تجلي عشق رضوي در شبه قاره هند
دكتر حيدررضا ضابط
سلسله قطب شاهيان از سال 918 تا 1098 ق در مناطق وسيعي از
جنوب هند كه بخش اعظم ايالتهاي آندهراپرادش
ارويسا
تامل نادو و
كرناتا كافعلي هند را احاطه مي كرد حكومت نمودند. در دوران
حكومتهاي شيعي تحت الحمايه صفوي در جنوب هند نظام اجرايي
قضايي و ديني اين حكومتها در دست فقهاي برجسته شيعه اعزامي از
ايران دوران صفوي بود كه به عنوان « پيشوا » تمامي اختيارات دولتي را
در دشت داشتند. علما و فقهاي مهاجر ايراني تشيع را در جنوب هند در
سطح گسترده ترويج نمودند و مخصوصا مراسم سنتي عزاداري شهيدان
كربلا در ماههاي محرم و صفر را همگاني نمودند كه با گذشت چهار قرن
هنوز هم مسلمانان و غيرمسلمانان مراسم يادشده را باشكوه برگزار
مي كنند1.
امام رضا(ع ) « امام ضامن »
امام رضا(ع ) در شبه قاره هند و پاكستان به عنوان امام ضامن
معروف مي باشد. در دوران حكومت قطب شاهيان در جنوب هند مرسوم
بود هنگامي كه مي خواستند بناي يك شهر يا يك پروژه بزرگ
ساختماني را آغاز نمايند
ابتدا ساختماني به نام امام رضا(ع )
مي ساختند و بعد از تكميل آن كارهاي ساختماني پروژه آغاز مي شد.
در سال 999 ق زماني كه فقيه برجسته شيعه از ايران علامه
ميرمحمد مومن استرآبادي ـ كه پيشواي سلسله قطب شاهيان بود ـ
مي خواست پروژه عظيم بناي شهري بزرگ را در نزديكي قلعه گلكنده
آغاز نمايد. نخست ساختمان باشكوهي به يادگار امام رضا(ع ) احداث
نمود كه به « چهار منار » معروف گرديد. اين ساختمان براي حراست
ضمانت و بيمه نمودن شهر جديد به نام امام ضامن
امام علي بن موسي
الرضا(ع ) بنا گرديد.
اين ساختمان عظيم و باشكوه در مدت هفت سال بنا گرديد و در
سال 1006 ق احداث آن به پايان رسيد . علامه استرآبادي در اطراف اين
ساختمان شهر عظيمي را احداث نمود و به نام مبارك اميرالمومنين
حيدر كرار امام علي (ع )
اين شهر را « حيدرآباد » ناميد2. امروز شهر
تاريخي حيدرآباد هشت ميليون نفر جمعيت دارد و پايتخت ايالت هفتاد
و پنج ميليوني آندهراپرادش محسوب مي شود و يكي از مراكز مهم
صنعتي
نظامي
تجاري و فرهنگي كشور پهناور هند با بيش از يك
ميليارد جمعيت مي باشد.
ساختمان تاريخي و زيباي چهار منار يك عمارت مربع شكل به
طول 20 متر و ارتفاع 49 متر مي باشد كه بسيار هنرمندانه احداث شده
است و به عنوان زيباترين بناي تاريخي و ميراث عظيم فرهنگي هند و
جهان شناخته مي شود و همه ساله هزاران جهانگرد براي ديدن اين بناي
زيبا وارد شهر تاريخي حيدرآباد مي شوند3.
چهار منار با آهك و سنگ ساخته شده و با گچبريهاي بسيار زيبا
تزيين گرديده است . اين بناي تاريخي كه عظيم ترين ساختمان يادبود
امام رضا(ع ) در شبه قاره هند مي باشد در دو طبقه ساخته شده است .
طبقه اول آن درزمان قطب شاهيان حوزه علميه بود و در آن طلاب علوم
ديني تحصيل مي كردند. طبقه دوم آن كه با گچبريهاي زيبا تزيين يافته و
نماي خارجي آن به شكل محراب طراحي شده
مسجدي است كه
طلاب حوزه علميه در آن نماز برپا مي كردند.
چهار منار به عنوان نماد ملي هند محسوب مي شود و دولتمردان
هند مدل اين بناي تاريخي را كه با طلا
نقره و ديگر فلزات توليد
مي شود به عنوان يادگار به مهمانان خارجي اهدا مي كنند و مهمانان
خارجي دولت كه وارد شهر حيدرآباد مي شوند
از اين بناي عظيم
معماري اسلامي كه شبيه بارگاه مطهر امام رضا(ع ) مي باشد ديدن
مي كنند.
كوه مبارك امام رضا(ع )
يكي از مراكزي كه در شهر تاريخي حيدرآباد دكن براي شيعيان
مورد احترام است كوه مبارك امام ضامن (ع ) مي باشد. اين كوه در شرق
حومه شهر حيدرآباد قرار دارد و ارتفاع آن 55 متر مي باشد .
هم زمان با احداث شهر تاريخي حيدرآباد در سال 1006 ق در
شرق اين شهر در بالاي كوه ياد شده رواقي به نام بارگاه امام رضا عليه
السلام به حكم علامه ميرمومن استرآبادي گرگاني معمار شهر تاريخي
حيدرآباد ساخته شد و به همين سبب اين كوه به نام « كوه مبارك امام
ضامن عليه السلام » شهرت يافت 4.
در طول تاريخ حضور اسلام در شبه قاره هند
مسلمانان اعم از اهل
سنت و شيعه
از امام رضا عليه السلام به عنوان « امام ضامن » ياد
مي كنند و در بين مسلمانان رسم است زماني كه شخصي عازم سفر
مي شود
اقوام ودوستان در هنگام خداحافظي بازوبندي بر دست راست
مسافر مي بندند و اين بازوبند به عنوان « امام ضامن » در بين مسلمانان
هند
پاكستان و بنگلادش شهرت دارد.
هدف از احداث رواق مزبور در بالاي كوه مبارك امام رضا
عليه السلام حفظ و بيمه كردن شهر حيدرآباد از تمام بلايا و حوادث
بوده است . اين رواق كه چهار قرن قبل بالاي اين كوه ساخته شده
همچنان با همان عظمت پيشين خود باقي است و شيعيان براي زيارت به
آنجا مي روند. در بالاي اين كوه و پشت بارگاه امام رضا عليه السلام
رواقي به نام بارگاه حضرت ابوالفضل العباس عليه السلام ساخته شده
است . 5
در شب يازدهم ذوالقعده به مناسبت سالروز ولادت با سعادت امام
رضا عليه السلام شيعيان شهر حيدرآباد كه تعداد آنها بيش از صد و
پنجاه هزار نفر مي باشد همه ساله براي زيارت به كوه مبارك امام ضامن
عليه السلام مشرف مي شوند و در شب و روز 11 ذوالقعده جشنها و
اجتماعات بزرگي را تشكيل مي دهند. در جشنهاي باشكوهي كه در بالاي
كوه برگزار مي شود شاعران و مداحان در فضايل و مناقب امام رضا عليه
السلام اشعار مي خوانند و از حاضران با غذا و شيريني پذيرايي مي شود
و تمامي كوه مبارك به طرز زيبايي چراغاني مي گردد. در طول سال هم
در دومين پنجشنبه هر ماه قمري
شيعيان در اين كوه گرد آمده
در
فضايل امام رضا عليه السلام مداحي مي نمايند.
بزرگترين موقوفه امام رضا عليه السلام در شبه قاره
سلاطين قطب شاهي چهار قرن قبل زمينهاي اطراف كوه مبارك
امام ضامن عليه السلام را وقف اين كوه كرده بودند. درآمد حاصل از
زمينهاي زراعي بيش از 15 درصد كل درآمد موقوفات ايالت آندهرا
پرادش مي باشد. از اين رو
موقوفات اين كوه به عنوان بزرگترين موقوفه
امام رضا عليه السلام در سراسر شبه قاره هند و پاكستان ويكي از
عظيم ترين موقوفه هاي شيعيان در اين شبه قاره پهناور محسوب
مي شود.
مطابق قوانين وقف رايج در هند كه در سالهاي 1954 و 1995 م 6
پارلمان هند تصويب كرد و در سراسر هند به اجرا گذاشته شد
چنانچه
از ميان 28 ايالت موجود در كشور هند
در ايالتي درآمد موقوفات
شيعيان بيش از 15 درصد كل موقوفات باشد
دولت آن ايالت موظف
است در ايالت « هيات وقف » 7 جداگانه اي براي شيعيان تشكيل دهد . به
همين منظور در ايالتهاي اتارپرادش و بيهار هند دولتهاي اين ايالت
مطابق قوانين وقف
هياتهاي جداگانه اي براي شيعيان اين دو ايالت
تشكيل داده اند.
در ايالت آندهراپرادش درآمد حاصل از موقوفات كوه امام ضامن
عليه السلام بيش از 15 درصد كل درآمد موقوفات اين ايالت مي باشد و
از اين رو از سال 1954 م تاكنون شيعيان حيدرآباد خواستار تشكيل
هيات وقف جداگانه اي براي شيعيان اين ايالت شده اند و ديوان عالي
ايالت آندهراپرادش بعد از بحثهاي طولاني در اين پرونده
بر اساس
درآمد هنگفت كوه امام ضامن عليه السلام به نفع شيعيان حكم صادر
نمود
ولي دولت اين ايالت براي تجديد نظر در اين حكم
به ديوان
عالي سراسري هند در دهلي شكايت نمود و اين پرونده همچنان در
ديوان عالي سراسري هند در جريان است و اگر ديوان عالي هند حكم
ديوان عالي ايالت آندهراپرادش را تاييد نمايد
شيعيان حيدرآباد نيز
داراي هيات وقف جداگانه خواهند شد.
شبيه حرم امام رضا عليه السلام در شهر لكهنو
سلاطين اوده 8 (1145 ـ1273 ق 1732
ـ1856 م ) كه مهاجران
ايراني از شهر نيشابور خراسان بودند
شهر لكهنو پايتخت حكومتي
خود را به بزرگترين مركز ديني شيعيان در سراسر شبه قاره هند تبديل
نمودند. در دوران حكومت سلاطين شيعه و ايراني اوده شبيه بارگاههاي
ائمه اطهار عليه السلام با همان عظمت و شكل واقعي در اين شهر
ساخته شد; زيرا در آن دوران مسافرت به عربستان
عراق و ايران براي
آنها مشكل بود.
يكي از امراي معروف شيعه اوده به نام عظيم الله خان
ملقب به
اعظم الدوله در نزديكي شبيه حرم امام حسين عليه السلام
شبيه حرم
مطهر امام رضا عليه السلام را در دوران حكومت محمد علي شاه
(58 ـ1253 ق 1837
42
م ) در شهر لكهنو احداث نمود . در اين
روضه مبارك شبيه ضريح امام رضا عليه السلام كه در آن دوران در حرم
مطهر امام رضا عليه السلام در مشهد مقدس وجود داشته
ساخته شده
و در اطراف اين ضريح
مسجدي به شكل مسجد بالاي سر آن حضرت و
در بيرون روضه
مسجدي شبيه مسجد گوهر شاد احداث گرديده است .
عظيم الله خان توسط محمد علي شاه به عنوان داروغه ديوان عام
منصوب گرديد و براي مدت پنج سال عهده دار اين مسئوليت بود. وي
در 17 آوريل 1849 م دارفاني را وداع گفت و در محوطه شبيه حرم
مطهر امام رضا عليه السلام در لكهنو مدفون گرديد. به مناسبت روزهاي
ولادت و شهادت امام رضا عليه السلام مراسم ويژه اي در اين بارگاه
برگزار مي شود . 9
بعد از سقوط سلسله قطب شاهي در حيدرآباد در سال 1098 ق
سلسله آصفجاهي در سال 1133 ق به دست نواب ميرقمرالدين علي
خان روي كار آمد و با نواب مير عثمان علي خان در سال 1367
ق 1948
به پايان رسيد . اين سلسله دويست و سي و چهار سال بر دكن
حكمراني نمود. قلمرو سلاطين سلسله آصفجاهي بخشهاي عظيم سه
ايالت فعلي آندهرا پرادش
كرناتاكا و ماهاراشترا را در غرب و جنوب
هند در برمي گرفت .
سلاطين آصفجاهي سني مذهب بودند
ولي ارادت و محبت خاصي
به اهل بيت اطهار عليه السلام داشتند; مخصوصا آخرين سلطان اين
سلسله نواب مير عثمان علي خان اشعار زيادي در مدح اهل بيت اطهار
عليه السلام در زبانهاي فارسي و اردو سروده است 10. وي در محوطه
كاخ سلطنتي خود در حيدرآباد ده حسينيه به نام ائمه اطهار عليه السلام
احداث كرد كه يكي از آنها به امام رضا عليه السلام منسوب است
و « عاشورخانه امام رضا عليه السلام » نام دارد . 11 در ماههاي محرم و
صفر و روز ولادت امام رضا عليه السلام مراسمي ويژه در اين حسينيه
برپا مي گردد. نواب مير عثماني علي خان سازماني جداگانه براي
نگهداري و برگزاري مراسم ديني در اين ده حسينيه ايجاد كرده است كه
« خلوت مبارك تراست » نام دارد و اين حسينيه ها توسط اين سازمان
اداره مي شود.
امپراتور هند در حرم مطهر امام رضا عليه السلام
ظهيرالدين بابر
بنيانگذار حكومت گوركانيان مغول
(1526 ـ1858 م ) در هند بود . او با كمك فرماندهان و سربازان ايراني
وابسته به دولت صفوي در ماه رجب سال 932 ق
آوريل 1526 م
) شكست داد Panipat حاكم افغاني در هند ابراهيم لودي را در پاني پت (
و حكومت گوركانيان مغول را در هند تاسيس نمود.
پسر ارشد و جانشين بابر
نصيرالدين محمد همايون در سال 947
ق 1540
م در جنگ با دشمن قدرتمندش « شيرشاه افغاني » شكست
خورد و از هند گريخت و از شاه طهماسب صفوي ياري طلبيد. شاه
طهماسب نيز از همايون دعوت كرد از پايتخت صفوي
قزوين بازديد
نمايد. امپراتور همايون نخست وارد مشهد مقدس شد و چهل روز در
مشهد اقامت كرد و مرتب به زيارت مرقد مطهر امام رضا عليه السلام
مشرف مي شد و از آن حضرت بازگرداندن امپراتوري هند را درخواست
مي كرد . 12
همايون در قزوين
پذيرش تشيع خود را به طور رسمي اعلان نمود
و شاه طهماسب صفوي دوازده هزار اسب سوار ايراني را در اختيار
همايون قرار داد تا ملك موروثي همايون يعني هندوستان را براي او فتح
نمايند. همايون هم به شاه طهماسب وعده داد تشيع را در سراسر هند
ترويج نمايد13.
همايون بار ديگر به مشهد مقدس سفر كرده
به زيارت مرقد مطهر
امام رضا عليه السلام مي شتابد و براي فتح هند از امام طلب ياري
مي كند . سپاه دوازده هزار نفري از ايران در چهارم رمضان 962 ق دهلي
پايتخت هند را فتح مي كنند و همايون مجددا امپراتور هند مي شود . 14
سلاطين حكومتهاي شيعه و ايراني نظام شاهي (896 ـ1043
ق 1490
ـ1633 م ) عادل شاهي (895 ـ1097 ق 1489
ـ1686 م )
قطب شاهي (918 ـ1098 ق 1512
ـ1687 م ) و اوده
(1145 ـ1273 ق 1732
ـ1856 م ) همراه با هدايا و نذورات
افرادي
را به عنوان نائب الزياره خود به حرم مطهر امام رضا عليه السلام اعزام
مي كردند. نسخه نفيس قرآن كريم
اهدايي ابراهيم قلي قطب شاه
(958 ـ988 ق 1550
ـ1580 م ) به حرم مطهر امام رضا عليه السلام
هم اكنون براي بازديد زائران در موزه قرآن كريم آستان قدس رضوي به
نمايش گذاشته شده است .
قاضي نورالله شوشتري (م 1019 ق ) مولف كتاب احقاق الحق و
علامه سيد دلدار علي نقوي سبزواري (م 1235 ق ) به عنوان احيا
كنندگان تشيع در شبه قاره هند
بعد از تكميل تحصيلات عالي در حوزه
علميه مشهد مقدس در جوار حرم مطهر امام رضا عليه السلام به هند
عزيمت نمودند و توانستند معارف اهل بيت اطهار عليه السلام را در
سراسر شبه قاره هند گسترش دهند.
جمعيت مسلمانان كشورهاي شبه قاره امروز 520 ميليون نفر
مي باشد (هند 220 ميليون
پاكستان 160 ميليون و بنگلادش 140
ميليون ) و از اين نظر
يك سوم از كل جمعيت 1600 ميليون نفري
مسلمانان جهان در شبه قاره زندگي مي كنند. اكثريت مطلق مسلمانان
هند به اهل بيت اطهار عليه السلام به ويژه به امام رضا عليه السلام عشق
و ارادت عميق دارند. مسلمانان شبه قاره از امام رضا عليه السلام به نام
« امام ضامن » ياد مي كنند و به مسافران بازوبندي به نام « امام ضامن »
مي دهند و اعتقاد دارند كه در طول سفر وي در پناه و حفظ و امان امام
رضا عليه السلام خواهد بود.
خراسان براي شبه قاره هند به عنوان « دروازه هند » 15 محسوب
مي شود و اسلام در شبه قاره از راه خراسان وارد گرديده است و بيشتر
ايرانيان مهاجر در شبه قاره را خراسانيان تشكيل مي دهند كه عشق و
علاقه به امام رضا عليه السلام را در بين مردم اين شبه قاره ترويج
نموده اند.
بعد از شكل گيري كشور اسلامي پاكستان در سال 1947 م روساي
جمهور و نخست وزيران كشور پاكستان در سفرهاي رسمي خود به
ايران براي زيارت مرقد مطهر امام رضا عليه السلام از شهر مشهد
مقدس بازديد مي كنند و اين به دليل عظمت و منزلت خاص امام رضا
عليه السلام در بين مسلمانان اين كشور مي باشد و بيشتر زائرين خارجي
بارگاه ملكوتي رضوي را زائران پاكستاني تشكيل مي دهند. زائران اردو
زبان از شبه قاره پس از زيارت آستان مقدس رضوي سكه هاي صد
ريالي جمهوري اسلامي ايران را كه مزين به بارگاه مطهر امام رضا عليه
السلام است به عنوان تبرك همراه خود به كشورشان مي برند و به
خويشاوندان و دوستان خود هديه مي دهند و آنها آن را در منازل و
مغازه هايشان نگهداري مي كنند و اعتقاد دارند كه اين سكه ها حفاظت
آنها را تضمين مي نمايد.
(منبع : نشريه مشكوه
شماره
89 )
پاورقي :
1 Dr . Sadiq Naqvi
The Iranian Alafquies Contribution
to the Outb Shahi and Adil Shahi Kingdoms
pp . 882 -392
2 Raza Ali Khan
Hyderabad Acity in History
Hyderabad
) India (
6891
pp .12 .22
3 Hyderabad A City In History
pp .6 -7 .
4 ـ سيد تقي حسن وفا
حيدرآباد كي عزاداري (اردو)
حيدرآباد (هند)
1978 ) ص .93
5 ـ حيدرآباد كي عزاداري
(اردو)
ص 93
6 The Wakf Act . 4591 & 5991
7 ـ تمامي امور موقوفات در ايالتهاي هند توسط « هيات وقف » اداره
مي شود.
) ايالت اتارپرادش هند را دربرمي گرفت و Awadh 8 ـ منطقه اوده (
جمعيت فعلي اين استان 160 ميليون نفر مي باشد .
9 ـ شاهد نقوي
عزاداري
لاهور (پاكستان )
2002
ص 130
10 ـ دكتر علي محمد موذني
برگزيده اشعار فارسي مير عثمان علي خان
آصفجاه هفتم در حيدرآباد دكن
حيدر آباد (هند)
2000 م
11 ـ حيدرآباد كي عزاداري (اردو) ص 32 ـ35
12 ـ تذكره الواقعات (ترجمه اردو) علي گره
1916 م
ج 1
ص
445
13 ـ عبدالباقي نهاوندي
مآثر رحيمي
كلكته
1924 م
ج 1
ص
588
14 ـ نظام الدين احمد
طبقات اكبري
كلكته
1927 م
ج 2
ص 61 ;
مآثر رحيمي
ج 1
ص 596
در بيشتر منابع تاريخ هند اين حادثه به
شرح آمده است .
15 The Gateway of Indian sub - Continent
در طول تاريخ حضور اسلام در شبه قاره هند
مسلمانان
اعم از اهل سنت و شيعه
از امام رضا(ع ) به عنوان « امام
ضامن » ياد مي كنند و حقيقت اين عنوان را عامل حفظ و
بيمه كردن خود و شهر و ديارشان از حوادث مي دانند
در هند حرم امام رضا(ع ) به صورت نمادين شبيه سازي
مي شود تا به اين وسيله به بزرگداشت مقام معنوي امام (ع )
اهتمام ورزند و ياد و نام او را همواره رونق بخش دلها و
روابط اجتماعي خود سازند
