مرگ بي صدا
گزارشي از دستيابي و بكارگيري سلاح شيميايي توسط عراق در
جنگ 8 ساله
اشاره :
تلاش عراق براي تهيه و توليد سلاح هاي شيميايي به موازات اقدام
براي دستيابي به سلاح اتمي از دهه 1970 ميلادي آغاز شد . ولي پس از
تجاوز عراق به ايران
در روند جنگ
ابتدا اين سلاح ها توسط عراق با هدف
دفاعي و به صورت محدود در سال هاي 59 تا 61 بكار گرفته شد ولي ازسال
62 تا پايان جنگ توليد و استفاده عراق از سلاح هاي شيميايي با هدف
دفاعي ـ تهاجمي به نحو چشمگيري افزايش يافت . چنانكه حملات شيميايي
عراق از 10 مورد حمله در سال آغاز جنگ به 45 مورد در سال 67 افزايش
يافت . بيشترين حملات در هنگام عمليات كربلاي 5 و 8 و در منطقه شرق
بصره صورت گرفت ولي بيشترين مصدوم در عمليات والفجر 10 با بمباران
حلبچه و اساسا پس از سال 66 بود . تعداد مصدومين از صفر در اواخر سال
59 آغاز و به 12 هزار نفر در سال 66 افزايش يافت .
انواع گازها شامل خردل
اعصاب
سيانور
فسفري
خفه كننده
و
تهوع آور بود. نيمي از حملات با استفاده از عامل خردل صورت گرفت و
ديگر حملات به گاز اعصاب و مابقي به گاز سيانور اختصاص
داشت .
گازها عموما توسط هواپيماهاي جنگي حمل و استفاده مي شود. دو سوم
حملات با هواپيما بود و مابقي با خمپاره انداز و توپخانه انجام
مي شد.
هدف عراق از بكارگيري سلاح هاي شيميايي جلوگيري از پيشروي
ناگهاني قواي نظامي ايران در مواضع و استحكامات عراق و مهار پيامدهاي
سياسي ـ استراتژيك آن بود. تاثيرات روحي ـ رواني سلاح هاي شيميايي و
آثار كاربرد آن در ايجاد پراكندگي در نيروها و از ميان بردن قدرت مقاومت يا
پيشروي آنها و اخلال در سازمان رزم
مورد توجه عراقي ها بود.
نظر به اينكه نقطه ثقل قدرت نظامي ايران در تهاجم به عراق شامل
نيروهاي پياده و اجراي عمليات شبانه بود
لذا بدليل اينكه قادر به دفاع در
برابر اين تاكتيك ها نبودند براي جلوگيري از پيشروي ـ نيروها و ايجاد
پراكندگي در ميان آنها از سلاح هاي شيميايي استفاده مي كردند. خدير حمزه
رئيس پيشين طرح هاي هسته اي عراق در مورد تاثير اين سلاح بر روي
نيرهاي ايران مي گويد : « در جنگ طولاني عراق با ايران
روشن شد كه به
وحشت انداخته نيروهاي ايران از طريق استفاده از سلاح شيميايي
به
مراتب موثرتر از تمام توپخانه و بمباران هوايي بود كه ما مي توانستيم بكار
ببريم » .
به همين دليل وفيق سامرايي مي گويد : اگر كاربرد اين سلاح ها نبود
اوضاع به ضرر ما شكل مي گرفت . تهيه و توليد سلاح هاي شيميايي و به
كارگيري آن در جنگ چنانكه اشاره شد بر پايه تحولات نظامي و نگراني
عراق از احتمال شكست نظامي
تغييرات قابل ملاحظه اي داشته است . در
ادامه بحث ابتدا به تهيه و توليد وسپس به كارگيري آن در مراحل مختلف
جنگ اشاره خواهد شد.
معرفي اجمالي عوامل شيميايي
آن دسته از مواد يا تركيبات شيميايي را كه در صورت انتشار مناسب و
تاثير شيميايي منجر به مرگ
آسيب و ناتواني در انسان وحيوان و يا از بين
رفتن گياه مي شوند
« عوامل شيميايي » مي نامند. وسايل كاربرد اين مواد را
« جنگ افزار » شيميايي مي گويند.
عوامل شيميايي را با توجه به مشخصات و اثرات فيزيكي به چهار دسته
عمده تقسيم مي كنند :
ناتوان كننده ها كه سبب كاهش توان رزمي نيروهاي مقابل شده
قدرت
جنگيدن را از نيروها سلب مي كند.
عوامل زيان بخش كه موجب ايذا دشمن شده و آنها را به ستوه در مي آورد
و با ضايعات پوستي و اثرات درازمدت به ويژه سرطان زا همراه است .
عوامل كشنده شامل اعصاب
خفه كننده سمي و خون مي باشد. گاز
اعصاب سبب از كار افتادن نيروي محركه و مختلف شدن سيستم اعصاب
مي شود خفه كننده موجب خفگي و مرگ مي شود و خون
پس از جذب
شدن در خون اثرات سمي خود را ظاهر مي كند.
عوامل ضد گياه كه روي درختان و گياهان اثر مي گذارد و آنها را خشك
مي كند و از بارور شدن خاك و رويش گياهان جلوگيري مي كند.
تهيه و توليد عوامل و جنگ افزار شيميايي
عراقي ها براي دستيابي به توان شيميايي اقدامات زير را انجام دادند :
1 ) برقراري مناسبات تجاري با كشورهاي غربي به منظور خريد فن آوري
مواد و تجهيزات مربوط به جنگ افزار شيميايي .
2 ) عقد قرارداد خريد تجهيزات فني گوناگون با شركت هاي توليدكننده
وسايل شيميايي در آلمان غربي .
3 ) خريد تركيبات شيميايي مربوط به توليد عوامل اعصاب از كشورهاي
غربي به ويژه آلمان و هند.
4 ) تاسيس كارخانه هاي ساخت و توليد جنگ افزار شيميايي به ويژه در شهر
سامرا.
برنامه سلاح هاي كشتارجمعي عراق به گفته دكتر حسين شهرستاني از
دانشمندان هسته اي عراق از سال 1980 (59 ) آغاز و در بخش شيميايي در
سال 1982 (61 ) با كمك تعدادي از شركت هاي آمريكايي با استفاده از گاز
BW اعصاب و سارين توسعه يافت . ولي اقدام عراق براي كسب توانمندي
(بيولوژيك ) به نوشته دكتر گراهان پي يرسون از محققان ساخت عوامل
جنگ هاي بيولوژيك در دپارتمان صلح دانشگاه برادفورد انگليس
از سال
1974 (53 ) آغاز شد و يكسال بعد در 1975 (54 ) عراق اجراي 78 پروژه
تحقيق و توسعه را در مركز آل سلمان آغاز كرد و در سال 1985 (64 ) قادر به
توليد انبوه عوامل ميكروبي سياه زخم وسم بوتوليسم بود. جيمز ولسي
رئيس سابق سازمان سيا معتقد است ميكروب سياه زخم در بسياري از
آزمايشگاههاي آمريكا قابل دسترسي بود و از سوي كشورهاي مختلف و از
جمله عراق در سال هاي 80 توزيع شد .
اقدام عراق براي دستيابي به تكنولوژي و ذخاير شيميايي متعاقب
شكست هاي عراق و استفاده از جنگ شيميايي به عنوان يك راه حل ممكن
براي مشكلات نظامي اش آغاز شد. وفيق سامرايي مي گويد : « بدنبال وارد
آمدن تلفات سنگين به صفوف نيروهاي ما و احساس نياز به سلاح بازدارنده
كه رهبران ايران از از تداوم جنگ باز دارد
انديشه دستيابي به سلاح هاي
شيميايي
شكل گرفت . نظرات كارشناسي برخي از كشورها از جمله
كارشناسان شيميايي شوروي (سابق ) سبب گرديد عراق استفاده از سلاح ها
را مورد توجه قرار دهد . در سال 61 وزارت صنايع و پتروشيمي دولت عراق
براي خريد 500 هزار كيلوگرم مواد شيميايي موسوم به تيئوديگليكون براي
توليد عوامل غيراعصاب به شركتي در بلژيك سفارش داده شد. كشندگي
گازخردل 10 تا 100 بار كمتر از عوامل ساده اعصاب مي باشد
اما توليد و
كاربرد و رها كردن آن در يك عمليات واقعي بسيار آسان است . مجروحين
گاز خردل به مقدار زيادي خدمات و پشتيباني نياز خواهند داشت قرار
گرفتن در معرض گاز خردل براي يك مدت كوتاهي مي تواند سبب كوري يا
بروز تاول هاي 4 تا 6 هفته اي شود . بنابر اين از نظر عراق گاز خردل در مقابله
با نيروهاي پياده ايران كه اغلب مدت طولاني در مناطق آلوده در حالت ايستا
مي ماندند و از امكانات پزشكي پشت جبهه نسبتا محدودي برخوردار
بودند
برتري قابل توجهي را نصيب عراق مي كرد.
عراق تا اواخر سال 64 حدود 10 تن از انواع گازها را در ماه توليد
مي كرد . كه در اواخر سال 1365 اين ظرفيت توليد به بيش از 50 تن در ماه
افزايش يافت و در پايان سال 67 عراق مي توانست بيش از 70 تن گاز خردل
و 6 تن از هر يك از گازهاي تابون و سارين توليد كند .
توانمندي عراق در توليد گازهاي شيميايي به مشاركت و حمايت
بسياري از شركت هاي آمريكايي و اروپايي و ساير كشورها صورت گرفت .
پس از تجاوز عراق به كويت و افزايش تنش ميان آمريكا و عراق تحقيقاتي كه
انجام شد و گزارشي كه عراق به سازمان ملل ارسال شد برابر يك گزارش
عراق از 150 شركت آلماني
آمريكايي و انگليسي تجهيزات نظامي دريافت
مي كرد . كه آلمان با 27 شركت خصوصي و دولتي بيشترين سهم را در برنامه
اتمي عراق داشت و آمريكا با 24 شركت و انگليس با 11 شركت فعال
مشاركت داشتند. روزنامه الكترونيكي القبس از قول كارشناسان و گزارش
ارسالي از عراق آمار ديگري را ارائه كرده است . برابر اين گزارش 92 شركت
آلماني
عراق را به سلاح هاي هسته اي مجهز كردند و در راس تامين كنندگان
شركت آمريكايي
23 شركت انگليسي
21 شركت فرانسوي
18 شركت
اتريشي
11 شركت بلژيكي
15 شركت ايتاليايي
13 شركت سوئيسي
7
شركت اسپانيايي
3 شركت ژاپني
4 شركت هندي
5 شركت كره اي و 3
شركت چيني و تعدادي از شركت هاي آرژانتيني
برزيلي
مصري
اردني و
40 شركت روسي و اوكرايني در ليست فروشندگان سلاح هاي شيميايي و
هسته اي به عراق قرار دارند.
در مورد شركت ها و كشورهايي كه عراق را در ساخت سلاح شيميايي
كمك كردند راديو آمريكا با اشاره به گزارش سازمان خبرهاي دفاعي
خاورميانه در پاريس به رقم دويست شركت در 21 كشور جهان اشاره
مي كند و به نقل از رئيس مركز وزينتال در پاريس در مورد اين گزارش
مي گويد : در گزارش از207 شركت نام برده مي شود كه 86 شركت آلماني
هستند . گزارش مورد بحث هم چنين از 18 شركت آمريكايي كه دولت صدام
از تجهيزات و فرآورده هاي آنها براي مقاصد نظامي استفاده كرده است نام
مي برد.
به كارگيري در جنگ
افزايش توانمندي عراق در تهيه و توليد عوامل جنگ افزار شيميايي
همراه با نگراني از شكست و طولاني شدن جنگ سبب گرديد پس از عمليات
والفجر يك براي نخستين بار عراق از طريق راديو صوت الجماهير در يكي از
برنامه هاي خود تهديد به استفاده از سلاح هاي شيميايي را طرح كند. در اين
برنامه گفته شد ما كساني را كه به خود اجازه مي دهند به مرزهاي ما نزديك
شوند
نابود خواهيم ساخت
ما داروي نابودي آنان را در اختيار داريم و از
آن عليه هرگونه حشراتي كه قصد تجاوز به خاك مقدس ما را دارند
استفاده
خواهيم كرد.
براي نخستين بار عراق به شكل جديدتري در مقايسه با گذشته با
استفاده از هواپيما و توپخانه از سلاح هاي شيميايي در عمليات والفجر 2 در
منطقه حاج عمران استفاده كرد. يك خلبان اسير در اعترافات خود تصريح
كرد كه با هواپيماي سوخو 22
بمب هاي شيميايي را حمل و در منطقه حاج
عمران فرو ريخته است .
در عمليات خيبر در جزاير مجنون در سال 62 عراق به نحو برجسته و
متفاوتي با گذشته از عوامل شيميايي با استفاده از هواپيما و توپخانه در
چهارده مورد به طور گسترده استفاده كرد در اين عمليات دو هزار و هفتصد
نفر مجروح شدند.
عراق در عمليات بدر در سال 63 علاوه بر گاز خردل و تاول زا از سيانور
و خون نيز استفاده كرد. عراق در اين عمليات جاده ها
عقبه ها
قرارگاهها
اورژانس ها
اسكله را مورد حمله قرار داد. هشام فخري فرمانده سپاه سوم
عراق پس از عمليات بدر طي مصاحبه اي گفت كشورش حق استفاده از
سلاح شيميايي را براي خود محفوظ نگه مي دارد. راديو بغداد نيز اعلام كرد :
« در برابر اصرار ايران بر ادامه جنگ
عراق مجاز خواهد بود باهر اسلحه
خطرناك و سوزاننده اي از خود دفاع كند. »
نحوه استفاده عراق از سلاح هاي شيميايي در عمليات خيبر و بدر در
سال هاي 1362 و 1363 نشان مي داد عراق به صورت فزاينده اي گروه هاي
جنگ شيميايي خود را در قابل نيروهاي نخبه در آورده است و تدريجا
وسايل هدف گيري و پرتاب را با پيش بيني « الگوهاي باد » بهبود بخشيد كه
آثار آن در سال هاي بعد بويژه در حلبچه آشكار شد. عراق در اين مرحله
علاوه بر گاز خردل از گازهاي اعصاب استفاده كرد كه تاثير عمده اي بر
افزايش تلفات ايران داشت . همچنين عراق با افزايش توليد گازهاي سارين و
تابون
در عمليات فاو در سال 1365 به نحو گسترده اي از اين گازها استفاده
كرد.
مجامع بين المللي و قدرت هاي بزرگ در استفاده گسترده عراق از
سلاح هاي شيميايي سكوت اختيار كردند و تنها در 30 مارس 1984 م (10
فروردين 1363 ) اولين واكنش را شوراي امنيت از خود نشان داد ولي عراق
به آن بي توجهي كرد.
پس از عمليات خيبر ـ كه سوم اسفند 1362 آغاز شد ـ سخنگوي
وزارت خارجه آمريكا اعلام كرد عراق در جنگ از گاز سمي استفاده كرده
است . در پي آن نيز آمريكايي ها در مارس 1984 م (اسفند 62 ) به كارگيري
سلاح هاي شيميايي را محكوم كردند. واكنش آمريكا در برابر عراق در حالي
صورت مي گرفت كه آمريكا بدليل نگراني از شكست عراق درجنگ و
شكست آمريكا در خاورميانه بدنبال برقراري ارتباط با عراق بود. به همين
دليل جاناتان هوو
از اداره سياسي ـ نظامي وزارتخارجه در نامه اي مورخ 1
نوامبر 1983 خطاب به جرج شولتز نوشت : عراق به صورت روزمره از
سلاح شيميايي استفاده مي كند و براي حفظ اعتبار سياستمان در خصوص
سلاح هاي شيميايي بايد به اين مسئله اشاره كنيم . ولي براي كاخ سفيد
اهميت صدام در مقابله با ايران بيش از اينها بود. لذا در فرمان رياست
جمهوري شماره 114 مورخ 26 نوامبر همان سال به امضا ريگان
اشاره اي
به اين مسئله نشد. در نتيجه پس از واكنش آمريكا در محكوم كردن استفاده
عراق از سلاح هاي شيميايي
بلافاصله رامسفلد در سفر دوم خود به عراق در
فروردين سال 63 مايل بود به صدام توضيح بدهد كه اين موضع گيري
ارتباطي باتلاش براي گسترش مناسبات كشور
ندارد. آرميتاژ بعدها در همين
زمينه مي گويد : انگيزه اصلي واشنگتن به برقراري رابطه با عراق و نگراني از
پيروزي ايران در جنگ با عراق سبب گرديد دولت آمريكا واكنش در خور
توجهي نشان ندهد. درچارچوب همين ملاحظه
برابر سند محرمانه روزنامه
شرق الاوسط به نقل از آن در گزارش خود مي نويسد : رضايت پنهاني آمريكا
از استفاده عراق از سلاح هاي شيميايي كاملا واضح و مشهود است و آن
همسو با منافع آمريكا ذكر شده است . هم چنين صدام به استفاده از اين سلاح
تحريك و تشويق شده است .
دولت انگليس نيز باوجود درخواست ايران براي محكوم كردن كاربرد
سلاح هاي شيميايي توسط عراق
هيچ واكنش نشان نداد و اين اتهام را رد
كرد و يك نماينده مجلس گفت : ما انزجار خود را از بكارگيري سلاح هاي
شيميايي به هر دو طرف متخاصم اعلام كرده ايم ! يك مقام وزارت خارجه
انگليس نيز اعلام كرد دولت انگليس مقررات صادرات مواد شيميايي به
ايران و عراق را سخت تر كرد.
به كارگيري سلاح هاي شيميايي به صورت تدريجي علاوه بر اينكه يك
عنصر جديدي را وارد معادلات نظامي كرد
تاثيرات قابل ملاحظه اي بر
روند جنگ و نتايج عمليات ها داشت . برابر گزارش جمهوري اسلامي به
كنفرانس خلع سلاح تعداد حملات شيميايي عراق از ديماه سال 1359 تا
اسفند 1366 جمعا 242 مورد بود كه قربانيان آن 44 هزار نفر ذكر شده
است . هم چنين برابر گزارشي كه بغداد در پاسخ مانس بليكس رئيس بازرسان
تسليحاتي درباره 6 هزار بمب شيميايي مندرج در يك سند
مداركي را نشان
داده است كه در جنگ عليه ايران به كار برده است .
در مجموع كاربرد سلاح شيميايي تاثيرعمده اي از لحاظ تلفات و
ضايعات و تضعيف روحيه نظاميان ومردم ايران بر جنگ
گذاشت . كردزمن
در مورد درس هاي استفاده از سلاح هاي شيميايي در جنگ مي نويسد : وقتي
نيروهاي نظامي احساس كنند
بي دفاع هستند
ممكن است با تحمل تلفات
محدود از مقاومت دست كشيده و فرار كنند. مردمي كه از حملات شيميايي
در هراسند
ممكن است به راحتي از حمايت از جنگ دست
بردارند.
خوانندگان گرامي جهت اطلاع بيشتر از اين موضوع مي توانند به جلد
چهارم كتاب نقد وبررسي جنگ ايران و عراق « روند پايان جنگ » از
انتشارات مركز مطالعات و تحقيقات جنگ مراجعه فرمايند.
تهيه و تدوين : روابط عمومي مركز مطالعات و تحقيقات جنگ سپاه
