درباره مقدار و حدود موقوفه و مصارف آن در وقف نامه نكات قابل ذكر فراوان است ازجمله :
1 ـ چنانكه پيشتر ذكر شد اسكندر بيك مولف عالم آراي عباسي اطلاعي از ميزان ثروت « خاندان شهرستاني » ارائه نكرده و فقط در مورد « فضل الله » نوشته است : « مدتها وزير اصفهان بود... ودرايام عمل داراي املاك و رقبات كليه شده رقم وقفيه برآن كشيد. » اما در وقفه نامه اي كه متن آن را در صفحات بعد مشاده خواهيد كرد مقدار و محل املاك فراوان مورد نظر دقيقا ذكر شده و اين اطلاعات را براي اولين بار در اختيار خواننده قرار مي دهد.
2 ـ اين سند حاكي است كه علاوه بر رقبات كلان اين موقوفه كه در اصفهان پهناور گسترده است مصارف آن هم از مرزهاي كشور گذشته و عراق و عربستان را هم در برگرفته است . و به عبارتي از موقوفات معروف چهارده معصوم (ع ) سلاطين صفوي هم فراتر است . مصارف موقوفه شهرستاني كه در وقف نامه آمده عبارتند از :
« كعبه بيت الله الحرام : روضه نبويه (ص ); عتبه مرتضويه (ع ) در النجف الاشرف ; قبه مطهره فاطميه (س ) في المدينه ; مرقد حسنيه (ع ) في البقيع ; مشهد حسينيه (ع ) بارض كربلا; قبه سجاديه (ع ) و عتبه محمديه باقريه (ع ) و قبه جعفريه صادقيه (ع ) في البقيع ; مرقد كاظميه ; روضه رضويه (ع ); سده تقويه جواديه (ع ) بارض بغداد; مضجع عسكريين (ع ); مقام غيبت عالي منزلت محمديه مهدويه (ع ); مدفن عباسيه عليه علويه (ع ) في ارض كربلا; مقره ستي فاطمه (س ) في قم ; مزار صفيه صفويه و حيدريه في ناحيه اردبيل ; مقبره ام المومنين خديجه الكبري (س ) و مرقدين قاسم و ابراهيم و مزار امام زاده عبدالعظيم . »
3 ـ باتوجه به اينكه املاك و رقبات وقفي اين سند در اصفهان پهناور واقع اند اسامي و اطلاعات جغرافياي شهري كه مربوط به دو شهر كاشان و اصفهان است مي تواند از حيث تاريخ محلي اصفهان بزرگ نيز جالب توجه باشد چرا كه حاوي مزرعه هايي است كه حتي در اثر ارزشمند « حاج ميرزا حسن خان جابري انصاري » نام آنها ضبط نشده است و يا املاي آنها متفاوت است و يا در ذيل « بلوك » و « ناحيه » ديگري معرفي شده اند.
4 ـ از نكات جالب اين وقف نامه اشاره به وجود دارالشفا براي مداواي بيماران است كه يكي از مصارف اين موقوفه محسوب ميشود آنجا كه نوشته است :
« بقعه معينه و دارالشفاي معين كه واقف مشاراليه در محله درب زرجه اصفهان مذكور قريب بمنزل خود احداث نموده موسوم ببقعه المعصومين گردانيده ... جهت نزول حاجيان و زايران عتبات عاليه و امكان شريفه موقوف عليهم مذكورين به اطعام و اكرام و اتمام مرام جماعت مذكوره ذيل از طبقات مشاراليهم و مقدمات انتفاع ايشان صرف نمايد... و هر يك از جماعت مذكورين واردين در بقعه مذكوره و زوار و مترددين كه مريض شوند ايشان را در دارالشفاي مذكور جا داده خادم آنجا را بفرمايد كه به مراسم خدمات هر مريض اشتغال نمايند و اغذيه و اشربه و ادويه و باقي مقدمات معالجه را سامان نموده ازين محل مرتب دارد و يك نفر طبيب حاذق جهت علاج مرضي مذكورين در دارالشفاي مزبور تعيين كند و وظيفه او را نيز بقدر استحقاق از همين محل تسليم نمايد... »
از اين رو وجود اين دارالشفا حداقل اين نظريه را كه : « در دوران صفويه اولين بار شاه عباس اول بيمارستاني در اصفهان ساخت » رد مي كند.
5 ـ از ديگر مصارف قابل توجه آزاد سازي بردگان به شرط زيارت عتبات عاليات است . طبق نيت واقف غلامان و كنيزاني را كه شوق زيارت عتبات در سر دارند ولي به علت بردگي از اين فيض محروم شده اند متوليان ميتوانند از محل درآمد موقوفه مذكور خريداري و آزاد نمايند و حتي بردگاني را كه حاضر به خدمت زوار باشند مي توان خريداري و آزاد كرد تا در مدت معين به خدمت زائران اشتغال ورزند :
« و چون بعضي از عبيد و اما در تحت شدت و مشقت باشند و قصد آن نمايند كه بعد از خلاصي از قيد رقيت و بندگي خود را به سعادت زيارت و ملازمت هر يك از عتبات مشرفين مشاراليهم سرفراز گردانند... از همين ممر ايشان را خريده آزاد سازند جهت اينكه به زيارت مقصوده مشرف شوند و همچنين بعضي ديگر از عبيد و اما موصوفين ابتياع نمايند و ايشان را آزاد سازند به شرط آنكه در مدت معينه به خدمت زوار اشتغال نمايند. »
توليت
« توليت » يكي از اركان وقف نامه است . زير متولي مدير موقوفه است و نقش مهمي در حفظ و احياي موقوفات دارد. امير فضل الله شهرستاني طي اين سند به شيوه اي معمول فرزندان خود را به عنوان « متولي » معرفي كرده و قبل از هر پيشامدي پيش بيني لازم را معمول داشته است . وي هم چنين يك سوم از كل درآمد را به عنوان « حق التوليه » در نظر گرفته است در متن وقف نامه ميخوانيم :
« ... و شرط كرد واقف مشاراليه كه متولي كل اين موقوفات مادام الحيوه خود باشد و بعد از آن ارشد ذكور اولاد او متولي اين وقف باشد و بعد از آن ارشد ذكور اولاد اولاد او و بعضي كه در ارشديت با يكديگر مساوي باشند اصلح ايشان متولي باشد... و شرط نمود واقف مشاراليه كه متولي مذكور در هر مرتبه از مراتب ثلث از كل حاصل و منافع موقوفات في الفصلين مذكورين بحق التوليه اخذ نمايد و چون توليت به اولاد مذكور متعلق گردد حق التوليه را متولي ميانه خود و ساير اولاد ذكور كه در هر مرتبه از مراتب معاصر او باشند علي السويه قسمت نمايد... »
او هم چنين بنا به شيوه رايج در زمان حيات خود افرادي را به عنوان « مشرف و ناظر » تعيين و معرفي كرده تا بر كار « متولي » اشراف و نظارت داشته باشند. امير فضل الله شهرستاني اين بار نيز فرزندان خود را به اين امور گمارده است و سدس از كل درآمد را به عنوان « حق الاشراف و حق النظاره » تعيين كرده است .
هفتمين سند
آخرين سند اين مجموعه « وقف نامه عليقلي آقا » مي باشد كه به دوره شاه سلطان حسين تعلق دارد.
همان گونه كه مقاله نويسي موضوعي خاص و جايگاه مشخصي دارد بازخواني و تصحيح اسناد نيز موضوع خاص ديگري است كه مي تواند زمينه ساز پژوهش يا مكمل تحقيقات انجام گرفته باشد. اهميت بازخواني و انتشار اسناد شرعي وقتي بيشتر مهم جلوه مي كند كه بدانيم اين اسناد اغلب تك نسخه و منحصر بفرداند. و چه بسا اغلب محققاني كه روي دوره اي خاص كار مي كنند آن سند را نديده باشند. بازخواني و انتشار اين اسناد كمك موثري در روشن شدن نقاط تاريك و ناشناخته تاريخي و گشوده شدن افق جديد براي پژوهشگران مي نمايد.
البته بازخواني فقط خط شناسي و خط خواني نيست . بلكه اسناد شرعي به سبب تنوع موضوع و دوره و منطقه دريايي كرانه ناپيدا است . واژگان محلي از يكسو اصطلاحات و تنوع مشاغل از يك سو و سبك و سياق نگارش و ميزان معلومات نويسندگان و بدخطي و اندراس سند از ديگر سو همه و همه سبب مي شوند كه اين كار بسيار وقت گير و گاه طاقت فرسا شود.
وقف نامه عليقلي آقا از زمره اين اسناد است .
اين سند. طوماري شش متري است كه با توجه به سربندهاي مهر شده اش از الصاق هشت بند كاغذ ساخته شده است . بر هر هفت بند چهار مهر ديده مي شود. اما آيا پشت سند هم مهر و يادداشت داشته است مشخص نيست . سواي بند اول و هشتم طول ساير بندها 80 سانتي متر است . اين سند و چهار تكمله آن چون در سالهاي مختلفي نوشته شده از نظر نوع خط هم متنوع است .
در اين وقف نامه از واقف به دو صورت « عليقلي آقا » و « حاجي عليقلي بيكا » نام برده شده است . در اولين تكمله « نورمحمد » خود را ابوي « عليقلي آقا » معرفي كرده است . عليقلي آقا هم از او با عنوان « آقانورمحمداغلام خاصه » و « موصي » ياد مي كند.
عليقلي آقا اول بار به تاريخ « دوم جمادي الثاني 1125 » و بار دوم به تاريخ « نهم شوال 1127 » و آخرين بار به تاريخ « شعبان 1128 » بنا به وصيت پدرش املاكي را وقف كرده است .
در « هشتم ذي الحجه 1132 » هم كه عليقلي آقا فوت كرده است شخصي به نام ميرمحمد ابراهيما حسيني كه متصدي وقت موقوفات بوده آخرين تكمله را بر سند نگاشته است .
اخيرا مقاله اي در شماره 35 نشريه علمي ـ پژوهشي صفه دراين باره وقف نامه منتشر شده است كه از لحاظ بازخواني داراي اشكالات فراواني است و بهتر بود در عنوان آن بجاي « بازخواني وقف نامه » « استفاده از وقف نامه به كار برده مي شد.
تطبيق اوليه با تصوير اصل سند كه در « آرشيو سازمان » به شماره پرونده 213 استان اصفهان نگهداي مي شود چند نكته را نشان مي دهد :
الف ـ سند كاملا بازخواني نشده است . نه تنها سجلات و مهرها ناديده گرفته شده بلكه متن و تكمله ها هم جسته گريخته خوانده شده كه علامت (....) در چنين جهش هايي به كار گرفته شده است . به عبارتي علامت (...) براي افرادي كه سند را در اختيار ندارند علامت نامفهومي است اما پس از مقابله با نسخه پايه معلوم شد كه آن علامت به معني « از يك كلمه تاچند سطر بازخواني نشده » است .
ب . نويسنده محترم از وقف نامه 30 برش برگرفته و براساس طرح ذهني خودش موضوع بندي و تدوين كرده است . ايشان گرچه با استفاده از تصاوير و نقشه ها مطالب ارزشمند و مفيدي را ارائه كرده است اما تقطيع سند بدون بازخواني كامل آن ابهاماتي را براي خواننده بوجود مي آورد.
ج . در آن بازخواني از « ام كلثوم خانم » به عنوان واقف و همسر ميرمحمد ابراهيم نام برده شده است . در صورتي كه وي اولا واقف نبوده و ثانيا دختر ميرمحمدابراهيم بوده است و اشتباه از آنجا ناشي شده كه واژه « صبيه » را « صيغه » خوانده اند.
بنابراين با توجه به اهميت اين سند در بازشناسي بافت تاريخي اصفهان دوره صفوي اين وقف نامه را كه مربوط به دوره سلطنت شاه سلطان حسين (1105 ـ 1135 هـ . ق ) است .
يكي از كارهاي مفيدي كه در اين مجموعه به آن اهتمام شده است بازخواني كامل وقف نامه عليقلي آقا مي باشد كه انگيزه اصلي آن وجود اشتباهات ياد شده در بازخواني مقاله اي است كه به آن اشاره گرديد.
آخرين بخش از كتاب ارزشمند « هفت وقف نامه » انعكاس متن و تصوير كامل وقف نامه عليقلي آقا و بازخواني و تصحيح آن مي باشد.