قسمت اول
دكترحيدر رضاضابط
زمينه نفوذ وگسترش اسلام در شبه قاره هند
همزمان با حيات سياسي
پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم فراهم شد.اين مهم نخست توسط
تجار عرب كه در زمان پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم اسلام آورده
روابط تجاري با مناطق ساحل جنوب غربي « مالابار » (1 ) داشتند تبليغ
گرديد
در نتيجه شماري از مردم اين مناطق ساحلي در آن برهه به دين مبين
اسلام مشرف گشتند. پس از نفوذ اسلام و همگام با گسترش آن
سنت حسنه
وقف نيز در اين شبه قاره شكل گرفت . شكل گيري وقف با ساخت
تعدادزيادي مسجد
بارگاه
كتابخانه
كاروانسرا و مدرسه نمود يافت
بدين
سان مي توان گفت وقف در هند
پاكستان و بنگلادش تقسيم شده و 520
ميليون مسلمان ـ بيش از 13 كل مسلمانان جهان ـ را در خود جاي داده
است
با نفوذ اسلام دراين شبه قاره آغاز گرديد و با گسترش اسلام بسط
يافت .
مهاجرت ايرانيان به هند
رونق خاصي به اين سنت حسنه بخشيد و
روند اين حركت را تسريع نمود و آن را چشمه اي جاري ساخت كه تا امروز
به حيات خود ادامه مي دهد.
وقف در هند عمر هزار و چهارصد ساله اش را بيشتر مرهون مسلمانان
مهاجر ايراني نژاد است كه بيشتر آنان را عارفان
شاعران
اهل هنر و ادب و
رجال سياست تشكيل مي داده اند. مسلمانان در ترويج و تبليغ اسلام در شبه
قاره هند خدمات شاياني را انجام داده و موقوفات زيادي از خود برجاي
گذاشته اند
كه برخي از آن آثار پس از گذشت بيش از هزار سال هنوز عظمت
خود را حفظ كرده اند. حكومت هزار ساله مسلمانان بر شبه قاره هند
آن
چنان عظمتي به ميراث فرهنگي هند بخشيد كه حتي پس از گذشت دو قرن
حكومت سلطه گر و استعمارپيشه بريتانيا بر اين شبه قاره ـ كه بقا و حيات
خود رادر حذف و از بين بردن مسلمانان و آثار اسلامي آن از قبيل وقف
مي ديدند ـ هنور پابرجاست و منشا خيرات و مبرات فراواني است .
كهن ترين آثار وقف
قديم ترين توضيحات در باره وقف در شبه قاره هند در كتاب خطي و
ناياب « انشامهرو » نوشته عين الملك ملتاني پيدا مي شود. در اين كتاب
نامه هاي نويسنده به عنوان نمونه مكاتبات رسمي معرفي مي شود. مولف در
نامه شانزدهم اين كتاب موقوفات شهر ملتان را در آن برهه شرح مي دهد(2 )
حتي قبل از استقرار سلسله حكومتهاي پادشاهي مسلمانان 603 ـ933
(ق 1206
ـ1526 م ) در هند تعداد زيادي موقوفه مانند مساجد
مقبره ها
مدارس ديني و گورستانها ايجاد گرديد كه آثار آن هنوز هم بعد از گذشت
بيش از هشت قرن وجود دارد . بارگاه شهيد امير مسعود (م 424 ق ) در شهر
بهرائچ و گنج شهيدان كه متعلق به دوره ماقبل سلسله غوريان (3 ) درهند
مي باشد نيز از همين موارد است .
در دوران حكومت پادشاهي هند تعداد زيادي مساجد
بارگاه
كاروانسرا
كانال آب و مدرسه ديني به عنوان موقوفه به وجود
آمد.
تاريخ فيروز شاهي اثرشمس سراج عفيفي كه همان عنوان كتاب تاريخ
فيروزشاهي ضياالدين برني را دارد
روند به وجود آمدن وقف را در دوران
حكومت سلاطين مسلمان هند شرح داده و مراحل بازسازي املاك وقف از
سوي سلاطين آن دوران را ياد كرده است (4 ) .
عالمان
صوفيان
شاعران و هنرمندان مسلمان تحت پوشش فتوحات
اسلامي به هند سرازير شدند و پس از كسب حمايت حكومتهاي جديد
مدارس ديني
مساجد و خانقاهها را سازمان دادند و زمينه را براي گرويدن
مردم هند به اسلام فراهم آوردند.
استقبال از اسلام معمولا زماني صورت گرفت كه ثروتمندان و امراي
مسلمان مسجد يا خانقاهي را وقف مي كردند.
اموال زيادي از سوي سلاطين
مشايخ
علما و امرا براي اداره امور
مساجد
مدارس و امور خيريه وقف شد
ولي گسترش همه جانبه آن در هند
از سال 603 ق
1206 م با تاسيس نخستين حكومت مسلمانان در دهلي
شكل گرفت و شبكه اوقاف در سراسر قلمرو حكومت مسلمانان در شمال و
شمال غرب شبه قاره هند گسترش يافت .
نقش صوفيان در توسعه موقوفات
صوفيان در گسترش اوقاف در شبه قاره هند نقش اساسي ايفا نمودند.
برخي از اماكن صوفيان به خصوص آنها كه متعلق به سهرورديه (5 ) بود به
كمك اوقاف نگهداري مي شد. بعد از در گذشت صوفيان بزرگ
گنبدو
مقبره اي در بالاي قبور آنها از طرف مريدانشان ساخته مي شد. اين گونه
مقابر در شبه قاره هند كه به « درگاه » معروف شدند
مراكزي بودند كه سالانه
صدها هزار نفر مسلمان و غير مسلمان براي زيارت به اين « درگاهها » مشرف
مي شدند.
در طول زمان پيرامون اين « درگاهها » شهرهايي به وجود آمده اند كه
معروف ترين آنها بارگاه خواجه معين الدين جشتي (م 634 ق 1236
م ) در
)
بابا فريد(م 643 ق 1245
م ) در شهر پاك پتن AJmer شهر اجمير (
)
نظام الدين اوليا (م 724 ق
1325 م ) در شهر دهلي و خواجه PakPattan (
) Gulbarga محمد گيسو درازبنده نواز (م 826 ق
1422 م ) در شهر گلبرگه (
مي باشد كه موقوفات متعلق به آنها از سوي كميته اي ويژه كه سازمان اوقاف
تعيين مي كند اداره مي شود.
) درمنطقه Nagaur موقوفات مهم ديگر آن دوران در اجمير و ناگور(
) در Ajodhan ) و اجودهن ( Hansi ) ودر هانسي ( Rajputana راجپوتانا(
درگاه صابري ) Uttar Pradesh (پنجاب و ديگر شهرها در ايالت اتارپاردش
)وجود Rudauli ) ودرگاه شيخ احمد ابدال حق در ردولي ( Kalyar در كليار (
دارند كه فعلا به عنوان موقوفات اساسي در هند محسوب
مي شوند.
برخي از مقابر صوفيان معروف ديگر در شبه قاره هند
مانند بختيار كاكي
(م 634 ق
1236 م )
نصيرالدين معروف به چراغ دهلي (م 769
ق 1367
م )
شيخ سراج الدين (م 769 ق 1367
م )
اشرف جهانگير
سمناني (م 808 ق 1405
م )
شيخ سليم چشتي
شاه كليم الله (م 1142 ق
1729 م )
قطب عالم (م 857 ق 1453
م )
سيدعلي همداني معروف به
شاه همدان (م 786 ق 1384 م )
احمد يحيي مانري (م 773 ق
1371 م )
شيخ عبدالله (م 890 ق 1485
م )
محمد غوث گوالياري (م 971
ق 1563
م )
از موقوفات مهم در شبه قاره هند به شمار مي آيند .
در بخش بنگال (كشور بنگلادش و ايالت بنگال غربي هند) صوفيان با
روشهاي خاص خود ميليونهابودايي و هندو را با آيين اسلام آشنا ساخته
آنان را مسلمان نمودند.از ميان صوفيان و مصلحان زاهد و معروف بنگال
مي توان اين افراد را برشمرد : نور قطب العالم
بابا آدم شهيد در بخش منشي
گنج نزديك داكا
شاه جلال صوفي معروف بنگلادش كه مقبره اش در شهر
مذهبي سيلهت قرار دارد
خان جهان علي كه مزارش در بندر كهولنا قرار
دارد
خان جهان علي كه مزارش در بندر كهولنا قرار دارد
بدرالدين شاه در
چيتاگنگ
شاه مقدوم در راج شاهي وعلي بغدادي در داكا
از ديگر صوفيان
معروف در منطقه بنگال مي باشند.
به كوشش امراي مسلمان و صوفيان
مساجد
مدارس و خانقاههاي
بسياري در بنگال بنا گرديد و صوفيان در گسترش اسلام نقش اساسي ايفا
نمودند. در بنگال صدها آرامگاه متعلق به صوفيان وجود دارد كه مورد توجه
خاص مردم مي باشد. شايان ذكر است كه بيشتر صوفيان از ايران براي تبليغ
اسلام به شبه قاره هند مهاجرت كرده بودند. مقبره هاي صوفيان واملاك
مربوط به آنها از مهم ترين املاك وقفي در منطقه بنگال به شمار مي روند.
تعدادي از اين مقبره ها در كشور پاكستان قرار گرفته كه از مراكز بزرگ
تجمع مسلمانان و ابنيه وقف در اين كشور محسوب مي شود. دربار « شاه چن
چراغ » در راولپندي
زيارتگاه « امام بري » در اسلام آباد
دربار شيخ زكريا و
شاه شمس سبزواري
شاه علي مردان و شاه يوسف گرديزي در ملتان
داتا
دربار
مقبره سيد علي هجويري در لاهور
مقبره منگهوپيرو مزار عبدالله
شاه غازي در كراچي از زيارتگاههاي معروف پاكستان
مي باشند.
زيارتگاههاي صوفيان در پاكستان مورد توجه خاص مسلمانان اين
كشور مي باشد. اختصاص هدايا و نذورات فراواني به اين زيارتگاهها
اين
مراكز ديني را به بزرگ ترين منبع درآمد وقف تبديل نموده است . از درآمد
اين زيارتگاهها تعدادي از مدارس ديني
خانقاهها و ديگر امور خيريه
بهره مند مي شوند. اگر از اين مراكز وقف استفاده بهينه شود درآمد بيشتري به
دست خواهد آمد و فعاليتهاي فرهنگي
علمي و اجتماعي گسترده تري در اين
كشورها انجام خواهد شد.
نقش وقف در گسترش علوم
در دوره غزنويان به خصوص در سلطنت محمود غزنوي اسلام در شبه
قاره هند گسترش وسيعي يافت . در اين دوره تمدن اسلامي به دست حاكمان
عالمان
شاعران
حكيمان
دبيران
عارفان
صوفيان و هزاران سرباز ايراني
پايه گذاري گرديد و لاهور به عنوان مركز علم و ادب و هنر و عرفان ايراني
معروف شد . (6 ) زماني كه لاهور پايتخت ثانوي و بعدا اصلي ـ حكومت
غزنوي شد
مدارس وابسته به مساجد در آنجا افتتاح گرديد و املاكي براي
اداره اين اماكن وقف شد. بدين سان لاهور مركز آموزش مسلمانان گرديد و
نخستين اثر عرفاني فارسي به نام كشف المحجوب اثر علي بن عثمان
هجويري در اين شهر شكل گرفت .
پس از فتح دهلي به دست سلطان شهاب الدين غوري در سال 588 ق
1192 م تعدادي مدرسه در قلمرو غوريان در هند تاسيس گرديد و علما و
دانشمندان بسياري از ايران به هند رفته
در آنجا ساكن شدند. در حقيقت
شروع تبليغات اسلامي در هند از زمان غوريان آغاز گرديد و همزمان با آن
مدارس و مساجد بسياري تاسيس شد.
بعد از استمرار كامل حكومت مسلمانان در شبه قاره در سال 603 ق
1206 م
قسمت عمده اي از درآمد موقوفات در آن دوره به رشد شاخه هاي
مختلف علوم اختصاص يافت و براي احداث و اداره امور مدارس ديني
مساجد
خانقاهها و بيمارستانها هزينه مي شد . (7 )
در دوران حكومت تغلقيان (720 ـ817 ق
1320 ـ1414 م ) به ويژه
در دوره حكومت فيروز تغلق (752 ـ 790 ق
1351 ـ 1388 م ) موقوفات
بيشتري براي تامين هزينه مدارس تخصيص يافت : سلاطين خاندان سادات
(855 ـ 817 ق
1414 ـ 1451 م ) براي نگهداري و هزينه هاي اين مدارس
و دانشمندان املاكي را وقف اين مدارس نمودند كه از محل درآمد آنها
مدارس مذكور اداره مي شدند.
سلاطين لودهي (855 ـ 933 ق
1451 ـ 1526 م ) نيز در قلمرو خود
مدارس ديني را تاسيس نموده
املاكي براي اداره آنها وقف
مي كردند . (8 )
پاورقي :
1 Malabar Coast .
2 S . A . Husain and S . K . Rashid : Waqf Lavs and
Administration in India
P .41 . b
3 ـ سلسله غوريان از سال 390 ـ612 ق ـ1000 ـ1215 م در ناحيه
خراسان
افغانستان و شمال شبه قاره هند حكومت نمودند.
4 Waqf Laws and Administration in India
p .51 . b
5 ـ طريقه سهرورديه به دست شيخ نجيب الدين عبدالقاهر سهروردي
(متوفي 565 ق 1169
م ) تاسيس گرديد و بها الدين زكريا در قرن هفتم
هجري در هند رواج داد.
C.E.Bosworth
The Later Ghaznavids ) New York
6
Columbia University Press
6691 (
PP 03 -33 & PP 16 -09 - b
ـ7 N . N . Law : Promotion of Learning in India during
Muhammadan Rule by Muhammadans ) London
6191 ( . PP 63 -73 .
8 Promotion of Learning in India ... P 65 .
زمينه نفوذ و گسترش اسلام در شبه قاره هند
همزمان با
حيات سياسي پيامبر اكرم (ص ) فراهم شد. اين مهم نخست
توسط تجار عرب كه در زمان پيامبر اكرم اسلام آورده و روابط
تجاري با مناطق ساحل جنوب غربي « مالايار » داشتند تبليغ
گرديد
پس از نفوذ اسلام و همگام با گسترش آن در هند
سنت حسنه
« وقف » نيز در اين شبه قاره شكل گرفت . شكل گيري وقف با
ساخت تعداد زيادي مسجد
بارگاه
كتابخانه
كاروانسرا و
مدرسه نمود يافت
*****
امر به معروف و نهي از منكر
|
حضرت علي (ع ) :
تمامي اعمال و كارهاي نيك حتي جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف
و نهي از منكر مانند قطره اي در مقابل يك درياي بزرگ و پهناور است .
خداوند متعال امر به معروف را براي صلاح و مصلحتهاي جامعه و نهي از
منكر را براي راندن بي خردان و نادانان از گناه
واجب كرد.
آن كه كارهاي خوب را به دل
نيك نشمارد و كارهاي زشت را به دل
ناپسند نشمرد
چنان واژگونه گردد بالاي او پايين
و پايين او بالا مي گردد
(يعني تشخيص خوب و بد را از دست مي دهد).
آن كس كه به نيكيها فرمان دهد
پشت مومنان را محكم كرده است و كسي
كه از زشتيها نهي كند بيني كافران و منافقان را به خاك ماليده است .
اي مومنان ! به راستي آن كس كه ستمي را ببيند كه انجام مي شود و زشتي
را كه بدان فرا خوانده مي شود
اگر تنها با قلب خود زشت بداند
به سلامت
خواهد ماند و گناهي بر او نيست (درصورتي كه قدرت بيشتر از آن ندارد)
و
اگر به زبان ناپسند بشمارد البته پاداش الهي خواهد داشت و مقامش برتر از
گروه نخست است
و هر كه با شمشير براي بزرگداشت نام خدا و پستي
سخن ستمگران به مبارزه برخيزد
راه هدايت را يافته و به جاده حقيقي گام
نهاده و نور يقين بر دلش تابيده است .
به راستي كه امر به معروف و نهي از منكر دو صفت از صفات خداوند
سبحان است كه نه مرگ كسي را نزديك مي كنند و نه از روزي كسي
مي كاهند.
نفرين خدا بر آن كساني باد كه امر به معروف كنند و خود آن را ترك گويند
و نهي از منكر كنند و خود مرتكب آن شوند.
به نيكيها فرمان ده تا از اهل آن باشي و زشتي را با دست و زبان
ناپسند
بشمار و بكوش تا با آن كسي كه آن را انجام مي دهد
بيگانه باشي .
هم خود به كارهاي نيك بپردازيد و هم ديگران را به آن فرمان دهيد واز
كارهاي زشت دوري كنيد و ديگران را هم از آن باز داريد.
هميشه امر به معروف كن و خود به آن عمل نما و از آناني مباش كه به نيكي
فرمان دهند و خود از آن شانه خالي كنند
كه چنين افراد به گناه خويش
گرفتارند و مورد خشم پروردگار واقع مي شوند.
در همه حال امر كننده به معروف و بازدارنده از منكر باش
به خوبيها عمل
كن و بديها را مانع باش .
قوام و پايداري شريعت به امر به معروف و نهي از منكر و بپا داشتن حدود
الهي است .
| |