عيد غدير خم
عيد غدير يك عيد اصيل اسلامي است . چرا كه روز هجدهم ذي الحجه را مسلمانان در سه قرن اول به اين عنوان جشن مي گرفته اند. گفتار مقريزي كه مي گويد : « اولين باري كه اين عيد در اسلام معروف شد در زمان فرمانروايي معزالدوله علي بن بويه در عراق بود وي آن را به سال سيصد و پنجاه و دو هجري بوجود آورد و از آن پس شيعيان اين روز را عيد قرار دادند (2 ) غير صحيح و قابل قبول نيست . زيرا مسعودي گفته است : « فرزندان و شيعيان علي رضي الله عنه اين روز را گرامي مي داشتند . » (3 ) و اين در حالي است كه مسعودي شش سال قبل از تاريخي كه قريزي مي گويد يعني به سال سيصد و چهل و شش هجري فوت كرده است .
فرات بن ابراهيم از دانشمندان قرن سوم حديثي را از امام صادق (ع ) روايت مي كند كه حضرت در آن از آبا طاهرينش ـ عليهم السلام ـ نقل مي كند : رسول اكرم (ص ) فرمود :
« يوم غدير خم افضل اعياد امتي ... »
(روز غدير از بهترين اعياد امت من است ... ) (4 ) امام علي (ع ) در سالي كه روز جمعه و روز غدير با هم مصادف شده بود براي مردم خطبه خواند و در آن فرمود :
« ان الله عز و جل جمع لكم معشر المومنين في هذا اليوم عيدين عظيمين كبيرين ... »
(خداي عزوجل در اين روز دو عيد عظيم بزرگ را براي شما گروه مومنان جمع كرده است .)در اين خطبه طولاني امام مردم را به انجام كارهايي كه شايسته است در اعياد انجام گردد و اظهار شادي و سرور در اين گونه ايام ـ بطور تفصيل ـ امر مي كند . طالبين به اين خطبه مراجعه كنند . (5 )
فرات به سند خود از فرات بن احنف و او از امام صادق (ع ) روايت مي كند كه : به امام عرض كردم : فدايت شوم آيا عيدي بهتر از عيد فطر و عيد قربان و روز جمعه و روز عرفه براي مسلمين وجود دارد حضرت به من فرمود :
« نعم افضلها و اعظمها و اشرفها عندالله منزله هو اليوم الذي اكمل الله فيه الدين و انزل علي نبيه محمد : اليوم اكملت لكم دينكم الخ ... » (6 )
(بلي افضل و اعظم و اشرف اعياد از نظر قدر و منزلت در نزد خدا روزي است كه در آن خدا دينش را كامل كرد و آيه شريفه : اليوم اكملت لكم دينكم ... را بر پيامبرش نازل كرد.)
در كتاب شريف كافي آمده است : حسن بن راشد از امام صادق (ع ) نقل مي كند كه حضرت روز غدير را عيد خواند و در آخر كلام خود فرمود :
« فان الانبيا صلوات الله عليهم كانت تامر الاوصيا باليوم الذي كان يقام فيه الوصي ان يتخذ عيدا » (انبيا الهي صلوات الله عليهم به جانشينان خود دستور مي دادند كه روز انتخاب و برگزيدن وصي را جشن بگيرند)
حسن مي گويد : عرض كردم : اگر كسي آن را روزه بگيرد چه وضعي دارد
حضرت فرمود : « صيام ستين شهرا » (7 )
مويد اين مطلب روايتي است كه خطيب بغدادي از ابوهريره با سندي كه راويان آن همگي از ثقات مي باشند نقل مي كند. در اين روايت ابوهريره نقل مي كند :
هر كس روز هجدهم ذي الحجه را روزه بگيرد ثواب روزه شصت ماه برايش نوشته مي شود . (8 ) و اين روز روز غدير خم است .
و در روايت ديگري آمده است كه : رسول اكرم (ص ) به حضرت علي (ع ) سفارش كرد كه مسلمين اين روز را عيد بگيرند . (9 ) در اين باره به روايات ذيل مراجعه كنيد :
روايت مفضل بن عمر از امام صادق (ع ) (10 ) روايت عمار بن حريز عبدي از امام صادق (ع ) (11 ) و روايت ابوالحسن ليثي از امام صادق (ع ) (12 ) و نيز روايت زياد بن محمد از آن حضرت (ع ) . (13 )
« فياض بن عمر محمد بن طوسي در سال دويست و پنجاه و نه در حالي كه بيش از نود سال از عمرش مي گذشت گفت : ابوالحسن علي بن موسي الرضا ـ عليه السلام ـ را در روز غدير خم ديدم كه گروهي از خواصش در حضور آن بزرگوار نشسته بودند. حضرت (ع ) آنان را براي صرف افطار دعوت كرده بود و طعام و خيرات و عطايابي از قبيل پوشاك و حتي انگشتر و كفش به منازل آنان فرستاد و وضع آنان و حواشي خود را تغيير داد و در آن روز وسائلي را ديدم بكار گرفتند كه سابقه نداشت . و در اين حال حضرت (ع ) فضايل اين روز بزرگ را براي آنان ذكر مي كرد . الخ ... » (14 )
در كتاب مختصر بصائر الدرجات به اسناد از محمد بن علا همداني واسطي و يجبي بن جريح بغدادي آمده است كه گفتند : « با هم به قصد ديدار احمد بن اسحاق قمي از اصحاب امام حسن عسكري (ع ) (متوفاي 260 ) عازم شهر قم شديم . هنگامي كه رسيديم در منزل او را كوبيديم دختركي عراقي در را باز كرد. حال احمد را از او پرسيديم . گفت : مشغول برگزاري عيد خود است زيرا امروز عيد است . گفتيم : سبحان الله اعياد شيعه چهارتاست : عيد قربان عيد فطر عيد غدير و روز جمعه الخ ... » (15 )
علامه اميني در كتاب ارزشمند الغدير دهها روايت از دهها كتاب مورد وثوق اهل سنت دال بر عيد بودن روز غدير در قرون اول اسلام و اينكه اين عيد شايع و معروف بود جمع آوري و نقل كرده است ... كافي است به فصلي از اين كتاب مراجعه شود كه در آن تبريك و تهنيت شيخين (بكر و عمر) به حضرت علي (ع ) را به مناسبت انتصاب او از طرف رسول خدا(ص ) به ولايت ذكر مي كند.
غير از منابعي كه تهنيت صحابه را بدين مناسبت ذكر كرده اند و علاوه بر منابع بسياري كه بر عيد بودن روز غدير تصريح كرده اند علامه اميني تبريك شيخين را از شصت منبع معتبر ذكر كرده است .
در اين باره رجوع كنيد به : الغدير ج 1 از ص 267 تا ص .289
لذا از اين مطالب معلوم مي شود كه : گفته ابن تيميه در مورد عيد غدير كه : عيد گرفتن اين روز هيچگونه دليلي ندارد و در بين سلف چه از اهل بيت و چه از ديگران كسي آن را جشن نگرفته (16 ) صحيح نيست و مستند به دليل علمي يا تاريخي نمي باشد و دلائل محكم خلاف آن را ثابت مي كند.
پي نوشتها :
1 ـ بزرگداشت ها در اسلام (المواسم و المراسم ) علامه جفعر مرتضي عاملي ترجمه : محمد سپهري .
2 ـ الخطط مقريزي ج 1 ص .288
3 ـ التنبيه و الاشراف ص 221 و .222
4 ـ الغدير ج 1 ص .283
5 ـ مصباح المتهجد ص .698
6 ـ الغدير ج 1 ص 284 و 285 و تفسير فرات ص .12
7 ـ كافي ج 4 ص 149 ـ 148 ; الغدير ج 1 ص 285 به نقل از كافي و مصباح المتهجد ص .680
8 ـ تاريخ بغداد ج 8 ص 290 ; تذكره الخواص ص 30 مناقب خوارزمي ص 94 به جاي شصت ماه شصت سال آورده مناقب الامام علي از ابن مغازلي ص 19 ; فرائد السمطين باب 13 ج 1 ص 77 مانند مناقب خوارزمي الغدير ج 1 ص 401 و .402
9 ـ كافي ج 4 ص 149 ; الغدير ج 1 ص 285 و.286
10 ـ خصال صدوق ج 1 ص 246 ; الغدير ج 1 ص .286
11 ـ مصباح المتهجد ص 680 ; الغدير ج 1 ص .286
12 ـ الغدير ج 1 ص 287 به نقل از حميري
13 ـ مصباح المتهجد ص .679
14 ـ الغدير ج 1 ص 287 ; مصباح المتهجد ص .696
15 ـ الغدير ج 1 ص .287
16 ـ اقتضا الصراط المستقيم ص .294
ماهنامه كوثر شماره 2

اشاره : واقعه غدير حادثه اي تاريخي نيست كه در كنار ديگر وقايع بدان نگريسته شود. غدير تنها نام يك سرزمين نيست . يك تفكر است نشانه و رمزي است كه از تداوم خط نبوت حكايت مي كند. غدير نقطه تلاقي كاروان رسالت با طلايه داران امامت است .
آري غدير يك سرزمين نيست چشمه اي است كه تا پايان هستي مي جوشد كوثري است كه فنا برنمي دارد افقي است بي كرانه و خورشيدي است عالم تاب .
داستان غدير خم
سال دهم هجرت بود و پيامبر از آخرين سفر حج خود باز مي گشت گروه انبوهي كه تعدادشان را تا صد و بيست هزار رقم زده اند او را بدرقه مي كردند تا اين كه به پهنه بي آبي به نام غدير خم رسيدند.
نيم روز هيجدهم ذي الحجه بود كه ناگهان پيك وحي بر رسول خدا(ص ) نازل شد و از جانب خدا پيام آورده كه : « اي رسول آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده به گوش مردم برسان و اگر چنين نكني رسالت او را ابلاغ نكرده اي و خداوند تو را از گزند مردمان حفظ خواهد كرد » پيامبر دستور توقف دادند و همگان در آن بيابان بي آب و در زير آفتاب سوزان صحرا فرود آمدند و منبري از جهاز شتران براي پيامبر ساختند و رسول خدا بر فراز آن رفته و روي به مردم كردند. ابتدا خداي را سپاس فرموده و از بديهاي نفس اماره به او پناه جست و فرمود : اي مردم بزودي من از ميان شما رخت بر مي بندم آنگاه مي افزايد چه كسي بر مومنين در ارزيابي مصلحت ها و شناخت و تصرف در امور سزاوارتراست همه يك سخن مي گويند خدا و پيامبرداناترند.
رسول گرامي مي فرمايد آيا من به شما از خودتان اولي و سزاوارتر.نيستم و همگان يك صدا جواب مي دهند كه چرا چنين است آنگاه فرمود : من دو چيز گرانبها در ميان شما مي گذارم يكي ثقل اكبر كه كتاب خداست و ديگري ثقل اصغر كه اهل بيت منند. مردم بر آنان پيشي نگيريد و از آنان عقب نمانيد. آنگاه دست علي (ع ) را در دست گرفت و آن قدر بالا برد كه همگان او را در كنار رسول خدا ديدند و شناختند سپس فرمود : خداوند مولاي من و من مولاي مومنان هستم و بر آنها از خودشان سزاوارترم .اي مردم هر كس كه من مولا و رهبر اويم اين علي هم مولا و رهبر اوست و اين جمله را سه بار تكرار كرد و چنين ادامه داد : پروردگارا دوستان علي را دوست بدار و دشمنان او را خوار. خدايا علي را محور حق قرار ده و سپس فرمود : لازم است حاضران اين خبر را به غايبان برسانند. هنوز اجتماع به حال خود باقي بود كه دوباره آهنگ روح بخش وحي گوش جان محمد صلي الله عليه و آله را نواخت كه : « امروز دينتان را برايتان كامل نمودم و نعمت خود را بر شما به پايان رساندم و اسلام را به عنوان دين برايتان پسنديدم » و بدين سان علي (ع ) از جانب خداوند براي جانشيني پيامبر (ص ) برگزيده شد.
سنديت واقعه غدير خم
مرحوم علامه اميني در كتاب الغدير خود نام راويان حديث غدير را به ترتيب زمان زندگي ذكر كـرده اسـت :
در ميان اصحاب رسول خدا (ص ) 110 نفر .
در ميان تابعين 84 نفر
در ميان علماي قرن دوم هجري 56 نفر
در ميان علماي قرن سوم هجري 92 نفر
در ميان علماي قرن چهارم هجري 43 نفر
در ميان علماي قرن پنجم هجري 24 نفر
در ميان علماي قرن ششم هجري 20 نفر
در ميان علماي قرن هفتم هجري 21 نفر
در ميان علماي قرن هشتم هجري 18 نفر
در ميان علماي قرن نهم هجري 16 نفر
در ميان علماي قرن دهم هجري 14 نفر
در ميان علماي قرن يازدهم هجري 12 نفر
در ميان علماي قرن دوازدهم هجري 13 نفر
در ميان علماي قرن سيزدهم هجري 12 نفر
در ميان علماي قرن چهاردهم هجري 19 نفر
حديث غدير در كتب معتبر اهل سنت از جمله در كتاب « مسند » امام احمد حنبل در « سنن » ترمذي « مسند احمد » و در « مستدرك » حافظ ابن عبدالله حاكم نيشابوري به مضامين مختلف ذكر شده است .
مفهوم عيد
هيجدهم ذي الحجه روز غدير خم را مسلمين خصوصا شيعيان عيد شمرده اند لغويون عيد را از مشتقات ماده « ع و د » به معناي بازگشت مي دانند و در نوروز بازگشت حيات را به پيكر سرد گرامي مي دارند حياتي كه در هجوم خزان به سردي مي گرايد و در بيداد سرماي زمستان تا مرز نيستي پيش مي رود تا آنجا كه گويي هرگز نبوده است .

در مقام تطبيق اين نكته با موازين مكتبي و مذهبي بايد گفت عيد آدمي بزرگداشت بازگشت حيات معنوي انسان است . در چنين باوري نوروز انسان روزي است كه وي به خويشتن باز گردد و گمشده اش را دريابد. مثلا در ماه مبارك رمضان آدمي بعد از سي روز جهاد و مجاهده با نفس سركش تمام ناخالصي هاي وجودش را ذوب مي كند تا عبوديت ناب در آن تجلي كند و آنگاه عيد فطر است . پس عيد اسلامي بازگشت حيات است و تعيين آن بر عهده شرع اقدس غدير بنا بر اين تفسير هر دو شرط را دارد يعني هم بازگشت به خوبشتن است . و هم از طرف شرع مشخص شده است .غدير بازگشت حيات دوباره اسلام است علاوه اينكه عيد غدير تشريع هم شده است در زير به نمونه هايي از رواياتي كه غدير را عيد شمرده اند اشاره مي شود فرات بن ابراهيم كوفي از امام صادق عليه السلام نقل مي كند كه ايشان به نقل از پيامبر اكرم فرمودند يوم غدير خم افضل اعياد امتي روز غدير بزرگترين عيد امت من است حسن بن راشد مي گويد از امام صادق عليه السلام پرسيدم غير از عيد فطر و قربان براي مسلمانان عيد ديگري هم هست فرمودند بلي و اين عيد از آن دو عيد ديگر با فضيلت تر است گفتم كدام روز است فرمود روز هيجدهم ماه ذي حجه عيد غدير خم عرض كردم قربانت شوم در آن روز چه اعمالي انجام دهيم روزه بگيريد بر محمد و آلش صلوات بفرستيد. ..... يقين بدانيد فرمودند انبيا عليهم السلام روزي كه وصي خود را نصب مي كردند امر مي كردند كه آن روز را جشن بگيرند وقتي به سيره ائمه و پيامبر اكرم مراجعه مي شود در مي يابيم كه پيامبر و امير مومنان و ساير ائمه با روز غدير به عنوان يك عيد برخورد كرده و مسلمانان را به تبريك و تهنيت گفتن به هم دعوت كرده اند امام حسن عليه السلام روز عيد غدير در كوفه مهماني بزرگي برپا مي داشتند.
امام علي با فرزندان و گروهي از پيروانش بعد از نماز براي شركت در مجلس به منزل امام حسن عليه السلام مي رفتند. و پس از اتمام مهماني امام حسن عليه السلام هدايايي به مردم اعطا مي فرمود . لذا اين حركت امام حسن عليه السلام موجب شد مردم به روز عيد غدير عادت كنند.
اعمال غدير
حادثه غدير حادثه بزرگي است و عيد غدير عيدي بزرگ و شايد شريفترين عيد مسلمانان است . در بيان ائمه عليهم السلام براي اين روز بزرگ اعمالي وارد شده است كه به برخي از آنان اشاره مي شود
1 ـ تحكيم بيعت با ولايت
همانگونه كه پيامبر اكرم بعداز نصب امام علي عليه السلام به امامت مسلمين به جماعت مسلمانان امر كرد كه با او بيعت كنند در سالروز آن حماسه جاويد پيامبر تجديدآن بيعت سفارش شده است . لذا زيارت اميرالمومنين و ساير ائمه مستحب است . به همين منظور ادعيه زيادي نيز وارد شده است
2 ـ اظهار سرور و شادماني
در وصف شيعه و شيعيان گفته شده است كه به شادي ما ائمه شادند و به حزن ما محزون و مسلم است كه عيد غدير شادي بخش ترين عيد ائمه است و شادماني شيعه در اين روز فرض است و هارون گويد در روز هيجدهم ذي حجه خدمت امام صادق عليه السلام رسيدم كه فرمود حقا كه روز غدير روز عيد فرح و سرور است در روز عيد غدير اظهار فرح و امير المومنين علي عليه السلام نيز فرمودند :
در روز عيد غدير اظهار فرح وشادماني كند و برادران مسلمان خود را نيز شاد گردانيد
3 ـ مصافحه كردن
مصافحه يا دست دادن از آداب اسلامي است و در روز عيد غدير به آن تاكيد بيشتري شده است . امام علي عليه السلام فرمودند روز عيد غدير هنگامي كه يكديگر را ملاقات مي كنيد با هم مصافحه كند.
ذكر مخصوص اين روز نيز هنگام مصافحه سفارش شده است الحمد لله الذي جعلنا من التمسك آن بولات اميرالمومنين و الائمه عليهم السلام ترجمه سپاس خداي را كه ما را از جمله درآويختگان به ولايت اميرالمومنين علي و ائمه عليهم السلام قرار داد
4 ـ پيمان اخوت و برادري
از برنامه هاي اسلام ايجاد اخوت و برادري است . و به همين منظور پيامبر اكرم بين مسلمانان مهاجرين و انصار پيمان برادري بست و با پيمان اخوت علي را با خويش برادر نمود و در برخي از زيارات كه خطاب به پيامبر مي خوانيم السلام عليك و علي اخيك علي بن ابيطالب عليه السلام يعني سلام بر تو و برادرت علي اشاره به همين برادري است پيمان برادر و عقد اخوت بستن از اعمال وارده در روز غدير است و صيغه مخصوصي دارد كه در مفاتيح الجنان آمده است
5 ـ احسان و انفاق
احسان و انفاق از دستورات ويژه اسلامي است اما در ايام بزرگ مثل عيد غدير بر آن تاكيد بيشتري شده است در سيره امام حسن عليه السلام است كه ايشان روز عيد غدير مهماني مي داد و شخص امام علي عليه السلام نيز در آن مراسم شركت مي كرد
6 ـ صله رحم
صله رحم از پسنديده ترين آداب اسلامي است و شرع مقدس اسلام بر مطلب تاكيد فراوان نموده است . اما در روز عيد غدير بر اين نكته سفارش بيشتري شده است امام صادق عليه السلام مي فرمايد از كارهايي كه در روز عيد غدير مستحب است صله رحم است
7 ـ رفع حاجت مومنان
رفع حاجت مومنان از جمله اعمالي است كه اسلام براي آن ارزش خاصي قائل شده است . و ائمه آن را از چند طواف برتر مي دانند. در روز غدير اين عمل فضيلت بيشتري دارد. امام علي عليه السلام فرمودند :
كسي كه مومنان را در روز غدير تكفل كند نزد خداي متعال من ضامنش هستم كه از كافر شدن و پريشان شدن در امان باشد
8 ـ غسل كردن و لباس نو پوشيدن
امام صادق عليه السلام فرموده اند در روز عيد غدير پاكيزه ترين لباسهاي خود را بر تن بپوش . با غسل طهارت معنوي حاصل مي شود و با نظافت طهارت ظاهري
9 ـ تشكيل اجتماع
در روز عيد غدير به جهت يادآوري روزي كه پيامبر به امر خداوند علي عليه السلام را به امامت امت اسلامي نصب كرد بجاست در مراكزگوناگون گردآييم و به ياد آن روز بزرگ و ثمراتش شادمان باشيم . ائمه سفارش كرده اند كه به جهت يادآوري مقام محمد صلوات الله عليه و آل او عليهم السلام اجتماعات تشكيل بشود. و خود نيز از اين گونه اجتماعات برپا مي داشتند.
10 ـ دعا روزه و عبادت
روزه و دعا از اعمالي است كه در همه اعياد مورد سفارش و تاكيد است خاصه در روز عيد غديرحسن بن راشد گويد از امام صادق عليه السلام درباره عيد غدير پرسيدم و حضرت فرمود اين عيد از عيد قربان و فطر برتر است . آن روز را روزه بگيريد و بر محمد و آلش زياد صلوات بفرستيد.