سواد آموزي نهضتي فراگير يا فراموش شده
مجيد زندي
نوجواني كه كيسه بزرگ جمع آوري كاغذ باطله و كارتن را بر دوش
مي كشد و درون زباله ها سرك مي كشد و روزانه مجبور به تحويل ميزان
مشخصي كاغذ و كارتن به صاحب كار خود هست تا غروب هر روز لقمه ناني
را براي خود و احيانا براي خانواده پرجمعيت خويش تهيه كند
چگونه
مي تواند به فكر سوادآموزي باشد
او حتي اگر روزانه دوساعت از كار بزند و در كلاس هاي درس بنشيند
فرصت هاي بسيار زيادي را براي جمع آوري كارتن و كسب درآمد از دست
مي دهد. آيا راهي هست كه او را به كلاس درس كشاند
تقريبا همه ما با چنين كودكان ونوجواناني در سطح شهرهاي بزرگ
مواجه شده ايم كه بعضا برخي از آنها به كارهايي چون گدايي
گل فروشي
واكسي و...هم مشغول هستند و حتي در كنار ديوار مدرسه اي بسيار مجلل و
شيك از اوليا دانش آموزان مرفه درخواست خريد گل و حتي تقاضاي پول
مي كنند!
چنين كودكان ونوجواناني كه در اقصي نقاط ايران از مناطق مرزي گرفته
كه در كار ورود و خروج غير قانوني كالا و ساير اقلام ممنوعه فعالند تا
كودكان و نوجوانان كارتن خوابي كه در تهران مشغول هستند فراوان سراغ
داريم كه هيچ فرصتي براي حضور در كلاس هاي درس مدرسه و نهضت
سوادآموزي ندارند ويا دختران نوجواني كه به اجبار پدر ومادر خصوصا در
روستاهاي دور افتاده و مرزي كشور در دوران نوجواني و قبل از گذر از
دوران دبستان به خانه بخت مي روند
واقعا با چنين شرايطي چگونه مي توان
انتظار داشت كه بي سوادي را در كشور ريشه كن كرد
امروز هفتم ديماه سالروز پيام تاريخي حضرت امام خميني (ره )براي
ايجاد نهضت سواد آموزي در ايران است اما بسياري از مشكلات فرهنگي و
اجتماعي موجود هنوز اجازه حذف بي سوادي در كشور 27 سال پس از
صدور پيام امام (ره ) را نمي دهد در عين حاليكه اكنون مدارس كشور با رشد
منفي 3
7 درصدي دانش آموزان همراه است و هر ساله از تعداد دانش آموزان
ايراني هم كاسته مي شود.
بي سوادان 7 تا 22 ساله فراواني كه بعضا عليرغم حمايت دولت
اوليا
بي سواد آنها حضورشان را در كلاس هاي درس حرام مي دانند و يا بخاطر
وجود تعصبات خاصي در برخي از استانهاي كشور
اجازه حضور دختران
را در خارج از خانه نمي دهند ديگر چه انتظاري هست كه بتوان بدون زمينه
سازي فكري
اقتصادي و فرهنگي بي سوادي را در كشور ريشه كن كرد ويا
بخاطر مشكلات مالي در شهري چون تهران شاهد فرزنداني همانند نوجواني
كه شرح آن در ابتدا گفته شد نباشيم كه از صبح تا شام بايد كار كنند. آيا
مي توان براي آنها حقوقي وضع كرد كه بتوانند درآمد روزانه خود را با
حضور در كلاس هاي درس تامين كنند !
نمي خواهيم شرايط را تيره و تار نشان دهيم اما نبايد چشمان خودرا بر
روي مشكلات موجود و خطراتي كه سوادآموزي را در كشور تهديد مي كند و
حتي منجر به بازگشت بي سوادي خواهد شد
فرو بست .
اما وقتي به گذشته باز مي گرديم 27 سال گذشته را سالهاي روشني براي
سوادآموزي در كشور هم مي بينيم كه عليرغم افزايش دو برابري جمعيت
ميزان بي سوادي به ميزان قابل توجهي كاهش يافت كه اين خود حاكي از
موفقيت فعاليت جمهوري اسلامي در مبارزه با بي سوادي است كه اكنون در
سطح جهان هم به عنوان نماد و نشانه كشوري موفق در مبارزه با جهل و بي
سوادي مطرح مي باشد.
البته در مسير اين موفقيت
عوامل متعددي اثر گذار بوده است زيرا پس
از پيروزي انقلاب اسلامي كه مردم از فضاي مسموم و ضد فرهنگي و
ديكتاتوري طاغوت خلاص شده بودند بستر جامعه آماده يك نهضت
فرهنگي هم بوده است و در چنين بستري به فرمان امام خميني (ره ) در هفتم
ديماه سال 1358 و براساس مصوبه جديد شوراي انقلاب
سازمان جديدي
به نام نهضت سوادآموزي تشكيل شد. پيام امام در آن روز آنچنان ولوله اي
در سطح جامعه ايجاد كرده بود كه بسيار شيرين و جذاب بود زيرا پيام امام
جان تازه اي را درباره ضرورت سوادآموزي در دل هر پير و جوان ايراني
دميده بود.
نكته حائز اهميت در پيام امام خميني (ره ) كه امروز نيز مي تواند
راهگشاي حل بسياري از مشكلات موجود باشد
مقابله با بروكراسي اداري
و كاغذ بازي و به اصطلاح جالب و قابل تامل امام خميني (ره ) « قرطاس
بازي » است كه در پيام خود آورده بودند « ...مع الاسف كشور ما وارث ملتي
است كه از نعمت بزرگ آموزش براي همگان محروم و اكثر افراد كشور ما از
نوشتن و خواندن برخوردار نيستند چه رسد به آموزش عالي . مايه بس
خجلت است كه در كشوري كه مهد علم و ادب بوده و در سايه اسلام زندگي
مي كند كه طلب علم را فريضه دانسته است از نوشتن و خواندن محروم
باشد. ما بايد در برنامه دراز مدت فرهنگ وابسته كشورمان را به فرهنگ
مستقل و خودكفا تبديل كنيم و اكنون بدون از دست دادن وقت وبدون
تشريفات خسته كننده براي مبارزه با بيسوادي بطور ضربتي و بسيج عمومي
قيام كنيم تا انشاالله در آينده نزديك هر كس نوشتن و خواندن ابتدايي را
آموخته باشد. براي اين امر لازم است تمام بيسوادان براي يادگيري و تمام
خواهران و برادران باسواد براي ياد دادن بپاخيزند و وزارت آموزش و
پرورش با تمام امكانات بپاخيزد و از قرطاس بازي و تشريفات اداري
بپرهيزد و برادران و خواهران ايماني براي رفع اين نقيصه درد آور بسيج
شويد و ريشه اين نقص را از بن بركنيد... »
اين تكليف شرعي به دلايل مختلف بسيار اثرگذار بوده كه هم اكنون نيز
بسياري از كشورهاي اسلامي از نداشتن چنين تكليف شرعي متاسف هستند
زيرا پيام امام باعث ايجاد جايگاه رفيعي براي نهضت سوادآموزي در سطح
جامعه شده بود وچون اين حركت براي محرومين و مستضعفين پايه ريزي
گشته بود
فعالان اين عرصه كار خود را تكليف الهي مي ديدند و آن را وظيفه
مذهبي و انقلابي خود مي دانستند.
اين ويژگي
مجريان
آموزشياران متعهد و مخلص را روانه روستاها و
شهرهاي محروم كرده بود كه از هيچ كوششي فروگذار نبودند و يقينا بسياري
از موفقيت هاي امروز ايران در مبارزه با بي سوادي مرهون جانفشاني چنان
انسانهاي وارسته اي است . و حتي اكنون نيز اين افراد عليرغم همه مرارت ها
و سختي هايي كه به انحا مختلف ديده اند
بدون چشمداشتي به كار شرعي
و انقلابي خود ادامه مي دهند.
براساس آمارهاي موجود هم اكنون بالغ بر 47 هزار نفر از آموزشياران
فعاليت سوادآموزي بي سوادان و كم سوادان را در بالغ بر 10 هزار و 700
كلاس درس انجام مي دهند.
به هر حال به رغم فعاليت هاي فراواني كه تاكنون توسط نهضت
سوادآموزي در سطح كشور انجام شده اما به دليل مسدود نشدن ورودي بي
سوادي كه ريشه در ساختار نظام آموزشي كشور و مشكلات فرهنگي و
اقتصادي دارد
محدوديت منابع از قبيل منابع مالي
انساني و آموزشي
شبكه اي و هماهنگ نبودن عزم ملي و حتي كاهش تقاضا از سوي برخي از
خانواده ها براي دريافت خدمات آموزشي
بي سوادي و كم سوادي همچنان
يكي از معضلات آموزشي و فرهنگي كشور ما تلقي مي شود.
اين واقعيت نشان مي دهد كه براي برون رفت از وضعيت موجود نگاه
ويژه به اين پديده اجتماعي لازم است زيرا اگر ورودي بي سوادي قطع نشود
و نوآموزان پس از خروج از كلاس هاي درس
فضايي براي ادامه سوادآموزي
و انگيزه هاي لازم براي پايداري سواد نداشته باشند تمام نتايج بدست آمده
از بين خواهد رفت .
در كشور ما اگر چه راههاي بسياري طي شده اما امروز ضرورت اجراي
برنامه هاي فراگير براي ارائه دائمي خدمات آموزشي خصوصا در نقاط
محروم و گروههاي محروم به شدت مورد نياز است و به عنوان يك وظيفه
ملي كماكان بايد از سوي دولت
همه وزارتخانه ها و آحاد ملت پيگيري شود.
در اين راستا آقاي علي ابراهيميان معاون آموزشي نهضت سواد آموزي
با اشاره به موفقيت ها و تنگناهاي موجود در مراحل سواد آموزي در كشور به
گزارشگر ما مي گويد : وقتي بخواهيد عملكرد يك كشور را در مقايسه با
گذشته ببينيد يعني آن چيزي را كه پس از انقلاب اسلامي روي داد يا اينكه
بخواهيد كشور ما را با ساير كشورها مقايسه كنيد در خواهيم يافت كه در
شرايط بسيار خوبي قرار داريم تا حدي كه شيوه سواد آموزي در ايران به
سفارش سازمانهاي بين المللي مدل ديگر كشورها شده است . اما آنچه كه
انتظار مي رود و براساس استراتژي و اهداف و جهت گيريهاي آرماني و
خواسته هاي بنيانگذار جمهوري اسلامي بوده كه ايران را بايد به مدرسه
تبديل كنيم
مي پذيريم كه از آن آرمانها عقب تر هستيم .
وي معتقد است : رسالت نهضت سواد آموزي فقط بر عهده يك
سازماني قرار داده نشد. و قرار هم نيست يك سازماني بي سوادي را در كشور
ريشه كن كند بلكه حتي در حدود قانون وزارتخانه هايي كه مي توانند متولي
توليد موضوعات خواندني براي بي سوادان باشند مسئول همكاري مي باشند
كه مي تواند شامل وزارتخانه هاي ارشاد اسلامي
جهاد كشاورزي
راديو و
تلويزيون
مطبوعات و همه وزارتخانه هايي كه به نوعي مي توانند در زمينه
ريشه كني بي سوادي در كشور كمك كنند مي شود كه بايد بخشي از سرمايه ها
وهمت خود را صرف مبارزه بي سوادي در كشور كنند.
آقاي ابراهيميان مي گويد : نهضت سواد آموزي مي تواند بي سوادان را در
حد خواندن و نوشتن آموزش دهد اما قادر نيست براي پايداري سواد هم
كاري انجام دهد زيرا در خارج از كلاس هاي درس تلاش خود اين افراد و
سازمانهايي همچون صدا و سيماست كه مي تواند با برنامه ريزي خاص و
ساخت برنامه هاي ويژه نوسوادان و مطبوعات هم با ايجاد صفحه ويژه
نوسوادان به تداوم سواد كمك كنند.
وي ادامه مي دهد : اگر به گذشته باز گرديم و به ياد آوريم كه از جمعيت
37 ميليوني ايران 14 ميليون و 700 هزار نفر بي سواد بودند اما اكنون با 70
ميليون جمعيت تعداد بي سوادان به زير 8 ميليون نفر رسيده كه يقينا با
استخراج سرشماري سال جاري مشخص خواهد شد كه درصد بي سوادان
كشور يك رقمي خواهد شد و اين آمار اعلام سواد از سوي خود مردم اعلام
شده كه براي يك كشور بسيار با اهميت است كه عليرغم افزايش جمعيت
تعداد بي سوادان كاهش يافته است .
وي مي افزايد : برآوردها نشان ميدهد كه تعداد بي سوادان در كشور حدود
7 ميليون و 800 نفر است كه بيش از يك ميليون نفر از آنها جزو كودكان
لازم التحصيل هستند كه بايد به علل عدم حضور اين دانش آموزان در
كلاس هاي درس عليرغم وجود مدرسه و داير بودن كلاس ها در نزديكي محل
زندگي آنها توجه كرد.
وي درباره درصد با سوادي در استانهاي كشور هم مي گويد : در 50
درصد از استانهاي كشور ميزان باسوادان به بالاي 93 درصد رسيده و در
استاني همانند يزد در چند سال باقيمانده برنامه پنجم
بي سوادي كاملا ريشه
كن خواهد شد.
معاون آموزشي نهضت سواد آموزي مي گويد : باتوجه به افزايش مهاجرت
روستائيان به شهرها
محروميت هاي گذشته روستاها به شهرها منتقل شده
تا حدودي كه تعداد بي سوادان در حاشيه شهرهاي بزرگ همچون تهران
مشهد
تبريز
كرج قزوين و... فراوان تر است و عجيب است بدانيد كه
استان تهران بيشترين تعداد بيسوادان را در خود جاي داده است ! چه تهران
بزرگ و چه شهرستانهاي استان تهران در اين زمينه در سطح استانهاي ديگر
جلوتر قرار دارند.
وي درباره استانهاي پيشگام در سطح كشور هم مي افزايد : اين درصدها
را براساس تعداد جمعيت اعلام مي كنيم به عنوان نمونه درست است كه
استان تهران بيشترين تعداد بي سوادان كشور را دارد اما باتوجه به جمعيت
فراوان خود بيشترين سطح سواد را هم دارد و پس از استانهاي يزد
اصفهان
درصد بسيار بالاي باسوادي را به خود اختصاص مي دهند و هم اكنون استان
يزد 98 درصد و استان اصفهان 97 درصد باسوادي را دارد .
وي ادامه مي دهد : اما اگر بخواهيم درصد بي سوادي را مشخص كنيم
استان سيستان و بلوچستان در راس استانهاي كشور قرار دارد كه به هند
ايران معروف است و پس از آن استان آذربايجان غربي
كردستان
خراسان
جنوبي
آذربايجان شرقي
گلستان
اردبيل
همدان و... هستند كه به نسبت
جمعيت خود در صد بي سوادي بالاتري دارند.
وي با مقايسه پيشرفت ايران نسبت به كشورهاي همسايه و همرديف
ايران در سطح منطقه مي گويد : هند 305 ميليون و پاكستان 42 ميليون
بي سواد دارند و پاكستان هر سال 4 ميليون بازمانده از تحصيل دارد 53
ميليون بي سواد در بنگلادش زندگي مي كنند
و حتي كشوري همچون
اندونزي حدود 20 ميليون بي سواد دارد .
وي ادامه مي دهد : بحثي از افغانستان نمي كنيم كه 95 درصد جمعيت آن
بي سواد هستند و 600 هزار نفر از پناجويان افغاني با شركت در كلاسهاي
نهضت سواد آموزي ايران با سواد شدند و كشوري مثل عراق كه بالاي 35
درصد بي سواد دارد.
آقاي ابراهيميان
اثرات منفي افزايش بي سوادي در كشور را كه منجر به
بزههاي اخلاقي و اجتماعي مي شود اينگونه مطرح مكند :
متاسفانه 80 درصد از زندانيان كشور بي سواد هستند و در مقاطعي اين
درصدها بيشتر هم بوده است .
خوشبختانه دستور العملي از سوي رهبر معظم انقلاب براي
سوادآموزي سربازان وظيفه صادر شده كه تا اين عزيزان با سواد نشوند
كارت پايان خدمت به آنها داده نشود كه حركت بسيار مفيد و موثري بوده
است . ولي براي انسداد سواد آموزي در كشور حركت هاي بسيار فراواني نياز
هست كه به مجموعه شرايط فرهنگي و اقتصادي و اجتماعي كشور هم باز
مي گردد كه نمي توان انتظار داشت بي سوادي را با حركت هاي موجود در
جامعه ريشه كن كرد.
مشكلي كه امروز به عنوان مشكل سوادآموزي در جامعه را گرفته ميل به
بي سوادي در ميان دانش آموزان حتي در شهرهاي كشور است زيرا وقتي
دانش آموزان در مقاطع مختلف فكر مي كنند اگر از همين امروز به سراغ كار
در حجره و بازار بروند و يا حتي شاگرد مكانيك باشند درآمد آنها در آينده
بهتر از باسوادان خواهد بود بعنوان يك آفت اجتماعي بايد به شدت مورد
توجه قرار گيرد كه اين فكر در صورت رواج مي تواند باعث بازگشت دوباره
بي سوادي تلقي شود.
در اين شرايط وزارت آموزش و پرورش بايد به ورودي و خروجي هاي
مقاطع تحصيلي و تعداد مردودي ها بيشتر توجه كنند كه آمارهاي هشدار
دهنده تا 4 ميليون مردودي در سال بايد براي جامعه ما بسيار خطرناك تلقي
شود.
اين مبارزه البته به سرمايه هاي هنگفت مالي و برنامه ريزي و پيگيري نياز
دارد كه مصوبه اخير شوراي عالي انقلاب فرهنگي براي شتاب بخشي به
مبارزه با بي سوادي مي تواند مفيد باشد به شرط آن كه اين برنامه راهبردي و
استراتژيك تا سال 1400 هجري شمسي به عنوان سند چشم انداز كشور به
شدت از سوي همه وزارتخانه ها و سازمانها خصوصا صدا و سيما و رسانه ها
پيگيري شود تا با اولويت استانهاي محروم بتوانيم ننگ بي سوادي را از
كشور بزدائيم و به تعبير حضرت امام خميني (ره ) ائمه جماعات شهرستانها
و روستاها در اين زمينه مي توانند اقدامات خود را حتي در قالب كلاس هاي
مكتبي شكل جديدي دهند تا برنامه هاي سواد آموزي كشور زودتر به نتيجه
قطعي برسد.
همه ما تقريبا روزانه با كودكان و نوجوانان فراواني مواجه مي شويم كه
در شهرها به كارهايي همچون جمع آوري كاغذ و كارتن
گل فروشي
واكسي و حتي گدايي مشغول هستند و يا متاسفانه در مناطق مرزي به
ورود و خروج غير قانوني و قاچاق كالا كمك مي كنند
سئوال اصلي اين
است كه چگونه بايد اينها را به كلاس درس نهضت سوادآموزي فراخواند يا
از فرار آنها از كلاس هاي درس جلوگيري كرد
عليرغم فعاليت فراواني كه طي 27 سال گذشته در كشور انجام شده
به
دليل مسدود نشدن ورودي بي سوادي و مشكلات فرهنگي و اقتصادي
بي سوادي و كم سوادي هنوز يكي از مشكلات كشور تلقي مي شود
ابراهيميان معاون آموزشي نهضت سوادآموزي : اگر كمي به گذشته
بازگرديم و به يادآوريم از جمعيت 37 ميليوني ايران 14 ميليون و 700
هزار نفر بي سواد بودند اما اكنون با جمعيت 70 ميليوني اين رقم به زير 8
ميليون نفر كاهش يافت و با استخراج ارقام سرشماري سال جاري شاهد
يك رقمي شدن درصد بي سوادان شويم
به عظمت كارهايي كه شده بهتر
پي مي بريم
متاسفانه اثر سو بي سوادي در كشور آنچنان فراوان است كه 80 درصد
از زندانيان كشور افرادي بي سواد هستند
