت فرموده اند : من استاك كل يوم مره رضي الله عنه و له الجنه
و
من استاك كل يوم مرتين فقدادام سنه الانبيا و كتب الله له بكل صلاه
يصليها ثواب ماه ركعه واستغني عن الفقر و تطيب نكهته و يزيد في حفظه
و يشتد له فهمه و يمر طعامه و يذهب اوجاع اضراسه و يدفع عنه القسم و
تصافحه الملائكه لما يرون عليه من النور و ينفي اسنانه و تشيعه الملائكه
عند خروجه من البيت و تستغفره حمله العرش و الكروبيون و كتب الله له
بكل مومن و مومنه ثواب الف سنه و رفع الله له الف درجه و فتح الله له
ابواب الجنه يدخل من ايها شا و اعطاه الله كتابه بيمينه و حاسبه حسابا
يسيرا و فتح عليه ابواب الرحمه و لايخرج من الدنيا حتي يري مكانه
من الجنه و قداقتدي بالانبيا و دخل معهم الجنه و من استاك كل يوم و
قضي الله له كل حاجه له في امرالدنيا والاخره ويكون يوم القيامه
في ظلل العرش يوم لاظل الاظله و يكون في الجنه رفيق ابراهيم عليه السلام
و رفيق جميع الانبيا(43 ) هركس روزي يك بار مسواك كند خداوند از
وي خشنود باشد و برايش بهشت است و هر كس روزي دوبار مسواك
بزند سنت پيامبران را ادامه داده و خداوند براي هر نمازي كه مي خواند
ثواب و پاداش صد ركعت مي نويسد و از فقر نجات يايد و بي نياز گردد و
بوي بد دهانش پاك شود و حافظه اش زياد و فهمش شدت يابد و
غذايش گوارا گردد و دردهاي دندانهايش از بين مي رود و بيماري از وي
دفع مي گردد و فرشتگان براي نوري كه براو مي بينند با وي مصافحه
مي كنند و دندانهايش پاكيزه مي شود و فرشتگان هنگام خروجش از خانه
او را مشايعت مي كنند و حاملان عرش و كروبيون برايش استغفار
مي نمايند و خداوند براي هر مومن و مومنه اي ثواب هزار سال نوشته و
هزار درجه وي را بالا مي برد و برايش درهاي بهشت را باز نمايد كه از
هريك بخواهد وارد شود و كتابش را به دست راستش بدهد و او را
محاسبه آسان نمايد و درهاي رحمت را بر وي بگشايد و از دنيا نمي رود
تا جايگاهش را در بهشت ببيند. او به پيامبران اقتدا كرده و با آنان وارد
بهشت مي شود...و خداوند حاجت وي در امر دنيا و آخرت را برآورده
نمايد و روز قيامت كه سايه اي جز سايه عرش الهي نيست در سايه
عرض الهي باشد و در بهشت رفيق ابراهيم عليه السلام و رفيق تمام
پيامبران باشد.
رسول الله در بيان ديگري خطاب به اميرالمومنين عليه السلام
فرمودند : يا علي
ثلاث يزدن في الحفظ و يذهبن السقم : اللبان و السواك
و قرائه القرآن (44 ) . اي علي
سه چيز است كه حافظه را زياد و درد را از
بين مي برد : شيرنوشيدن و مسواك زدن و قرآن خواندن .
دستاورد سيره بهداشتي پيامبر اعظم (ص )
اگر نتايج و آثار و پيامدهايي كه در اين احاديث نبوي ذكر شده است
بررسي شود و دسته بندي گردد روشن مي شود بخشي از اينها
آثار
وضعي و طبيعي مسواك زدن روزانه در جسم و بدن انسان ها است و
برخي نيز آثار مادي و دنيوي است و برخي آثار معنوي و اخروي است .
سيره بهداشتي پيامبر اعظم و رهنمودهاي فراوان بهداشتي آن
حضرت به ويژه در زمينه مسواك زدن و بيان اثار متنوع براي مسواك
زدن توسط پيامبر خدا براي اهل جاهليت كه از بهداشت و پاكيزگي دور
بودند زمينه ساز يك انقلاب بهداشتي گشت و اعراب جاهلي را به تمدن
اهلي و رعايت بهداشت دندان و پاي بندي به مسواك زدن پيوسته و
مكرر روزانه رساند و امروز هم راهنماي مسلمانان در جهت پيشگامي
در بهداشت جهاني است . اگر مسلمانان با ابعاد گوناگون سيره بهداشتي
نبوي به درستي آشنا شوند و در هر حال از پيامبر اعظم صلي الله عليه و
آله و سلم
اسوه بزرگ جامع و جهاني و جاويدان الهي پيروي نمايند
پرچمدار بهداشت جهاني و الگوي جهانيان در راه رسيدن به وضعيت
مطلوب بهداشتي خواهند بود.
پاورقيها :
29 )وسائل الشيعه
ج 1
ص .355
30 ) بحارالانوار
ج 76
ص .137 مكارم الاخلاق
ص 51
31 )وسائل الشيعه
ج 1
ص .356 المحجه البيضا
ج 1
ص 297
32 ) وسائل الشيعه
ج 1
ص .357
33 )وسائل الشيعه
ج 1
ص .358
34 )ميزان الحكمه
ج 4
ص 597 كنزالعمال
ج 1
ص .304
35 ) ميزان الحكمه
ج 4
ص 597 كنزالعمال
ج 1
ص .300
36 ) كنزالعمال
ج 1
ص 300 المحجه البيضا
ج 1
ص
.296
37 )بحارالانوار
ج 76
ص 136 سفينه البحار و مدينه الحكم والاثار
ج 1
ص 675 من لايحصره الفقيه
ج 1
ص 54 سنن النبي
ص
.222
38 )بحارالانوار
ج 76
ص 135 سفينه البحارو مدينه الحكم والاثار
ج 1
ص 675 مكارم الاخلاق
ص 49 سنن النبي
ص .223
39 ) بحارالانوار
ج 76
ص 139 المحجه البيضاي
ج 1
ص
.298
40 )بحارالانوار
ج 76
ص 129 كتاب الخصال
ج 2
ص 480 و
.481
41 )بحارالانوار
ج 76
ص 135 مكارم الاخلاق
ص
.48
42 )بحارالانوار
ج 76
ص 139 كتاب الخصال
ج 2
ص
.568
43 )بحارالانوار
ج 76
ص 138 وص .139
44 )سفينه البحار و مدينه الحكم والاثار
ج 1
ص .675
پيامبر اكرم (ص ) به ياران خويش درباره بهترين روش
مسواك زدن كه منجر به سلامت دندان ها مي شود فرمودند :
عرضي مسواك بزنيد
و طولي مسواك نكنيد
پيامبر اكرم (ص ) آثار گوناگوني را درباره مسواك زدن
بر مي شمرند كه از آن جمله اند : پاك شدن دندان ها
جلب
خشنودي پروردگار
سفيد شدن دندان ها
از بين رفتن
چرك و فساد
اشتها پيدا كردن به غذا و محكم شدن
لثه ها.
پيامبر اكرم (ص ) :
دو ركعت نماز با مسواك در پيشگاه خداوند از هفتاد ركعت
نماز بدون مسواك محبوب تر است
رسول خدا(ص ) به ياران خويش فرمود : طريق و راه
قرآن را پاكيزه كنيد
پرسيده شد : طريق و راه قرآن كدام است
فرمود : دهان هاي شما
پرسيده شد : با چه چيز دهان را پاكيزه كنيم
فرمود : با مسواك
