قسمت اول
تاريخ اسلام
شماره 26 فصلنامه تخصصي « تاريخ اسلام » با عناوين زير منتشر شده است : كندوكاوي ديگر در تعريف علم تاريخ مالك اشتر و اوضاع زمانه عباسيان و فاطميان پراكندگي جغرافيائي تشيع در ايران در روزگار ايلخاني نقدي بر مقاله حاج بكتاش ولي و طريقت . بكتاشيه برگي از پيشينه تلاش ايرانيان براي اتحاد مسلمانان آرايش نظامي آل بويه در عراق و ايران و...
از ميان مقالات مذكور مقاله « برگي از پيشينه تلاش ايرانيان براي اتحاد مسلمانان » راكه نوشته « ابوالفضل عابديني » است از نظر خوانندگان مي گذرد. به منظور رعايت اختصار پي نوشت هاي مقاله را حذف كرده ايم .
دوره صفويه معمولا به دوره اختلاف « مذهبي » بين ايران و عثماني معروف است . ولي تاريخ برگ هايي از اتحاد حسن تفاهم دوستي و صميميت دو كشور مسلمان را با هم ديگر نشان مي دهد. بعد از انعقاد معاهده ذهاب (1049 هـ1639 م ) بين شاه صفي و سلطان مراد چهارم عثماني ها از مخالفت با ايران دست كشيدند. به اين ترتيب تاثيرگذاري عامل « مذهب » كه يكي ازعوامل اختلاف بين دو كشور بود تا اندازه اي تخفيف پيدا كرد.
در دوره افشاريه نادرشاه چندين سال با عثماني جنگيد ولي سرانجام دريافت كه بايد بين مسلمانان صلح و آشتي برقرار گردد. وي براي تحقق بخشيدن به تاليف بين شيعه و سني در سال 1156 هـ « انجمن ديني نجف » را تشكيل داد و علماي بزرگ و معروف شيعه و سني كربلا نجف حله بغداد و كاظمين در كنار عالماني از ايران بخارا و افغانستان در آن مجلس بزرگ مشورتي شركت كردند.
چشم اندازي بر روابط ايران و عثماني
در آغاز كار دولت صفوي تنش هايي بين شاه اسماعيل اول و سلطان سليم عثماني به وجود آمد ولي به تدريج مناسبات دو كشور ملايم گرديد و سرانجام به دوستي و صميميت و حسن تفاهم منجر شد.
بعد از صلح شاه تهماسب با سلطان سليمان (معروف به صلح آماسيه در 962 هـ1555 م ) روابط ايران و عثماني روبه بهبودي گذاشت و لحن نامه هاي شاه تهماسب و سلطان سليمان عثماني نرم تر شد. در سال هاي بعد هيات هايي كه شاه تهماسب به استانبول فرستاده بود هداياي گران بهايي به مناسبت جلوس سلطان سليمان قانوني تقديم باب عالي كردند. اين دوستي تا مرگ سليمان در سال 975 هـ1568 م و جانشيني فرزندش سلطان سليم دوم هم چنان برقرار ماند.
شاه تهماسب خواندگار روم را « سلطان غازي » و « مجاهد في سبيل الله » به حساب مي آورد و جنگيدن با وي را خلاف شرع و فروختن دين به دنيا مي دانست ; وي در تذكره خود مي نويسد : خواندگار به غزا به جانب فرنگ رفته ما كه به الكاي او رويم كار ما پيش نخواهد رفت و اگر چنانچه او برادر و فرزند مرا كشته باشد چون به غزاي كفار رفته به الكاي او نمي رويم و دين را به دنيا نمي فروشيم . »
شاه عباس نيز وقتي از لشكركشي سلطان مراد سوم به اروپا و جنگ او با عيسويان باخبر شد اظهار خرسندي نمود و درنامه اي دوستانه و محبت آميز خطاب به وي چنين نوشت : ...اميد كه عن قريب نويد فتح و ظفر به گوش هوش منتظران زاويه دعاگويي رسد و جميع اين ديار از صغار و كبار بدين مژده مسرت افزاي روح فزاي مسرور و خوشحال گردند چون لشكر اسلام به غزاي كفار فجار مامور شده اندو فيما بين روابط محبت و يگانگي به نوعي استوار گشته كه در ميانه جدايي واقع نيست ... و اگر فرمان جهان مطاع بوده باشد امرا و لشكر قزلباش را كه در سرحد ممالك محروسه واقعند روانه نماييم كه به رقابت عسكر نصرت ماثر خاقان سكندر شان سليمان مكان به غزا كفار مجوسه منحوسه و دفع مشركين بي دين قيام نمايند تا ما نيز از يمن مرحمت و اشفاق پادشاه عالميان پناه از ثواب غزا بهره مند گرديم ...
اين امر نشان مي دهد كه شاه عباس مخالفان عثماني خود را كافر نمي پنداشت و غزاي با فرنگيان را به مثابه جهاد با كفار يك ارزش مي دانست .
عثماني ها بخصوص بعد از انعقاد معاهده ذهاب بين شاه صفي و سلطان مراد چهارم (1049 هـ1639 م ) از مخالفت با ايران دست برداشتند . به اين ترتيب تاثيرگذاري عامل « مذهب » كه يكي از عوامل اختلاف بين دو كشور بود تا اندازه اي تخفيف پيدا كرد.
شاه عباس دوم نيز روابط دوستانه اي با دولت عثماني داشت . او كه از ناحيه مرزهاي غربي كشور آسوده بود در سال 1058 هـ قندهار را تصرف كرد. در همين سفر سفير سلطان عثماني (سلطان ابراهيم خواندگار) نامه اي
دوستانه همراه با « تحف و هداياي بي شمار » براي شاه عباس دوم ارسال كرد و در عوض شاه نيز نامه محبت آميزي با « چند قلاده فيل كوه شكوه » براي سلطان عثماني فرستاد.
مولف عباسنامه مي نويسد : « ابراهيم سلطان كه بعد از سلطان مراد به سلطنت روم رسيده بود يوسف آقا را با نامه مودت آميز روانه ايران نمود. سفير مزبور در قزوين به شرف پاي بوسي سرافراز شد. از قضا مراسم جشن نوروز در تالار سعادت آباد برگزار بود و ايلچي مذكور به حضور همايوني رسيده دستور دادند كه از سفير عثماني پذيرايي شاياني بشود » .
براساس اطلاعات موجود در تمام سال هاي سلطنت شاه سليمان (1077 ـ 1105 هـ) صلح و امنيت در مرزهاي ايران و عثماني برقرار بود و « معاهده ذهاب » هم چنان رعايت مي شد. در اين مدت سفيران اروپايي مي كوشيدند تا ايران را به دشمني با عثماني وادارند ولي ايران حاصر نمي شد. كمپفر در اين خصوص مي نويسد : « هدف از سفارت ما در دربار ايران بيشتر اين بود كه شاه ايران را وادار به يك لشكركشي مشترك بر ضد ترك ها كه در بحبوحه صلح بغداد را از چنگ پدربزرگش شاه صفي خارج كرده بودند بكنيم . فقط چون وزير اعظم با اين كار موافق نبود كوشش هاي ما به جايي نرسيد. وي به مسيحيان به خاطر فتوحاتش حسادت مي ورزيد و به همين دليل به ما جواب رد مي داد. وزير اعظم به ما گفت : « پذيرفتن تقاضاي شما يعني اقدام شاه به جنگ با عثماني نه با قرارداد صلحي كه ما با خواندگار منعقد كرده ايم موافقت دارد و نه اوضاع و احوال ما چنين اجازه مي دهد. »
قرارداد ذهاب مهم ترين قرارداد صلح ميان دو كشور بود كه براساس آن مرزهاي قطعي دو كشور معين گرديد و در معاهده هاي بعدي ازجمله قرارداد صلح بعد از جنگ هاي نادر و نيز در تعيين حدود در دوره ناصرالدين شاه هميشه به آن استناد مي شد. با اين قرارداد صلح و آرامش در حدود نود سال (در دوره هاي شاه عباس دوم شاه سليمان و شاه سلطان حسين ) ميان دو كشور به ويژه در مرزها برقرار بود و سفيراني ميان اصفهان و استانبول در رفت وآمد بودند.
پيام دوستانه و محبت آميز شاه سلطان حسين به آخرين سفير عثماني يعني احمد دري افندي حاكي از اين صفا و صميميت است : « من دعاگوي ايشانم (سلطان عثماني ) ايشان پدر در پدر خواندگار غازي و پيوسته اوقاتشان را در جنگ با كافران گذرانيده اند. و دعاي ايشان بر ما واجب عيني است . »
در دوران سلطنت شاه سلطان حسين دولت عثماني ظلم و ستم بر مردم سني مذهب را بهانه اي براي توسعه ارضي و جبران شكست هاي خود در اروپا قرارداد و چشم طمع به خاك ايران دوخت ; زيرا گزارش ها نشان مي داد كه ترك ها با شكست قطعي از اتريش و تحميل پيمان پاساروويچ بر آنان به فكر افتاده اند كه با ضميمه كردن بخشي از خاك ايران اين شكست را تا اندازه اي جبران كنند. دليل آمدن دري افندي به ايران نيز آن بود كه اوضاع و احوال ايران را از نزديك بررسي كند تا بر مبناي آن دولت عثماني دست به كار شود. اين هدف اصلي ماموريت سفير بود ولي ماموريت وي به اين صورت اعلام شد كه او براي فراهم آوردن مقدمات اجراي پاره اي از مواد پيمان پاساروويچ درباره راه ترانزيت بازرگاني ايران و اتريش كه از درون مرزهاي عثماني مي گذرد به ايران مي رود.
در آن سال ها عثماني جاده ابريشم كه شرق و غرب جهان اسلام را به هم متصل مي كرد و از ايران و عثماني مي گذشت بسته بود و بازرگاني خارجي ايران به جاي راه نزديك آسياي صغير از طريق بندرعباس خليج فارس دماغه نيك در جنوب آفريقا و گاهي هم از درياي خزر و روسيه انجام مي شد كه مسيرهاي طولاني و پرخطرتري بودند.
اما پيمان صلح پاساروويچ عثماني را متعهد مي كرد كه از مزاحمت دست بردارد و راه بازرگاني ايران را بگشايد. بعد از شكست عثماني از اتريش كه سرآغاز عقب نشيني عثماني ها از اروپا و مقدمه زوال آنان بود در 20 شعبان 1130 هـ12 ژوئيه 1718 م پيمان صلح پاساروويچ ميان عثماني و فاتحان آن جنگ يعني اترش و ونيز به امضا رسيد و شش روز بعد از آن . پيمان بازرگاني ميان ارتش و عثماني امضا شد.
براساس ماده 19 اين پيمان كه آزادي تجارت ايران را تامين مي كرد و اتريشي ها آن را بر عثماني ها تحميل كرده بودند لازم بود كه دولت ايران از آن مطلع شود و آن را بپذيرد; از اين رو سفير اتريش در استانبول باب عالي را وادار كرد كه سفيري به ايران بفرستد. « دولت عثماني با فرستادن سفير با يك تير دو نشان مي زد : هم تعهد خود را در برابر اتريش انجام مي داد و هم وضع و حال ايران را براي حمله آينده خود مي سنجيد » .
در ازاي بازديد احمد دري افندي مرتضي قلي خان سفير شاه سلطان حسين در سال 1134 هـ1721 م وارد قسطنطنيه شد و در تمام موارد به استثناي يك بار پذيرايي و احترام شد تسلط او بر ادبيات و مهارتش در شعر فوق العاده توجه داماد ابراهيم را جلب كرد. ابراهام استانيان نماينده انگلستان در قسطنطنيه در گزارشي به وزارت امور خارجه دولت متبوع خود دليل فرستادن مرتضي قلي خان را اين طور ذكر كرد : « ميان دو كشور حسن تفاهم ايجاد كند مخصوصا در اين وقت كه شورش عظيمي در ايران برپا شده است هم چنين براي خشنودي باب عالي اجازه پادشاه ايران را براي تجارت اتباع سلطان در ايران ابلاغ كرده است . ايراني ها از آن لحاظ در اين وقت با ترك ها مهرباني مي كنند كه مبادا سلطان به رهبر شورشيان در ايران (افغان ها) به علت سني بودن او كمك برساند » .
در ماه بعد مرتضي قلي خان از سلطان اجازه گرفت به ايران باز گردد ولي وقتي به كشور خود رسيد كه سقوط اصفهان و انقراض سلسله صفويه قريب الوقوع بود.
تهماسب صفوي در برابر تحريك او به جنگ با دولت عثماني مي گفت : سلطان عثماني به جنگ فرنگ و به غزاي كفار فرنگ رفته است و در چنين اوضاعي اگر او حتي برادر و فرزند مرا كشته باشد به سرزمين وي حمله نمي كنيم ودين به دنيا نمي فروشيم
عباس صفوي بعد از آنكه از لشكركشي سلطان عثماني به اروپا آگاه شد اظهار خرسندي كرد و اعلام آمادگي نمود تا لشكر قزلباش را به كمك سربازان سلطان عثماني بفرستند تا در كنار عثماني ها با اروپايي ها بجنگند

كتاب « شرح مطهر بر احاديث نبوي » كه به اهتمام حسين احمدي تدوين شده است انتشارات ياقوت در 258 صفحه در قم به چاپ رسانده است .
قرآن كريم زماني بر حضرت محمدبن عبدالله (ص ) نازل شد كه سرزمين عرب تمدني نداشت و در توحش و جاهليت به سر مي برد. اين سرزمين صاحب تاريخ و هويتي نبود و دولتهاي متمدن توجيه به آن نداشتند و براي آن اعتباري در نظر نمي گرفتند. قتل و غارت به همراه تسويه حساب هاي خونين قومي و قبيله اي در بين آنان رائج بود و آنان از فرهنگ و اخلاق و اعتقادات اصيل مذهبي تهي بودند. اين قوم خدايان دروغين را پرستش مي كردند و از زنده به گوركردن دختران دريغ نداشتند.
با نزول قرآن و آغاز رسالت نبي مكرم اسلام حضرت محمد(ص ) نسيم رحمت الهي در اين سرزمين وزيدن گرفت و پيامبر خاتم (ص ) با الهام از آيات مبارك قرآن كريم جامعه اي با جاهليت ريشه دار را در كوتاهترين زمان به جامعه اي صاحب فرهنگ و فكر و تمدن تبديل كرد و سرزمين فراموش شده شبه جزيره حجاز را مورد توجه سرزمينهاي داراي تمدن باستاني آن زمان قرارداد.
اين همه موفقيت تحول اجتماعي و انساني حاصل نمي شد مگر در سايه هدايتهاي پيامبر اسلام 0 ص ) كه برنامه هاي قرآن را به زبان قومش بيان مي كرد و قوم عرب سخنان درربار آن حضرت را به راحتي مي فهميد و با وجدان و فطرت خود به آن رو مي آورد.
خاصيت كلام پيامبران الهي در جاودانگي آن است زيرا چيزي جز حق و براي حق نمي گويند.
رمز ماندگاري آثار غني آيت الله شهيد مرتضي مطهري نيز بخاطر پيوستگي آنها با آيات و روايات معصومين (ع ) است . آن شهيد بزرگوار با اسمتداد از حبل المتين الهي و اعتقاد خالص به كلام معصومين (ع ) بر قله رفيع استدلال مي نشيند و با شمع وجودش نسلها را يكي پس از ديگري روشني مي بخشد.
همانطوري كه انديشه و آثار ناب اين انديشمند شهيد تشيع در آغاز انقلاب اسالمي وسيله اي براي بيداري نسل حقيقت جو و حق طلب بود در ادامه انقلاب و تداوم آن نيز همان هدايتگري جاودانگي و تازگي را به همراه خود خواهد داشت زيرا خون شهيد و آثار مكتوب او هميشه مانند مشعلي پرفروغ راهنماي تمامي نسلها خواهد بود و به جوامع حيا و جاودانگي خواهد بخشيد.
جمع آوري سخنان نبي مكرم اسلام (ع ) از مجموعه آثار آن شهيد گرانقدر در اين كتاب به همراه شرح غني استاد شهيد مي تواند علاقمندان آثارش را از زاويه اي جديد با توان علمي و حديث شناسي و تفسير احاديث نبوي معظم له آشنا كند و همچنين دستمايه اي گرانسنگ براي مبلغين توانمند در امر تبليغ دين مبين اسلام باشد. انشاالله .

كتاب « خداشناسي » را آيت الله ابراهيم اميني تاليف كرده و بوستان كتاب قم آن را در 175 صفحه منتشر نموده است . در بخشي از مقدمه ناشر مي خوانيم :
جوان با طبع كنج كاو و جست وجوگرش به جهان و خويشتن مي نگرد و به تدريج سوال هايي درباره « از كجايي » « در كجايي » و « به كجائي » در ذهن و ضميرش پديدار مي شود; پرسش هايي كه در واقع نشان از جوشش دائمي وجدان و خروش هميشگي ضمير باطني او دارد.
هر نوع پاسخ به اين سئوال ها « باور » هايي را در او شكل مي دهد و همه كردارهاي فردي و اجتماعي اش براساس آنها جهت مي گيرد. اگر پرسش هاي فكري او با منطق مادي گري پاسخ داده شود رفتارهايش شكل هاي متفاوت مادي گرايانه و يا پوچ انگارانه خواهد داشت اما اگر براساس منطق الهي باشد همه هستي ـ ازجمله انسان و جهان ـ هدف دار و با معناست و گستره تكامل آدمي تا بي نهايت كشيده مي شود.
از همين جاست كه بايد مراقب بود تا پرسش هاي طبيعي و گريزناپذير جوان از هستي و سرمنشا آن و سپس وظايف او در اين جهان به كژراهه نيفتد و به نيازهاي فطري و فكري او به درستي پاسخ داده شود.
قرآن و روايات با پاسخ هاي منطقي و قابل فهم انديشه انسان را به سوي شكل گيري منطقي « باور » ها سوق داده است دانشوران مسلمان هم با مدد جستن از اين آموزه ها استدلال هاي متين و جذابي ارائه كرده اند و بدين سان در منظومه انديشه اسلامي پرسش هاي اساسي انسان جواب هاي بسي محكم و منطقي دارد اما اين ميراث بزرگ كلامي ـ فلسفي در قلم و بيان انديشوران گاه زبان پيچيده به خود گرفته و زماني هم با اصطلاحات خاص هر علم تبيين شده و بدين سان از دست رس همگان به ويژه جوانان دور مانده است .
حضرت آيت الله اميني كه سال ها با انديشه ورزي در منابع و متون ديني و ارتباط دائمي با جوانان و تفكر در باره مسائل عقيدتي و تربيتي آنان آثار متعددي را تاليف كرده است ; مجموعه « جوان و باورها » را در شش جلد به قلم روان و بانظمي منطقي سامان داده است ; « خداشناسي » « معاد » « پيامبري و پيامبر اسلام » « آشنايي با اسلام » « آشنايي با وظايف و حقوق زن » و « امامت و امامان » . بي ترديد جوانان با مطالعه منظم مي توانند پاسخ هاي گوناگون فكري خود را از اين مجموعه بگيرند.

كتاب مرور زمان (بررسي فقهي و حقوقي ) را احمد ديلمي نوشته و بوستان كتاب قم آن را در 319 صفحه به چاپ رسانده است .
پرداختن به موضوعات مستحدث در چارچوب مطالعاتي جهت مند و بهره مند از ديدگاه هاي تخصصي و دقيق عرصه پردامنه و ضرورتي چند لايه در حوزه هاي علميه است كه جز با ممارست و پشتكار انديشمندان آشنا و متخصص در فقه لباس انجام بر تن نمي پوشد.
مرور زمان يكي از اين موضوع ها است . سه نكته زير نشان مي دهد كه فقيهان ناگزيرند ديدگاه فقه را در باره « مرور زمان » بيان كنند :
الف ) روابط اجتماعي همپاي باگذشت زمان ـ كه خصلت اجتناب ناپذير و كنترل ناشدني جهان است ـ دچار تحول مي شود; تحولي به سمت پردامنگي و پيچيدگي بيشتر. اين تحول كه در عرصه روابط شكل مي گيرد ساختاري است و خود به باز توليد روابط جديد مي انجامد.
ب ) اختلال در روابط اجتماعي خاستگاهي براي بروز ناهنجاري يا بدهنجاري در جامعه است و ثمره اي جز نابه ساماني و از هم گسيختگي را در جامعه به بار نمي نشاند. عوامل بروز اين اختلال متعدد است ولي دست كم يكي از مهم ترين و اجتناب ناپذيرترين موارد آن به ناتواني از تاسيس نهادهاي حقوقي لازم و ارائه احكام حقوقي متناسب با روابط اجتماعي جديد باز مي گردد. به تعبير ديگر. اگرچه بسياري از نهادها و احكام حقوقي فرازماني اند و ثابت مي مانند نگهداشت پاره اي از نهادهاي حقوقي گذشته ـ بدون هرگونه تغيير يا تصحيحي ـ و به كارگيري آنها در ارتباط با ساختارهاي جديد با مشكل و گاه با بن بست هاي جدي روبه رو مي گردد; به اين صورت كه نهادهاي ثابت مانده از آن جا كه ابزاري مناسب و توان مند براي تامين مقتضيات روابط جديد و حل مسائل و معضلات برخاسته در آنها نيستند شكافي گاه عميق و پرناشدني را با وضعيت ها و روابط جديد پيدا مي كنند.
ج ) پيچيده شدن روابط اجتماعي در دوره جديد نتايج متفاوتي را به بار نشانده است كه ازجمله آنها مي توان به انباشت دعاوي در محاكم آن هم در عرصه هاي نوپيدا و گوناگون اشاره كرد. دانش حقوق با ابداع و كاربرد ابزار حقوقي « مرور زمان » كوشيده است تا شكاف ميان گذر پرتحول زمان وانباشت پرتعداد دعاوي را به نوعي پاسخ گويد و با برش دادن به وضعيت هاي آشفتگي آور در عرصه روابط به سمت تثبيت و تحكيم اين روابط گام بردارد; از اين رو اصل مررو زمان در حقوق به وضوح به فلسفه اي اشاره مي كند كه تحول روابط اجتماعي در گذر زمان بر آن بنا شده است .