محمدمهدي فجري
وجود كودكان يتيم كه پدر يا والدين خود را در طفوليت از دست داده اند در هر اجتماعي اجتناب ناپذير است . اين كودكان از جهات مختلف عاطفي اجتماعي اقتصادي بايد مورد حمايت قرار گيرند. در همين راستا توجه به يتيم به عنوان سنتي الهي در همه اديان الهي مورد توجه بوده و بر ضرورت تعهد نسبت به او و امنيت از تجاوز به حقوقش و ترغيب در جلب دوستي وي و اظهار لطف به او تاكيد بسيار شده تا آنجا كه رعايت حال او از جمله بندهاي عهدنامه اي است كه خداوند از بني اسرائيل گرفته است . قرآن كريم درباره اين عهدنامه مي فرمايد : و اذا اخذنا ميثاق بني اسرائيل لاتعبدون الاالله و بالوالدين احسانا و ذي القربي و اليتامي و المساكين ...
(و به ياد آوريد زماني را كه از بني اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد و به پدر ومادر و يتيمان و بينوايان نيكي كنيد).
اين آيه شريفه احسان به چند گروه از جمله يتيمان را از وظايف ضروري اهل ايمان و از مصاديق اعمال شايسته دانسته است چرا كه بندهاي اين ميثاق عام بوده و اختصاص به بني اسرائيل ندارد بلكه از اصول حقيقي دين الهي است كه در همه شرايع مقدسه بوده و ثابت و غيرقابل تغيير است .
قرآن كريم مسئوليت مردم و دولت اسلامي را نسبت به ايتام برشمرده است . اين كتاب مقدس و آسماي با برترين شيوه از ايتام تجليل مي كند و رسيدگي به امور مادي و معنوي فردي و اجتماعي آنان را مورد تاكيد قرار داده و كوتاهي در امر سرپرستي آنها را مورد توبيخ و موجب كيفر دنيوي و اخروي دانسته است .
قرآن مجيد در آيات مختلف نيكي و رسيدگي به امور مادي و معنوي ايتام را به دنبال احسان به والدين و نزديكان قرار داده و اين احسان و نيكي را به عنوان يكي از زمينه هاي سازندگي اخلاق و مبارزه با بخل و غرور و مفاسد اخلاقي معرفي مي كند پذيرايي از آنان را يك ارزش و معيار براي انسان تكامل يافته و نيكوكار معرفي نموده و ضمن تاكيد بر عدم نزديك شدن به مال يتيم چگونگي تصرف و مصرف كردن اموال يتيمان را با رعايت قسط و عدل متذكر شده است اين كتاب الهي جفا در حق يتيم را از نشانه هاي تكذيب دين و قيامت اعلام كرده و از راندن و بدرفتاري با يتيمان شديدا نهي فرموده و غير از آنكه دقت در حفظ و نگهداري دارايي آنان را مورد سفارش قرار داده از تبديل كردن و مخلوط نمودن اموالشان نهي فرموده و حتي زمان پايان يتيمي و فرارسيدن رشد و وقت سپردن اموالشان را به آنان مشخص كرده در بيت المال و اموال مردم نيز حق و سهميه اي را براي ايتام نيازمند مقرر كرده و دولت اسلامي را موظف نموده تا نيازهاي آنان را تامين كند. در اين نوشتار سعي شده است تا اهم وظايف هر مسلمان در قبال كودكان يتيم مورد بررسي قرار گيرد.
يتيم از ديدگاه اسلام
از ديدگاه شرع مقدس اسلام يتيم به هر طفل نابالغي گفته مي شود كه پدر خويش را از دست داده باشد. چنين كودكاني با از دست دادن سايه پر مهر پدر احساس خلا و كمبود فراوان كرده كه اين خلا جز از طريق محبت و دوستي قابل جبران نيست .
اگرچه اين خلا تا حدودي توسط مادران مهربان و دلسوز جبران مي شود ولي اسلام همگان را مكلف به اين وظيفه كرده تا در صورت وجود مادر يا سرپرست هم او را در قبال اين مهم ياري كنند و در غيراينصورت خود اقدام كرده و آنها را تحت حمايت خويش قرار دهد.
دين مبين اسلام حقوقي را در قبال ايتام واجب كرده كه شناخت آن حقوق ما را در انجام وظايفمان كمك مي كند :
حقوق اجتماعي
آنچه با مختصر مطالعه قانون طبيعت بدست مي آيد آنست كه دنيا دار مكافات است و در اعمال و رفتار انسان قانون عمل وعكس العمل ديده مي شود. با توجه به اين قانون يا اصل كنش يا واكنش درنظر داشته باشيم كه اگر در حق يتيمان جامعه سهل انگاري كرده و انجام وظيفه ننمائيم سرانجام بر ما نيز روزگاري خواهد رسيد كه فرزندانمان بي سرپرست مانده و دور از مهر پدر و محبت مردمان خواهند سوخت . قرآن كريم در اين زمينه مي فرمايد : (كساني كه اگر فرزندان ناتواني از خود به يادگار بگذارند از آينده ي آنان مي ترسند بايد (از ستم درباره يتيمان مردم بترسند...)
در اين آيه اشاره به حقيقتي مي كند كه گاهي مردم از آن غافل مي شوند و آن اينكه شما با يتيمان مردم همانگونه رفتار كنيد كه دوست داريد با يتيمان شما در آينده رفتار نمايند حضرت علي (ع ) مي فرمايد : من رعي الايتام رعي في بنيه (هركس رعايت حال يتيمان كند فرزندانش مورد رعايت و مهرباني قرار خواهند گرفت .)
و نيز در مقابل مي فرمايد : من ظلم يتيما عق اولاده (هر كه يتيمي را بيازارد قطع احسان از اولاد و اطفال خود نموده عاقبت به فرزندانش ظلم شود)
از مكافات عمل غافل مشو
گندم از گندم برويد جو ز جو
آنچه مي توان از جمله حقوق فرزندان يتيم به عنوان يك وظيفه شرعي وا نساني برعهده فرد فرد جامعه اسلامي نام برد عبارتست از :
1 ـ سرپرستي يتيم
نخستين گام در اصلاح وضع يتيم و حفظ حيات انساني آغوشي است كه او را دربرگيرد و سينه اي است كه با گرمي و حرارت محبت آميز خود وي را مورد احسان قرارداده و خانه اي است كه با خوشي و نشاط در آن به سر برد.
در صورتي كه اين سه اصل فراهم گردد مي توان از اين كودك به طور احسن محافظت كرد و از نظر مادر و معنوي او را مورد حمايت قرار داد : قرآن مجيد از اين امر و كار لازم به لفظ « ايوا » (= پناه دادن ) تعبير مي آورد. زيرا كودكي كه پدر خود را از دست مي دهد همانند آنست كه بزرگترين و يا يگانه پناهگاه خود را از دست داده است . لذا درجه نخست براي يتيم پناهگاهي است كه در آن احساس غربت نكند.
بدين جهت قرآن كريم نخستين مرحله احتياجات پيامبرعظيم الشان (ص ) را در زماني كه طفل يتيمي بود يادآور مي شود و مي فرمايد : الم يجدك يتيما فآوي (آيا تو را يتيم نيافتيم پس پناهت داديم )
در اين آيه شريفه اولين عنايت الهي به پيامبراسلام (ص ) پناه دادن او در زمان يتيمي است و لذا است كه پيامبراسلام (ص ) مي فرمايد : خير بيت من المسلمين بيت فيه يتيم يحسن اليه و شربيت من المسلمين بيت فيه يتيم يسااليه
(بهترين خانه خانه اي است كه يتيمي در آن مورد احسان قرار گيرد و بدترين خانه خانه اي است كه با يتيم بدرفتاري شود.)
البته آنچه مهم و قابل تامل است سفارش اسلام بر پناه دادن به يتيم در آغوش پر مهر خانواده است و مراكز و موسسات نگهداري از ايتام نمي توانند آن محيط را فراهم كنند.
1 1 : يتيم در آغوش خانواده
از مجموع روايات استفاده مي شود كه در مملكت اسلامي لازم است يتيمان دوش به دوش ساير فرزندان در آغوش خانواده ها تربيت شوند و بقدري به آنان محبت شود كه احساس تفاوتي بين خود و ساير فرزندان ننمايند. رسول خدا(ص ) نيز كه پيام آور رحمت و رحمه للعالمين است و خود نيز طعم يتيمي را چشيده است نسبت به اين موضوع شديدا توصيه كرده است و مردم را به سرپرستي يتيمان سفارش مي كند و مي فرمايد : من عال يتيما حتي يستغني عنه اوجب الله عز وجل له بذلك الجنه كما اوجب الله لاكل مال اليتيم النار (هركس يتيمي را سرپرستي كند تا آنكه بي نياز گردد خداوند به سبب اين كار بهشت را بر او واجب سازد همچنان كه آتش دوزخ را بر خورنده مال يتيم واجب ساخته است .)
و در جايي ديگر مي فرمايد : احب بيوتكم بيت فيه يتيم مكرم (محبوبترين خانه آن خانه اي است كه در آن كودك يتيمي با عزت واحترام زندگي كند.)
البته اسلام در رتبه اول بستگان نزديك را مسئول سرپرستي يتيم دانسته است و در صورت عدم وجود بستگان نزديك جامعه و دولت اسلامي است كه بايد عهده دار اين مسئوليت گردد.
ثواب پناه دادن به يتيم
الف : سكونت در بهشت
ائمه معصومين (ع ) در احاديث متعددي بهشت را براي كساني كه يتيمان را پناه دهند و در خانه خود از آنها پذيرايي كنند تضمين كرده اند. امام باقر(ع ) مي فرمايد : (چهار گروهند كه خداوند براي آنها خانه اي در بهشت بنا نهاده است كسي كه يتيمي را پناه دهد و كسي كه به ضعيف ترحم كند و كسي كه با پدر و مادر مهربان باشد و كسي كه با زيردستش با ملاطفت و دوستي رفتار كند.)
ب : برطرف شدن عذاب قبر
پيامبراكرم (ص ) فرمود : (عيسي بن مريم (ع ) از قبرستاني مي گذشت كه صاحب قبري را عذاب مي كردند پس از يكسال بار ديگر از آنجا گذشت و متوجه شد كه صاحب آن قبر عذاب نمي شود. علت را از خداي متعال سئوال كرد وحي شد كه اين مرد گنهكار بود و به خاطر گناهاني كه انجام داده بود عذاب مي شد اما فرزند صالحي داشت (كه وقتي به سن رشد رسيد) جاده و راهي را اصلاح كرد و يتيمي را منزل داد به اين جهت او را آمرزيدم و به خاطر كار فرزندش عذاب را از او برداشتم .)
دارالايتام
چنانكه گفته شد نظر اسلام اينست كه ايتام در محيط گرم خانواده ها پرورش يابند چرا كه نام و محيط دارالايتام عواطف آنها را جريحه دار و آنها را دچار ياس و نااميدي مي كند (و البته اين امر با ساختن دارالايتام و حمايت از يتيمان بي سرپرست كه ماوي و مسكني ندارند منافات نداشته بلكه از عبادات بزرگ اسلامي بشمار مي رود) شاهد اين مطلب هم اينست كه عصر رسول خدا(ص ) با اينكه حكومت اسلامي از نظر بنيه مالي بحدي بود كه بتواند در برخي نقاط مكاني براي تربيت ايتام ايجاد كند و از هزينه بيت المال مخارج آن را بپردازد اما براي پرورش روحي و جسمي آنها اصرار داشت تا يتيمان در محيط خانواده ها در كنار كودكان آن خانواده تربيت شوند چرا كه اسلام علاقه دارد تا مردان و زنان بجاي پدر و مادر از يتيمان نگاهداري نمايند. امروزه گرچه در كشورها يتيم خانه ها موسسات خيريه دارالايتام ها با برنامه هاي متعدد و متنوع توانسته اند نيازها و حتي وسائل تفريح و تحصيل به موقع ايتام را فراهم كنند و از نظر ظاهري (لباس و غذا و مسكن ) نيز آنان را در شرايط خوبي رشد قرار دهند ولي بخاطر محروم بودن اين كودكان از محبت و يا ارضا نشدن محبت در آنها نتايج شومي ببار آورده و خواهد آورد و به قول الكسيس كارل « افراد انساني را نمي توان چون ماشينهاي يك كارخانه يكسان و يك شكل ساخت . از آنجا كه افراد آدمي متفاوتند تربيت دسته جمعي آنان به خوبي ممكن نيست و مدرسه نمي تواند جاي تربيت فردي پدر و مادر را بگيرد. » و در جايي ديگر مي گويد : « تعليم و تربيت كودك وقت دائمي را ايجاب مي كند كه جز به وسيله پدر و مادر تامين نمي شود زيرا فقط اينان مخصوصا مادر از آغاز خصايص بدني و رواني و استعدادهاي كودك را كه پرورش آنها بايد با هدف تعليم و تربيت قرار گيرد شناخته اند. »
البته اين نكته قابل ذكر است كه گاه دولت اسلامي با حفظ مسائل مربوطه مصلحت را در نگهداري و پرورش كودكان يتيم در سازمانهاي خاص دانسته و يا شرايط اجتماعي يا افراد به گونه اي است كه نمي تواند يتيمان را به خانواده ها بسپارد و خود نظارت كند كه در اين صورت ايتام را به موسسات مربوطه مي سپارد تا با حفظ حدود و ضوابط از آنها حمايت كنند.
نكته ديگر مدارس شبانه روزي يا پاره وقت ايتام است كه توسط دولت و خيرين در سراسر كشور راه اندازي شده و ضمن رسيدگي به وضع معيشتي و مالي آنها راه اندازي شده و موجبات رشد و شكوفايي آنها را فراهم مي كنند. آنچه مهم به نظر مي رسد اينست كه اگر در اين مدارس فقط كودكان يتيم حضور داشته باشند ممكن است حس حقارت ياس و بدبيني و جريحه دار شدن عواطف (كه در دارالايتام ها مشاهده مي شود) را بدنبال داشته باشد. به نظر نويسنده راه حل اين مشكل ايجاد مدارسي است كه بتواند به همراه اين كودكان كودكان ديگري را نيز پذيرا باشد تا كودكان يتيم احساس نكنند كه چون پدر ندارند بايد از ديگران جدا باشند بلكه وجود كودكان غيريتيم اين ذهنيت را از آنها دور ساخته و در نتيجه كودكان يتيم آن محيط را مانند محيط خانواده دوست داشته و به نحو شايسته رشد خواهند كرد. مثلا اين مدارس مي توانند به دانش آموزاني كه توانايي مالي و امكانات لازم براي ادامه تحصيل را ندارند خدمات ارائه نمايد.
2 ـ نيكي و اكرام يتيم
دوم از دستورات اسلام در مورد ايتام نيكي واحسان به آنها است كه در آيات و روايات متعددي به آن سفارش شده است . قرآن در سوره مباركه فجر مي فرمايد : كلابل لاتكرمون اليتيم ولاتحاضون علي طعام المسكين (چنان نيست كه شما مي پنداريد شما يتيمان را گرامي نمي داريد و يكديگر را بر اطعام مستمندان تشويق نمي كنيد)
اين آيه شريفه مسئوليت انسان در برابر دو گروه را برمي شمرد : مسئوليت در قبال مساكين كه فقط در اطعام و انفاق آنها خلاصه مي شود و مسئوليت در قبال ايتام كه ديگر سخن از اطعام نيست بلكه نياز آنها فراتر بوده و به اكرام و احسان نيازمندند. چرا كه در مورد يتيم تنها مسئله گرسنگي مطرح نيست و از آن مهمتر جبران كمبودهاي عاطفي او است تا هيچ گاه احساس نكند كه چون پدرش را از دست داده خوار و ذليل شده بلكه بايد چنان مورد اكرام قرار گيرد كه جاي خالي پدر را احساس نكند. اين مسئله به قدري حائز اهميت است كه خداوند متعال نيكي به ايتام را پس از نيكي به پدر ومادر و اقوام ذكر مي كند و مي فرمايد : و بالوالدين احسانا و بذي القربي و اليتامي و المساكين (به پدر و مادر و خويشاوندان و يتيمان و مساكين نيكي كنيد)
مولي الموحدين علي (ع ) به عنوان اسوه و راهبر مسلمانان چنان با ايتام رفتار مي كند كه او را ابواليتامي (پدر يتيمان ) لقب داده اند. ابوالطفيل مي گويد : روزي علي (ع ) را ديدم كه يتيمان را به حضور خود خواست سپس چنان به يتيمان تفقد و مهرباني مي كرد و به آنها عسل مي خوراند كه بعضي از اصحابش آرزو مي كردند كه اي كاش ما نيز يتيم مي بوديم (تا مورد لطف حضرت واقع مي شديم )
رسول خدا(ص ) مي فرمايد : كن لليتيم كالاب الرحيم و اعلم انك كما تزرع كذلك تحصد (براي يتيم چون پدر مهربان باش و بدانكه هر چه بكاري همان را درو مي كني )
علي بن ابي طالب (ع ) مي فرمايد : لما احتضر رسول الله (ص ) الي ان قال فكان آخر شيي سمعته من رسول الله (ص ) يقول : اليك اليك ذي العرش لاالي الدنيا و اوصيكم بالضعيفين خيرا اليتيم والمملوك
(آخرين چيزي كه از رسول خدا(ص ) شنيدم اين بود كه فرمود : به سوي خدا و آخرت حركت كنيد نه به سوي دنيا شما را وصيت مي كنم به دو ضعيف يتيم و زير دست نيكي كنيد.)
از ديگر دستورات اسلام بر اكرام ايتام مي توان به موارد ذيل اشاره كرد :
مدارا با يتيم
خداوند متعال به پيامبرش دستور مي دهد كه با يتيمان با نرمي و مدارا صحبت كن و به وسيله لبخندي كه بر آنان مي زني . حالت سرخوردگي و اندوه را از آنان دوركن چنانكه مي فرمايد : فاما اليتيم فلا تقهر (قهر به معني غلبه توام با تحقير است ) و آيه مي فرمايد (يتيم را تحقير مكن ). اين درس رسانه براي پيامبر(ص ) كه براي امت اوست تا بدانند كه بايد از قهر با يتيمان و تطاول و تندي (در برخورد با يتيمان ) و گاه چهره هاي عبوس در مقابل آنان خودداري كنند چنانكه قرآن مي فرمايد : ارايت الذي يكذب بالدين فذلك الذي يدع اليتيم (دع به معني دفع شديد و راندن توام با خشونت است )
(اي پيامبر! آيا نديدي آن كس كه روز جزا را انكار كرد اين همان شخص (بي رحمي ) است كه يتيم را (به قهر) از خود مي راند) آنچه مي توان از اين آيه نتيجه گرفت آنست كه از خود راندن و قهر با يتيم مساوي با تكذيب دين و ترشرويي در برابر آنان و رد خواسته هاي آنان دورسازنده انسان از قرب به خداوند است .
نوازش يتيم
در زندگي انسان ها كمبودهايي وجود دارد كه جز از طريق محبت و دوستي نمي توان آن را جبران كرد و در اين ميان كودكان يتيم بيشترين نياز را احساس مي كنند زيرا آنها در اثر از دست دادن پدر يا والدين از سرچشمه مهر و محبت دور افتاده اند و بدين خاطر بيش از هر چيز به نوازش محتاج اند و براي اين احساس عاطفي و روحي خواه ناخواه در انتظار پاسخ هستند.
قرآن كريم با برترين شيوه ها از ايتام تجليل مي كند و رسيدگي به امور مادي و معنوي و فردي و اجتماعي آنان را مورد تاكيد قرار داده و كوتاهي در امر سرپرستي آنها را مورد توبيخ و موجب كيفر دنيوي و اخروي دانسته است
آنچه با مختصر مطالعه قانون طبيعت به دست مي آيد آن است كه دنيا دار مكافات است و در اعمال و رفتار انسان قانون عمل و عكس العمل يا كنش و واكنش ديده مي شود. با توجه به اين قانون و سنت الهي است كه بايد مراقب باشيم كه اگر در حق يتيمان جامعه سهل انگاري كرده و انجام وظيفه ننمائيم سرانجام به نتيجه ناگوار اين قصور و كوتاهي نائل خواهيم آمد