دكتر محمدرضا جواهري
قسمت اول
تعليمات ديني همواره انسان را به سوي بهداشت و نظافت عمومي جسم و بدن دعوت مي كند. انسان مومن و با تقوي بايد هميشه از بدن و جسم خويش حراست نمايد. سلامت جسم زمينه را فراهم مي كند تا انسان شاداب بانشاط و سرحال بتواند به وظايف شرعي و تكاليف الهي خويش در همه ابعاد بهتر عمل كند. عقل سالم در بدن سالم است . عمل صالح از بدن سالم سرچشمه مي گيرد. حفظ سلامتي و تندرستي راه زندگي بهتر و طريق رسيدن به كمال و سعادت است . با بدن سالم و آماده بيشتر مي توان به بندگان خدا خدمت نمود و با كارهاي ارزشمند پسنديده و عمل خير بااستفاده از فرصت حيات و زندگي در دنيا زادوتوشه زندگاني اخروي و حيات جاويدان و ابدي جهان پس از مرگ و زمينه بهره مندي از نعمتهاي بيكران الهي را فراهم نمود. رعايت نظافت و بهداشت جسم و اعضا بدن از مناسبترين راههاي حفاظت از تندرستي و سلامتي و صحت و صلاح بدن است . در ارتباط با دهان و دندان نيز حفظ و نگهداري دندانها مراقبت از آنها پاسداري از سلامت آنها كار بسيار ارزشمندي است جلوگيري از پوسيدگي دندآنهاو فاسدشدن آنها وظيفه و تكليف شرعي است . پيشگيري از آلودگي ها همه جا از درمان ساده تر آسانتر و كم هزينه تر است . مهمترين راه جلوگيري از پوسيدگي دندان درد دندان از كارافتادگي آن و كشيدن دندان و جايگزيني دندانهاي مصنوعي و... مسواك زدن است .
در مكتب اسلام مسواك زدن يك ارزش بزرگ مستحب موكد سنت الهي و عبادت است . بيش از چهارده قرن قبل در دوران جهل و بي خبري جهان و جاهليت جزيره العرب پيامبر اسلام صلي الله عليه وآله وسلم آنقدر از اهميت نظافت دهان و بهداشت دندآنهاو بويژه ارزش مسواك زدن سخن گفته اند كه انسان شگفت زده مي شود و به حقانيت و بزرگي رسالت پيامبر اعظم پي مي برد.
در سخنان پيامبر اعظم و در بيانات ائمه معصومين عليهم السلام در موارد متعدد و مكرر به مناسبتهاي مختلف برارزش و اهميت فراوان مسواك زدن و استحباب آن تصريح شده است . با مراجعه به درياي بيكران معارف اهل بيت عليهم السلام و مشاهده احاديث و روايات بسيار زياد در اين زمينه و بررسي كتابهاي فقهي و نظرات فقها بزرگوار شيعه و مجتهدين عاليمقام اين حقيقت به خوبي روشن مي شود. در كتب اربعه كافي من لا يحضره الفقيه تهذيب و استبصار همچنين مجامع بزرگ روائي بحارالانوار و وسائل الشيعه در كتابهاي طهارت وصوم و صلاه در قالب بابهاي مستقل متعددي اين بخش از روايات آمده است در فقه كه به بيان رهبر كبير انقلاب اسلامي امام خميني رضوان الله تعالي عليه ـ تئوري واقعي و كامل اداره انسان و اجتماع از گهواره تا گور است (1 ) و در كتابهاي فقهي بزرگان همچون مرحوم محمدحسن نجفي در كتاب جواهر الكلام و شهيد اول و ثاني در متن و شرح لمعه و... از همين موضوع خاص و به ظاهر كوچك ارزش نظافت دهان و مسواك زدن مفصل بحث شده است . در اين پژوهش از ميان احاديث و روايات بسيار زيادي كه با « مسواك » ارتباط دارد تنها آن بخش از رواياتي كه از پيامبر اعظم حضرت محمد صلي الله عليه وآله وسلم صادر شده يا درباره رفتار بهداشتي ايشان است ارائه مي گردد.
مسواك زدن سنت پيامبران
توجه جدي اسلام به بهداشت دهان و دندان به گونه اي است كه « مسواك زدن » سنت انبياي الهي و به ويژه سنت پيامبر اعظم حضرت محمد صلي الله عليه وآله وسلم شناخته شده است و همين واقعيت بارها در سخنان معصومين عليهم السلام يادآوري گرديده و از اين راه پيروان پيامبر اسلام به مسواك زدن و رعايت بهداشت دهان و دندان تشويق و ترغيب شده اند.
ابي اسامه مي گويد امام صادق عليه السلام فرمودند : من سنن المرسلين السواك از سنت هاي پيامبران مسواك زدن است (2 ) .
اسحق بن عمار مي گويد امام صادق عليه السلام فرمودند : من اخلاق الانبيا السواك مسواك زدن از اخلاق پيامبران است . (3 )
مرحوم علامه محمدحسين طباطبايي هنگامي كه روايات را در زمينه اينكه مسواك زدن از سنتهاي پيامبران است ذكر مي كند مي نويسد : اقول والروايات في هذاالمعني متظافره اومتواتره . روايات در اين معني خيلي زياد است و شايد به حد تواتر برسد(4 ) .
حضرت علي عليه السلام مي فرمايند : كه پيامبر اسلام صلي الله عليه وآله وسلم فرمودند : من استاك كل يوم مرتين فقد دام سنه الاوليا هر كس در هر روز دو مرتبه مسواك كند بر سنت پيامبران مداومت نموده است . (5 )
امام صادق عليه السلام فرموده اند : اربع من سنن المرسلين التعطر و السواك و ... چهار چيز از سنت هاي پيامبران است . عطرزدن مسواك زدن و ... (6 ) . همچنين طلحه بن زيد مي گويد امام صادق فرمودند : ثلاث اعطيهن الانبيا العطر والازواج و السواك سه چيز به پيامبران عطا شده است : عطر زنان و مسواك (7 ) . در روايات متعدد از معصومين عليه السلام مسواك زدن بويژه سنت رسول الله و سنه النبي و روش پيامبر اسلام صلي الله عليه وآله وسلم معرفي شده است . (8 )
محمد حلبي از امام صادق عليه السلام نقل مي كند : ان رسول الله كان يكثر السواك رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم زياد مسواك مي كرد . (9 )
ابن ابي عمير از حلبي نقل مي كند امام صادق عليه السلام فرمودند : رسول خدا صلي الله عليه وآله و سلم چون نماز عشا را مي خواندند دستور مي دادند تا آب وضو و مسواك آن حضرت را بياورند سپس روي آن را مي پوشاند و نزد سرخود مي نهاد. پس از استراحت هنگامي كه از خواب بلند مي شد مسواك مي كرد وضو مي گرفت و نماز مي خواند. در ادامه امام صادق عليه السلام فرمودند : لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه پيامبر خدا اسوه نيكو و الگوي پسنديده است . شما هم به رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم اقتدا كنيد و از او پيروي نمائيد . (10 )
در روايت ديگر آمده است كه رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم در هر شب سه بار مسواك مي نمود يكبار قبل از خواب بار ديگر پس از آنكه براي دعا و نماز بيدار مي شد بار سوم پيش از آنكه براي نماز صبح از منزل خارج شود(11 ) .
شيخ صدوق در كتاب مقنع روايت مي كند : كان النبي (ص ) يستاك لكل صلاه رسول خدا صلي الله عليه وآله و سلم براي هر نماز مسواك مي كرد(12 ) .
مسواك زدن فرمان الهي
در چندين روايت از معصومين عليهم السلام تصريح شده است كه جبرئيل امين از طرف پروردگار براي بيان ارزش مسواك زدن بر پيامبر اسلام صلي الله عليه وآله وسلم نازل شده است .
ابن جميله مي گويد امام صادق عليهم السلام فرمودند : نزل جبرئيل علي رسول الله بالسواك : جبرئيل بر رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم براي تبيين حكم و ارزش مسواك زدن فرود آمد(13 ) .
امام صادق عليه السلام نقل مي كند پيامبر اسلام صلي الله عليه وآله وسلم فرمودند : مازال جبرئيل يوصيني بالسواك حتي خشيت ان ادرد همواره و پيوسته جبرئيل مرا به مسواك زدن سفارش مي كرد به حدي كه ترسيدم از مسواك زياد دندانهايم ساقط شود(14 ) .
همچنين امام صادق عليه السلام از قول رسول خدا نقل مي كند كه فرمودند : اوصاني جبرئيل بالسواك حتي خفت علي اسنائي : جبرئيل آنقدر در رابطه با مسواك به من سفارش كرد كه بر دندانهاي خود ترسيدم (15 ) .
و باز امام صادق عليه السلام از قول پدران خويش از پيامبر خدا نقل مي كند كه فرمودند : مازال جبرئيل يوصيني بالسواك حتي ظننت انه سيجعله فريضه : از بس جبرئيل به من در رابطه با مسواك سفارش مي كرد كه گمان بردم كه مسواك زدن را از جانب پروردگار واجب قرار مي دهد(16 ) .
در جاي ديگر پيامبر اسلام فرموده اند : ما اتاني صاحبي جبرئيل الا اوصاني بالسواك : هيچ زمان جبرئيل بر من وارد نشده جز اينكه به مسواك سفارش مي كرد(17 ) .
روايت شده كعبه از بوي گند دهان مشركين به خداي متعال شكايت كرد خطاب الهي آمد : يا كعبه اني مبدلك بهم قوما يتنظفون فلما بعث الله نبيه محمدا نزل عليه الروح الامين بالسواك اي كعبه ما اين مشركين را به قومي اهل نظافت پاك و پاكيزه بدل خواهيم كرد چون خداوند پيامبر اسلام حضرت محمد صلي الله عليه وآله وسلم را مبعوث نمود روح الامين را براي بيان حكم و ارزش مسواك بر او فرو فرستاد(18 ) . در روايت ديگري در همين زمينه امام صادق عليه السلام در پايان مي فرمايند : فلما بعث الله محمدا صلي الله عليه وآله وسلم اوحي اليه مع جبرئيل بالسواك چون خداي متعال حضرت محمد صلي الله عليه وآله وسلم را به پيامبري برگزيد بوسيله جبرئيل به او در ارتباط با مسواك وحي نمود(19 ) .
فضيلت مسواك
هنگامي كه اقوام مختلف گروه گروه و فوج فوج اسلام مي آوردند و طائفه ابزةد نيز به دبن اسلام روآوردند رسول خدا آنها را « اعذب الناس افواها » گواراترين انسانها از نظر دهان ناميدند اصحاب دليل آن را پرسيدند فرمودند : لانها كانت تستاك في الجاهليه : چون آنها در عصر جاهليت مسواك مي كردند(20 ) .
از رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم روايت شده : لو علم الناس ما في السواك لاباتوه معهم في لحاف . اگر مردم مي دانستند مسواك زدن چقدر فضيلت دارد آن را همراه خود هنگام خواب به رختخواب مي بردند(21 ) .
از امام صادق عليه السلام پرسيده شد آيا همه اين مردم انسان هستند فرمودند : الق منهم التارك للسواك : از آنها كساني كه مسواك را ترك مي كنند رها كن (22 ) .
امام موسي بن جعفر عليه السلام فرموده اند : پنج سنت نبوي در ارتباط با سر انسان وجود دارد : مسواك زدن كوتاه كردن و گرفتن شارب مضمضه استنشاق و فرق بازكردن كسي كه موي زيادي دارد(23 ) .
پيامبر اسلام فرموده اند : مالي اراكم قلحا مالكم تستاكون چه شده است چرا مي بينم دندانهاي شما زرد شده مگر مسواك نمي زنيد(24 ) .
مسواك هنگام وضو
وضوگرفتن براي نمازهاي روزانه واجب است و نماز بي وضو باطل مي باشد كارهاي بسياري است كه براي آنها وضو لازم است و انجام آن كارها بي وضو حرام است . سيره عملي پيامبر اسلام حضرت محمد صلي الله عليه وآله وسلم مسواك زدن در هنگام وضوگرفتن بوده است و خليفه و وصي خود علي بن ابيطالب عليه السلام و ياران خويش و عموم مسلمانان را به مسواك زدن در زمان وضوگرفتن سفارش كرده اند. برقراري پيوند ميان « مسواك » و « وضو » تاكيد بر تكرار مسواك زدن در شبانه روز است و نقش و اهميت بهداشت دهان و دندان را در عبادت مسلمانان نشان مي دهد.
امام صادق عليه السلام مي فرمايند از سفارش هاي رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم به اميرالمومنين علي بن ابيطالب عليه السلام اين بود : عليك بالسواك عند كل وضو(25 ) .
« بر تو باد مسواك زدن هنگام وضو گرفتن » آنقدر مسواك زدن هنگام وضوگرفتن ارزش و اهميت دارد كه رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم فرموده اند : لولا ان اشق علي امتي لامرتهم بالسواك عند وضو كل صلاته : اگر سخت و مشكل نبود و امت در مشقت نمي افتادند آنها را به مسواك زدن به هنگام هر وضوي نماز امر مي كردم (26 ) .
مرحوم شيخ حر عاملي صاحب وسائل الشيعه بعد از ذكر اين روايت مي نويسد : مقصود از امر در اين حديث وجوب است چون استحباب اين كار قطعي و ثابت شده است (27 ) .
در تاكيد مسواك زدن هنگام هر وضو پيامبر اعظم صلي الله عليه وآله وسلم فرموده اند : السواك شطر الوضو مسواك زدن بخشي از وضو است (28 ) .
پاورقيها :
1 ) صحيفه نور ج 21 ص 98 پيام امام خميني به مراجع عظام و روحانيون سراسر كشور و طلاب و حوزه هاي علميه .
2 ) وسائل الشيعه ج 1 ص 346 الكافي ج 6 ص 495 در اين جلد كافي . السواك من سنن المرسلين آمده است و در جلد 3 ص 23 همانگونه كه در متن ذكر شد.
3 )وسائل الشيعه ج 1 ص 346 و ص 351 الكافي ج 6 ص 495 قصارالجمل تاليف حضرت آيت الله مشكيني ج 1 ص .327
4 ) سن النبي صلي الله عليه و آله و سلم انتشارات الاسلاميه ص .220
5 ) همان سند ص 223 المستدرك ج 1 ص .53
6 ) وسائل الشيعه ج 1 ص .349
7 )وسائل الشيعه ج 1 ص .146
ص 8 ) وسائل الشيعه ج 1 ص 350 وص 348 الكافي ج 6 495 و .496
9 )من لايحضره الفقيه ج 1 ص 53 وسائل الشيعه ج 1 ص .349
10 )مجمع البيان ج 2 ص 555 الكافي ج 3 ص 445 تهذيب ج 2 ص 334 وسائل الشيعه ج 1 ص .356
11 )بحارالانوار ج 76 ص .135
12 )المقنع ص 8 سنن النبي ص .222
13 ) وسائل الشيعه ج 1 ص .346
14 ) من لايحضره الفقيه ج ا ص 52 وسائل الشيعه ج 1 ص .146
15 ) وسائل الشيعه ج 1 ص 348 قصارالجمل ج 1 ص .328
16 )وسائل الشيعه ج 1 ص .348
17 )بحارالانوار ج 76 ص .139
18 ) وسائل الشيعه ج 1 ص 358 من لايحضره الفقيه ج 1 ص .55
19 )وسائل الشيعه ج 1 ص .358
20 )وسائل الشيعه ج 1 ص 349 من لايحضره الفقيه ج 1 ص .53
21 )وسائل الشيعه ج 1 ص 348 من لايحضره الفقيه ج 1 ص .55
22 )بحارالانوار ج 76 ص 128 وسائل الشيعه ج 1 ص .353
23 ) وسائل الشيعه ج 1 ص 350 من لايحضره الفقيه ج 1 ص .54
24 ) وسائل الشيعه ج 1 ص .353
25 ) وسائل الشيعه ج 1 ص 353 من لايحضره الفقيه ج 1 ص .53
26 ) وسائل الشيعه ج 1 ص 354 الكافي ج 3 ص .22
27 ) وسائل الشيعه ج 1 ص .354
28 ) وسائل الشيعه ج 1 ص 354 بحارالانوار ج 76 ص 140 و .136
حفظ سلامتي و تندرستي راه زندگي بهتر و طريق رسيدن به كمال و سعادت است . با بدن سالم و آماده بيشتر مي توان به بندگان خدا خدمت نمود و با كارهاي ارزشمند و پسنديده و عمل خير و با استفاده از فرصت حيات و زندگي در دنيا زاد و توشه زندگاني اخروي و حيات جاويدان و ابدي جهان پس از مرگ و زمينه بهره مندي از نعمت هاي بيكران الهي را فراهم نمود
در مكتب اسلام مسواك زدن يك ارزش بزرگ مستحب موكد سنت الهي و عبادت است . بيش از چهار قرن قبل و در دوران جهل و بي خبري جهان و جاهليت جزيره العرب سخنان و توصيه هاي مكرر و فراوان رسول اكرم (ص ) درباره اهميت نظافت دهان و بهداشت دندان ها و ارزش مسواك زدن بسيار شگفت انگيز است .
سيره عملي رسول خدا(ص ) مسواك زدن در هنگام وضو گرفتن بود. آن حضرت عموم مسلمانان را به مسواك زدن در زمان وضو توصيه و تشويق مي كردند. برقراري پيوند ميان « مسواك » و « وضو » تاكيد بر تكرار مسواك زدن در شبانه روز است و نقش و اهميت بهداشت دهان و دندان را در عبادت مسلمانان نشان مي دهد