مجيد زندي
آب هاي يخ زده همانند شيشه اي صاف سنگ فرش خيابان شده است و سرماي گزنده صبحگاه سرد زمستاني در تاريك روشن هواگونه هاي عابران را مي خراشد. مشاهده دانش آموز دوازده ـ سيزده ساله منتظر در صف اتوبوس سرماي هوا را از ذهنم دور مي سازد. همچنانكه او غرق مطالعه كتاب درسي خود در صف ايستاده نيم نگاهي به آمدن اتوبوس و نيم نگاهي به درس خواندن او دارم كه چگونه سعي مي كند درس را براي صحنه امتحان حفظ كند.
به هرحال اتوبوس از راه مي رسد و به طور اتفاقي همان دانش آموز كنارم مي نشيند درس خواندنش عجيب با دلهره تشويق نگراني و اضطراب همراه است . گاهي با دستپاچگي صفحات را ورق مي زند و گاهي هم به صفحات قبل باز مي گردد و در همان حال ناخن هاي خود را نيز به دندان مي كشد. دلشوره امتحان به گونه اي در وجودش متراكم است كه هيچ نگاه و حادثه اي او را به خود جلب نمي كند و من در تمام مسير حركات و تكان هاي او را زيرنظر دارم . ترسم از اين است كه اين دلهره و اضطراب هنگام پياده شدن از اتوبوس و عبور از خيابان كار دستش دهد تا جايي كه چهار ايستگاه پس از سوار شدن از اتوبوس هنگام پياده شدن دانش آموز براي سلامتي اش دعا كردم چرا كه مي دانم خانواده اي منتظر بازگشت سالم موفق او هستند و...
اما سوالي در ذهنم تداوم يافت كه چرا در كشور ما درس خواندن با اضطراب همراه است و چرا اين دلشوره و اضطراب در ايام امتحانات به اوج خود مي رسد تا حدي كه سلامتي دانش آموزان را تهديد مي كند چگونه مي توان درس و كلاس و مدرسه را براي دانش آموزان دوست داشتني كرد و به نوعي ريشه اضطراب را از دل دانش آموزان درآورد تا در عين حال فرزنداني آرام و بدون غدغه اما موفق تربيت كرد
بي گمان اضطراب تا حدودي براي كمك به تلاش و تكاپو قابل پذيرش است و امتحان و آزمايش يقينا حساسيت ويژه اي هم دارد زيرا هميشه موفقيت و پيروزي نصيب كساني مي شود كه با درك اهميت موضوعي براي كسب آن تلاش كردند و از تنبلي و كاهلي ترسيدند. اين روزها روزهاي امتحانات نوبت اول مدارس در تمامي مقاطع و حتي مراكز آموزش عالي و دانشگاههاست و اضطراب امتحان معمولا در اين ايام در ميان دانش آموزان بيشتر ديده مي شود. اضطراب امتحان زماني براي دانش آموزان ايجاد مي شود كه در مورد توانائيها و توانمنديهاي خود ترديد داشته باشند و كم كم اين شك و ترديد به يقين تبديل خواهد شد كه باعث كاهش امنيت ذهني و جسمي و افت تحصيلي شديد هم مي شود.
جستجوي راه حل كاهش اضطراب ايام امتحان براي همه مهم است و چه بخواهيم و چه نخواهيم يكي از ويژگي بارز دانش آموزان در فصل مربوط به امتحانات است . در اين باره استفاده از نظرات كارشناسان و جستجوي راههاي كاهش اضطراب در برنامه هاي مدارس بسيار با اهميت است .
آقاي هدايتي دبير بازنشسته وزارت آموزش و پرورش دراين باره به گزارشگر ما مي گويد : ريشه اين اضطراب ها را بايد در خانواده جستجو كرد. بسياري از والدين براي موفقيت هاي فرزندانشان و يا بهتر بگويم در واقع براي رسيدن به آرزوهايي كه خود به آن نرسيده اند از روشهاي نادرستي استفاده مي كنند كه شايد در كوتاه مدت موجب ترقي و پيشرفت شود ولي به مرور زمان زمينه هاي اضطراب و سپس افت تحصيلي را براي فرزندانشان به ارمغان مي آورند. درست است كه والدين دوست دارند كه فرزندانشان تحصيلات عاليه داشته باشند تا در نزد دوست و اقوام سرافراز و سربلند شوند ولي براي اين هدف بهاي سنگيني را مي دهند و آن هم سپري كردن بهترين دوران زندگي فرزندانشان در اضطراب و تشويش است كه اگر به اضطراب عادت كنند تا پايان عمر همراهشان مي ماند. در حاليكه واقعا معلوم نيست كه والدين به هدف خود برسند.
وي همچنين در ادامه مي افزايد : والدين بايد به فرزندان خود بياموزند كه بايد براي رسيدن به هدف خود سعي و تلاش كنند همانگونه كه در قرآن آمده كه « براي انسان چيزي نمي ماند مگر آنچه با تلاش انجام داده است . » يعني بايد در حد توان خود بكوشند ولي نتيجه را بايد به خدا واگذار كنند چون اگر بخواهند به نتيجه كارشان فكر كنند هميشه در اضطراب و تشويش بايد روزگار را سپري كنند. و همين امر سبب مي شود تا در اين راه انرژي زيادي را تلف كنند.
وي ادامه مي دهد : دانش آموزان بايد بياموزند كه علي رغم تلاش و پشتكار اگر به هدف نرسيدند ناراحت و غمگين نشوند. چون سعي و كوشش نيز بخشي از نتيجه است كه در واقع به آن رسيده اند. در كنار آن نماز نيايش خواندن متون مقدس و دعا در درگاه حق را فراموش نكنند چرا كه اولا با توكل به خدا و سپردن امور به دستش بار اضطراب كم مي شود و ثانيا با اعتماد خدا قدرت اعتماد به خودشان را نيز پيدا مي كنند.
خانم موسوي آموزگار سوم دبستان هم دراين باره به گزارشگر ما مي گويد : متاسفانه والدين در مورد هر مساله اي كه نگراني دارند اين نگراني را به فرزندشان منتقل مي كنند. اگر والدين پيوسته در منزل از امتحان و لحظه نزديك شدن برگزاري امتحان و يا نوع سوالهاي امتحاني اظهار نگراني كنند در واقع اين نگرش را به فرزندشان انتقال داده اند كه سبب مي شود دانش آموزان هنگام برگزاري امتحان دچار اضطراب و تشويش شود چرا كه در ذهن آنها اين مساله بسيار بزرگ و مهم جلوه داده شده است . و در واقع والدين بايد بدانند كه نقش موثري را در جهت تربيت فرزندان مضطرب ايفا كرده اند و نبايد خود را بي تقصير بدانند. البته اينكه فرزندانشان بايد احساس مسئوليت در قبال هر كاري داشته باشند كاملا پسنديده است ولي نبايد به انجام مسئوليت هايشان را به شكل افراطي و وسواسي يادآوري كرد كه قطعا اثرات نامطلوبي را به جاي مي گذارد.
وي همچنين در ادامه مي افزايد : يكي ديگر از كارهاي كه والدين انجام مي دهند اين است كه فرزندان خود را حتي از كودكي نسبت به آينده بيم مي دهند. آينده براي كودكان نامعلوم است و آنها خود را در مواجهه با آينده ناتوان و ضعيف مي بينند. پس حق با آنهاست كه اگر مضطرب و نگران باشند بي گمان نبايد به جاي اينكه آنها را درحال و زمان كنوني پرورش دهيم به طور شتابزده از آينده صحبت كنيم . و دوران شيرين و جذاب كودكي يا دوران فعال و هيجان آور نوجواني و جواني را فداي آينده كنيم در حاليكه آينده فرزندانمان از دوران كودكي و طفوليت شكل مي گيرد و هر قدر اين دوران زيباتر و عميق تر طي شود آينده بهتري را در پيش چشم خواهند داشت .
خانم موسوي در ادامه مي گويد : من به عنوان يك معلم به والدين توصيه و سفارش مي كنم فرزندان خود را نه تنها در مورد تحصيل بلكه در مورد هيچ مورد ديگر تهديد يا تنبيه بدني نكنند و با القاب نادرست چون بي عرضه بي كفايت كودن و... آنها را سرزنش نكنند و به اين وسيله آنها را از آينده روشني كه در دل دارند نااميد نسازند.
خانم رشيد پورمربي بهداشت مدرسه نيز در اين باره مي گويد : يكي از دلايل اضطراب فرزندان مقايسه آنهابا شاگردان ممتاز و سطح بالاي كلاس است كه يا از طريق معلم و يا از طريق اوليا انجام مي شود ولي واقعيت اين است كه هيچ فردي شبيه شخص ديگر نخواهد بود و نبايد چنين انتظاري از آنها داشته باشيم كه مثلا مانند فلان همكلاسي يا فلان پسر فاميل باشد. چون هر كسي در زمينه خاصي استعداد و قابليت دارد و والدين بايد زيركانه به اين تفاوت ها پي ببرند و بدانند شايد فرزندانشان در زمينه اي ضعيف باشند ولي در زمينه هاي ديگر بسيار فعال و برجسته مي تواند ظاهر شود. در حاليكه اين مقايسه ها سبب افزايش ناتواني و اضطراب فرد مي شود.
وي در ادامه مي گويد : از دلايل ديگر اضطراب روش مطالعه و درس خواندن نادرست خود فرد است . اگر او بداند كه درس را نبايد در شب امتحان بلكه بايد به مرور و در ضمن تدريس معلم بخواند و در ضمن آن نكات مهم و مطالب اصلي را يادداشت برداري كند و در شب امتحان همه آنها را با دقت و تمركز بسيار مرور كند و از خواندن مطالب غيرضروري بپرهيزد قطعا در كاهش اضطراب او موثر خواهد بود.
يك دانش آموز بايد بداند اگر درس را شب امتحان و براي كسب نمره بخواند به همان سرعت نيز فراموش مي شود. پس تلاش كند كه با مطالعه مكرر و مرور دائمي به نوعي خود را هميشه براي امتحان آماده نگه دارد چون اگر فرد آمادگي لازم را كسب كند و يادگيري او نيز سطحي نباشد و هدف از مطالعه را نه تنها كسب نمره عالي و رقابت با ديگران بلكه پيشرفت در سطح علمي و دانش خود قرار دهد از ميزان اضطراب خود بسيار مي كاهد و با آرامش خيال و با اعتماد به نفس عالي در صحنه امتحان حاضر مي شود. البته نبايد فراموش كرد كه در اين ميان ايجاد محيطي آرام و بدون سر و صدا و دادن اميدواري و نشاط در شب امتحان از جانب والدين بسيار تاثيرگذار است .
وي ادامه مي دهد : در بروز چنين رفتاري از سوي فرزندان بايد عوامل فردي خانوادگي و محيط مدارس و مسئولين و معلمين را دخيل بدانيم . كه در مورد عامل اول فرد در اثر عدم رعايت اصول صحيح مطالعه و نداشتن برنامه ريزي اصولي و دقيق عدم تمركز و دقت در يادگيري دروس توجه پيش از حد به تفريحات و سرگرمي از جمله تماشاي فيلم و يا بازيهاي رايانه اي نداشتن هدف واقعي در زندگي نداشتن تغذيه مناسب وجود بيماريهاي جسمي روحي و رواني و... خود را در اين زمينه بيش تر مستعد مي كند. و يا در مورد عامل دوم يعني خانواده كه مهمترين و اصلي ترين ركن ايجاد اضطراب فرزندان محسوب مي شوند. چرا كه والدين اعم از پدر و مادر به دلايلي چون عدم هماهنگي انتظار و توقع بيش از حد والدين با توانايي فرزندان بي توجهي به موفقيت هاي كوچك پيش از حد جلوه دادن دروس سختي گيري بيش از حد دادن هداياي گران و با ارزش در قبال نمره ي بيست عدم ايجاد فضاي آرام و شاد در محيط خانواده مشاجره هاي لفظي عدم تشويق و تحسين نيامدن به مدرسه جهت جويا شدن از وضعيت درسي برگزاري ميهماني ها در ايام امتحان مقايسه كردن فرزندان با همسالان نبود رابطه عاطفي با آنها و عواملي از اين دست زمينه هاي افزايش اضطراب را در ايام امتحان فراهم مي كنند.
خانم رشيدپور معتقد است : عامل ديگر نيز بايد در مدارس و در بين معلمين جويا شويم همكاران عزيز ما بايد بدانند كه آرامش رواني و عاطفي و خويشتنداري را حفظ كنند و همچنين به دانش آموزان اميد و روحيه ببخشند و بدانند با تهديد و ارعاب نتيجه مثبتي در دراز مدت نمي گيرند و همچنين با ارائه نمونه سئوالات امتحاني به دو دليل يكي از احساس صميمت معلم با شاگردان و دوم آشنايي با چگونگي طرح سئوال معنويت معلم و توجه دادن دانش آموزان به ذكر پروردگار و آرامش قلبي و روحي در نظر گرفتن فرصتي هر چند محدود براي رفع اشكال و ابهام قبل از زمان برگزاري امتحان دادن سئوالات واضح و مشخص براي ايجاد آرامش بسيار مهم است چرا كه دادن سئوالهاي گمراه كننده و بسيار مشكل به اين معني است كه هدف از امتحان گرفتن انتقام از دانش آموزان نه سنجش ميزان يادگيري آنهاست .
دكتر فريبرز حميدي روانشناس و معاون سازمان مركزي انجمن اوليا و مربيان هم در گفت و گو با گزارشگر ما مي گويد : اضطراب عبارت است از تشويش و نگراني و ترس دائمي بدون آنكه شي يا شخص يا عامل شناخته شده اي پديدآورنده آن باشد. اختلال اضطرابي هم زماني است كه فرد زندگي عادي خود را به دليل وجود دلشوره و اضطراب بيش از حد از دست بدهد.
وي ادامه مي دهد : آنچه را كه ما در مدارس به دنبال آن هستيم اضطراب امتحان است كه به نوعي هراس اجتماعي خاص هم ناميده مي شود و دانش آموز را درباره توانايي هاي خود دچار ترديد مي كند و پيامد آن كاهش توان مقابله با موقعيت هاي امتحاني خصوصا افت تحصيلي است شكل ترس از امتحان معمولا با نزديك شدن زمان امتحان ظاهر مي شود و يا شدت پيدا مي كند.
دكتر حميدي مي گويد : البته برخي از تحقيقات هم نشان داده كه فقط اضطراب باعث افت تحصيلي نمي شود و عواملي همانند تمركز بر خود نارساييهاي مطالعه فقدان مهارت هاي لازم و يا فقدان همزمان مولفه هاي انگيزشي و شناختي هم مي تواند در افت تحصيلي دخالت داشته باشد.
وي مي افزايد : به هر حال اضطراب شديد زمان امتحان به يك عامل محدودي ربط ندارد اما آنچه كه هست اضطراب باعث افت عملكرد فرد مي شود.
وي ادامه مي دهد : ما شيوه هاي مختلفي را براي كاهش اضطراب امتحان داريم كه رايج ترين آن حساسيت زدايي تدريجي است كه يكي از راههاي معروف و تجربه شده و شامل سه مرحله است مرحله اول به فرد ياد مي دهيم كه چگونه در ماهيچه هاي بدن خود حالت آراميدگي ايجاد كند. در مرحله دوم فرد سلسله مراتبي از اضطراب ها را در خود بيان مي كند و در مرحله سوم تلاش مي شود عوامل اضطراب زا كم كم از ميان برود و حالت هاي آرامش در او ايجاد و پايدار شود.
اين روانشناس مي افزايد : آموزش روش هاي كنار آمدن نوع ديگري از روش كاهش اضطراب است كه يك نوع درمان رفتاري ـ شناختي است و تركيبي از روش آرامش دهي حل مساله و آموزش خود الگوسازي است كه در اين روش فرد ياد مي گيرد كه ميزان مقاومت خود را در مقابل استرس و فشار افزايش بدهد و در نتيجه برخي از تحقيقات نشان مي دهند كه درمانهاي تركيبي بهتر و موثرتر از كاربرد روش هاي يگانه است .
دكتر حميدي مي گويد : براي كاهش اضطراب امتحان علاوه بر روش هاي درماني بعضي از موارد را بايد پيش بيني كنيم يكي تعيين وظايف دانش آموز قبل از امتحان است بدين معني كه تاريخ دقيق موضوع امتحان مواد و محل برگزاري امتحان براي دانش آموز كاملا روشن باشد. رعايت اين قواعد در واقع نوعي حساسيت زدايي منظم و تدريجي است كه دانش آموز را براي امتحان آماده مي كند.
معاون سازمان مركزي انجمن اوليا و مربيان مي افزايد : براين اساس بايد معلمان محترم دقت كنند كه پرسش هاي امتحاني را از آسان به مشكل سازمانبندي كنند تا نشانه هاي اضطراب را در مراحل مختلف تعديل نمايند.
وي در خصوص فعاليت هايي كه براي فراهم كردن آرامش در ميان دانش آموزان مي توان انجام داد مي افزايد : در اين زمينه ما چند راهكار را براي دانش آموزان مضطرب مطرح مي كنيم اول اينكه آنها بايد به خود و توانايي هاي خويش باور داشته باشند و در راه رسيدن به اهداف خود تلاش كنند.
و دوم اينكه در اغلب اوقات موفقيت نتيجه تلاش و شكست حاصل تنبلي است و سوم هم اينكه دانش آموزان بايد وقت خود را به گونه اي تنظيم كنند كه تفريح و ورزش را مثل ساير كارهاي مهم انجام دهند. بايد بدانند كه اهداف و آرزوها در يك مرحله محقق نمي شوند زيرا موفقيت ها به تدريج به دست مي آيد.
اين روانشناس به دانش آموزان توصيه مي كند كه آنها نبايد با يك شكست خود را شكست خورده كامل بدانند همچنانكه نبايد با يك پيروزي مغرور شوند و درس هاي ديگر را رها كنند. دانش آموزان بايد از مشكلات گذشته درس بگيرند و نگران آينده نباشند.
دكتر حميدي به دانش آموزان سفارش كرد كه تلاش كنند در زمان حال زندگي نمايند و از آينده دلنگران نباشند تا از زيبايي هاي موجود زندگي لذت ببرند. دانش آموزان مي توانند از پيشرفت هاي گذشته خود به نيكي ياد كنند و از آن خشنود باشند و بدانند كه كاميابي نتيجه نگرش مثبت به زندگي و تلخكامي حاصل بدبيني به زندگي است .
وي درباره برنامه هاي آموزش و پرورش براي تامين بهداشت روان دانش آموزان هم مي افزايد : ما در وزارتخانه در پي اين هستيم كه با ايجاد بهداشت رواني به همه دانش آموزان كمك كنيم تا در محيط مدرسه و زندگي عادي خود به شادابي و نشاط برسند و خوشبختانه در سالهاي اخير نگرشي در آموزش و پرورش ايجاد شد تا بتوان مهارت هاي زندگي را به دانش آموزان آموزش داد.
وي درباره عامل اثرگذار خانوادگي بر اضطراب دانش آموزان هم مي گويد : اتفاقا اين مساله از نگراني هاي ما هم هست زيرا وقتي كه كارنامه هاي تحصيلي به دانش آموران داده مي شود اوليا خواسته هاي خود را دقيقا در كارنامه دانش آموز طلب كنند و چون آن نمرات مورد انتظار را نمي بينند با مقايسه دانش آموزان آنها را سركوفت مي زنند.
دكتر حميدي در اين باره مي افزايد : اوليا محترم نبايد در اين باره يك طرفه قضاوت كنند يعني تنها دانش آموز را مقصر بدانند. حداقل از خود بپرسند آيا والدين به وظايف خود به درستي عمل كردند. آيا جريان تحصيلي فرزندان را در چهار ماه گذشته دنبال كردند آيا محيط منزل را براي مطالعه مهيا ساختند
وي مي گويد : پدر و مادر نبايد از سطح هوشي و استعداد فرزندان خود بيش از توان آنها توقع داشته باشند و عوامل ديگر هم چون نگرش معلم دانش آموز و اوليا به درس و... در اين زمينه موثر است .
دكتر حميدي مي افزايد : تنبيه بدني هيچگاه حل كننده مشكل افت تحصيلي فرزندان ما نيست و اوليا بايد مراقب باشند كه اگر دانش آموز در درسي ضعيف است مورد تمسخر ساير اعضا خانواده قرار نگيرد و برچسب كودن به دانش آموز نزنند.
وي به اوليا سفارش كرد در موارد خاص با مراجعه به مدير و مربيان و معلمان مدرسه مشورت هاي خوبي داشته باشند تا بتوانند زمينه ساز فعاليت هاي فرزندان خود باشند.

به هر حال چه خود دانش آموزان اوليا و حتي معلمان بايد با ايجاد شرايط محيطي و كاري براي ايجاد آرامش و انگيزه براي دانش آموزان مانع از بروز اضطراب خصوصا در فرصت هاي مخصوص امتحانات شوند.
در اين ميان مدرسان آموزش ضمن خدمت معلمان و مربيان آموزش خانواده بايد تلاش كنند اين عارضه بسيار حساس را در ميان دانش آموزان به صورت علمي و منطقي برطرف سازند.
در اين مراحل معلمان محترم مي توانند شيوه هاي صحيح مطالعه زمان دقيق امتحان ميزان و مواد درسي امتحان و ساير مشكلات مبتلا را به نوجوانان و جوانان آموزش دهند تا به نوعي با همكاري پدران و مادران اضطراب را به طور دائمي و اختصاصا در ايام امتحان از دانش آموزان دور سازند.
اين مشكل در ساختار نظام آموزشي ما هم نيازمند شناسايي و هم درمان است زيرا دانش آموزان امروز كه با اضطراب در كلاس هاي درس و صحنه امتحان حاضر مي شوند قادر نخواهند بود ويژگي هاي ذاتي خود را بروز دهند و چنين دانش آموزاني اضطراب ويژه كلاس درس و امتحان را به جامعه و خانواده و آينده زندگي خود منتقل مي كنند كه در هر شرايط بسيار خطرناك و تاثيرگذار رفتارهاي ناسالم آينده است .
خانواده ها هم مي توانند با مراجعه به مراكز مشاوره در سطح مناطق و استانها آموزش هاي لازم را براي برخورد سالم و كم خطر با دانش آموزان فراگيرند تا در مجموع بتوان اضطراب را در ميان نوجوانان و جوانان در تمامي مقاطع ابتدايي راهنمايي و متوسط و پيش دانشگاهي كاهش داد.
حل مشكل اضطراب خصوصا در روزهاي امتحان مشكلي در نظام آموزشي ما است كه هم نيازمند شناسايي و هم درمان صحيح است زيرا دانش آموزان مضطرب نمي توانند ويژگي هاي ذاتي خود را بروز دهند و متاسفانه اين رفتار ناسالم را در بزرگسالي به محيط خانواده و اجتماع منتقل مي سازند
اگر معلمان شيوه هاي دقيق مطالعه زمان دقيق امتحان ميزان و مواد درسي مورد آزمون و ساير نيازهاي امتحان را به صورت دقيق به دانش آموزان آموزش دهند در حد بسيار فراواني به كاهش اضطراب كمك خواهند كرد
دكتر حميدي معاون سازمان مركزي انجمن اوليا و مربيان : اضطراب امتحان نوعي هراس اجتماعي است كه دانش آموز را در باره توانايي خود دچار ترديد مي كند و پيامد آن افت تحصيلي است
يك مربي بهداشت مدرسه : عدم هماهنگي اوليا در مسايل تحصيلي دانش آموزان انتظار و توقع بيش از توان بي توجهي به موفقيت هاي قبلي و حتي كوچك سخت گيري افراطي درخواست نمره بيست برگزاري ميهماني ها در ايام امتحان مقايسه كردن و گذاشتن القاب نامناسب بر فرزندان از جمله عوامل اضطراب آور محسوب مي شود