تمسك به قرآن و عترت تنها راه وحدت در نگرش فريقين
ثفداحسين عابدي
بخش نخست
اشاره :
با ژرف نگري در منابع فرق اسلامي و روايات پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله ) به اين نتيجه مي رسيم كه بهترين و محكم ترين نقطه وحدت اسلامي قرآن و عترت است .
نوشتار حاضر با توجه به اهميت موضوع وحدت اسلامي به محورهاي مختلف آن پرداخته و عوامل اتفاق و اتحاد و اسباب افتراق براساس نگرش علامه شيخ شرف الدين مورد بررسي قرار گرفته است .
اين مقاله به چند گفتار تقسيم مي شود : گفتار اول مشتمل بر مفهوم و مصداق قرآن عترت اهل بيت (عليهم السلام ) و وحدت است . در گفتار دوم به اهميت و ضرورت وحدت پرداخته شده و در گفتار سوم راهكارهاي وحدت كه تمسك به قرآن و عترت مي باشد ترسيم شده است . در گفتار چهارم چگونگي تمسك به قرآن و عترت اشاره شده و در گفتار پنجم دلايل برتري مذهب اهل بيت (عليهم السلام ) بيان شده است .
واژه هاي كليدي : شرف الدين وحدت افتراق قرآن عترت اهل بيت (عليهم السلام ) مسلمانان تمسك اطاعت اتباع
مفهوم و مصداق شناسي
الف ) قرآن
قرآن مجيد همان كتاب الهي است كه توسط جبرئيل امين بر قلب نبي مكرم اسلام (صلي الله عليه و آله ) نازل شد و راه رسيدن به سعادت دنيوي و اخروي بشر در آن است . به اتفاق همه مكاتب فكري اعتقادي به وحياني بودن و عدم تحريف قرآن بر همه واجب و منكر آن كافر است . درك عظمت قرآن مجيد از توان بشر عادي محال است مگر اينكه از « راسخون في العلم » باشد : « لايعلم تاويله الاالله و الراسخون في العلم » 1. براي بيان كرامت قرآن اين آيه بس است : « قل لئن اجتمعت الانس و الجن علي ان ياتوبمثل هذاالقرآن لاياتون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظهيرا 2 بگو اگر جن و انس اتفاق كنند كه همانند اين قرآن را بياورند همانند آن را نخواهند آورد هر چند يكديگر را كمك كنند. »
ب ) عترت
در ديدگاه واژه شناسان « عترت » يك لفظ مشترك است و به معاني متعدد به كار برده شده است . برخي از معاني آن عبارت اند از : نزديك ترين فرد به شخص فرزندان فرد خويشاوندان قريب و بعيد كسي فرزندان ذكور كسي .
اين منظور (م 711 ق ) عترت را همان اهل بيت قرار داده است و حديث ثقلين را دليل بر مدعاي خود آورده است كه رسول خدا(صلي الله عليه و آله )فرمود : « اني تارك فيكم الثقلين كتاب الله و عترتي اهل بيتي . » و گفته : « فجعل العتره اهل البيت . » 3 بنابراين عترت و اهل بيت از لحاظ مصداق مترادف يكديگر خواهند بود و در حديث ثقلين اهل بيت براي عترت عطف بيان يا بدل خواهد شد. از يك لحاظ عترت اجمال است و اهل بيت تفصيل آن اجمال است . و اهل بيت نيز همان است كه در آيه تطهير بيان شده است .
ج ) اهل بيت
اهل در لغت به معناي پيرو تابع ملت و امت است 4. خاندان و عائله را به دليل اينكه بيشترين تبعيت را دارند اهل گفته اند.
راغب اصفهاني (م 502 ق ) اهل را به اين شرح ترسيم كرده است :
اهل الرجل كساني اند كه نسبي يا ديني يا چيزي همانند آن مثل خانه اي شهري و بنايي آنها را با يكديگر جمع و مربوط مي كند و آنها را اهل و خانواده آن شخص گويند. پس اهل الرجل در اصل كساني هستند كه مسكن و خانه و واحدي آنها را در يك جا جمع مي كند.
سپس اين معنا را توسعه داده و گفته اند : « اهل البيت » يعني كساني كه نسب خانوادگي وسيله جمع آنهاست و بعدا اصطلاح اهل بيت به طور مطلق به خاندان پيامبر اطلاق شده است و آنها با اين نام شناخته شده اند5. چنان كه در آيه تطهير آمده است :
انما يريدالله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا6.
آل نبي كيان اند در ميان دانش پژوهان در اين باره اختلاف وجود دارد. برخي گفته اند : « آل النبي من اتبعه به او كانت او غير قرابه . » برخي ديگر گويند : كساني كه بر آنها صدقه حرام است آل نبي اند چنان كه شافعي مي گويد :
آل محمد هم الذين حرمت عليهم الصدقه و عوضوا عنهاالخمس
و آنها خاندان بني هاشم و بني عبدالمطلب اند. اينها كساني
هستند كه بعد از نبي اكرم خداوند آنها را برگزيده است 7.
عترت و اهل البيت در اصطلاح كتاب و سنت
واژه هاي عترت و اهل بيت از واژگان مشترك اند. بنابراين براي تعيين مصداق آنها بايد به دنبال قرينه رفت . در كتاب و سنت قرائن متعددي يافت مي شوند كه مراد از آل يا اهل البيت چنان كه راغب اصفهاني و برخي ديگر هم اشاره كرده اند آل محمد(صلي الله عليه و آله ) مي باشند و كتاب و سنت اين واژه را در مورد افراد خاص به كار برده است . در قرآن مجيد دو آيه وجود دارد كه يكي درباره خاندان حضرت ابراهيم (عليه السلام ) و ديگري درباره خاندان حضرت محمد(صلي الله عليه و آله ) مي باشد. براي اينكه مسئله روشن شود رايت زير را ملاحظه كنيد.
عطابن سيار از ام سلمه نقل مي كند :
في بيتي نزلت : « انما يريدالله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا » و قالت : فارسل رسول الله علي و فاطمه و الحسن و الحسين فقال هولا اهل بيتي 8.
دهها روايت معتبر متواتر در كتب فريقين داريم كه از آنها روشن مي شود مصداق اتم و اكمل اهل بيت حضرت علي فاطمه حسن و حسين (عليهم السلام ) مي باشند.
د) تمسك
واژه « تمسك » در لغت چنگ زدن به چيزي است 9. البته در مورد بحث ما تمسك چنگ زدن به دامن قرآن و عترت و تمسك به تعاليم قرآن و اهل بيت اطهار (عليهم السلام ) است .
هـ)وحدت
وحدت به معناي يگانه شدن و انفراد است 10. اتحاد نيز در لغت به معناي يكي شدن دو چيز موجود مي باشد : « صيروره الشيئين الموجودين شيئا واحدا . » 11
وحدت اهميت و مقصود از آن
چنان كه گفته شد وحدت يگانه و يكي شدن دو چيز موجود است ولي وقتي ما مي گوييم وحدت مسلمانان يا اتحاد بين مسلمين مراد معناي لغوي آن نيست . معناي اتحاد اين است كه تمام مكاتب فكري مسلمانان با حفظ اصولشان كه همه آن را قبول دارند از قبيل : توحيد رسالت معاد قبله قرآن اهل بيت (عليهم السلام ) در مقابل دشمن مشتركشان در يك صف جمع شوند. اتحاد اسلامي به معناي دست برداشتن گروهي از عقايد خودشان و اختيار نمودن مذهب ديگري نيست چنان كه برخي از بزرگان اتحاد را چنين معنا كرده اند.
شيخ سليم بشري رئيس جامعه الازهر مصر خطاب به علامه شرف الدين چنين مي نويسد :
اكنون چه قدر محتاج به اتحاد هستيم و چه قدر محتاج به اخوت و برادري مي باشيم و اين اتحاد وقتي به وجود مي آيد كه شما شيعيان مانند همه مسلمانان جهان از اين چهار مذهب پيروي كنيد. (آيا غير از پيروي از مذاهب اربعه راه ديگري براي حل مشكلات مي دانيد !)12
علامه در جواب ايشان مي نويسد :
بياييم بر سر مسئله مهمي كه ما را با آن آگاه ساختيد و آن رمز اتحاد مسلمانان بود متحد شويم . من معتقدم اتحاد مسلمان منحصر به انحراف شيعه از مذاهب خود نيست و همچنين محتاج به تغيير مذهب طائفه سنيها نيست . اگر فقط شيعيان بخواهند براي اتحاد اسلامي دست از عقايد خود بردارند انتخاب بي امتياز است بلكه انتخاب ضعيف و كنار گذاشتن قوي تر است .
من معتقدم اتحاد اسلامي و ريسمان برادري وقتي به دست مي آيد كه شما مذهب شيعه را آزاد اعلام كنيد و آن را مانند يكي از مذاهب چهارگانه بدانيد. بايد نظر شافعي حنفي مالكي و حنبلي بر پيروان آل محمد(صلي الله عليه و آله ) مانند نظرشان به يكديگر باشد تا در اثر اين احترام به مذهب شيعه اختلافات مسلمان برطرف شود و اجتماعات آنان منظم گردد.
اختلاف شيعه و سني پايه درستي ندارند بلكه سرچشمه آنها دروغها اتهامات و تبليغاتي است كه در شرايط زماني خاصي مطرح شده است و قدرتهاي سياسي گذشته آنها را اشاعه داده اند13.
رهبر معظم انقلاب مي فرمايد :
منظور ما از وحدت هماهنگي و يكنوايي و همصدايي است تا برادران ديگر در مقابل هم قرار نگيرند و لوله هاي تفنگ دشمن به دوست منصرف نشود14. ما نمي گوييم كه سنيهاي عالم بيايند شيعه بشوند يا شيعه هاي عالم دست از عقيده شان بردارند. حرف ما به عنوان پيام وحدت اين است كه مسلمانان بيايند با هم متحد بشوند و با يكديگر دشمني نكنند و محور هم كتاب خدا و سنت نبي اكرم (صلي الله عليه و آله ) و شريعت اسلامي باشد. اين حرفي است كه هر عاقل بي غرض و منصفي آن را قبول خواهد كرد.
پس وحدت اسلامي به اين معناست كه تمام مسلمانان عالم با حفظ اصول و عقايدشان مسائل اختلافي را حل كنند و در مقابل دشمنان اسلام با يكپارچگي قيام كنند و درست به اين آيه عمل نمايند : « محمدرسول الله والذين معه اشدا علي الكفار رحما بينهم 15 محمد رسول خداست و كساني كه با آن حضرت اند در مقابل كفار سختگير و در مقابل خودشان رحم دل و مهربان اند. »
ضرورت وحدت واتحاد از ديدگاه قرآن
قرآن مجيد بر وحدت و اتحاد تاكيد كرده و در آيات فراواني از آن سخن گفته است . آيات زير ضرورت وحدت و اتحاد را روشن مي سازند :
1 ـ « واعتصموابحبل الله جميعا ولاتفرقوا16 همگي به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد. »
2 ـ « ولاتكونواكاالذين تفرقوا واختلفوا من بعد ماجاتهم البينات و اولئك لهم عذاب عظيم 17 و مانند كساني نباشيد كه پراكنده شدند و اختلاف كردند (آن هم ) پس از آنكه نشانه هاي روشن به آنان رسيد و آنها عذاب عظيمي دارند. »
3 ـ « واطيعوالله و رسوله ولاتنازعوا فتفشلوا و تذهب ريحكم و اصبرواان الله مع الصابرين 18 فرمان خدا و پيامبرش را اطاعت كنيد و نزاع نكنيد كه سست شويد و قدرت (و شوكت ) شما از ميان برود! و صبر و استقامت كنيد كه خداوند با استقامت كنندگان است . »
از آيات مذكور استفاده مي شود اتحاد و اتفاق امر پسنديده اي است . البته هر اتفاق و اتحادي از نظر قرآن كار درستي به حساب نمي آيد بلكه اتحاد و اتفاقي مطلوب است كه مراد خداوند باشد. قرآن گفته است : « واعتصموابحبل الله » پس اتحادي كه براي خدا و دين اسلام باشد مورد پسند قرآن است و همين طور تفرقه و جدايي مطلقا از نظر قرآن كار قبيحي است .
كساني كه در ميان مسلمانان افتراق و جدايي مي اندازند ارتباطشان با خدا و رسول كاسته خواهد شد و عذاب دردناكي براي آنها تدارك ديده شده است . تنازع بين مومنان باعث تضعيف آنها خواهد شد : « ولاتنازعوا فتفشلوا » . بنابراين وحدت و اتحاد كار الهي و عبادت به شمار مي آيد.
ضرورت وحدت و اتحاد از ديدگاه روايات
از ژرف نگري در منابع اسلامي به وضوح روشن مي شود كه وحدت و اتحاد بين مردم از ديدگاه رسول اكرم (صلي الله عليه وآله ) و ائمه هدي (عليهم السلام ) چه قدر ضرورت و اهميت دارد. در روايات فراواني رسول خدا علاوه بر تاكيد بر وحدت . راهكارهاي وحدت و محبت و الفت بين مردم را بيان نموده است . در زير برخي روايات را بررسي مي كنيم :
1 ـ « عن النبي (صلي الله عليه وآله ) : ذمه المسلمين واحده يسعي بها ادناهم و هم يد علي من سواهم فمن اخضر مسلما فعليه لعنه الله و الملائكه والناس اجمعين لايقبل منه يوم القيامه صرف و لاعدل 19 همه مسلمانان در سايه يك پيمان بوده و ضعيف ترين افرادشان در سايه آن كار مي كند و همه با هم چون يك دست بر سر بيگانگان اند. واي بر كسي كه اين پيمان را حتي در مورد يك فرد مسلمان بشكند كه لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر اوست و از او در روز قيامت هيچ عملي پذيرفته نخواهد شد. »
2 ـ « وعنه ايضام اياكم والظن فان الظن اكذب الحديث و لاتجسسوا ولاتسحبوا ولاتناجشوا ولا تحاسدوا ولا تدبروا ولا تباغضوا و كونوا عبادالله اخوانا ولايحل لمسلم ان يهجر اخاه فوق ثلاثه ايام 20 از گمان بد بپرهيزيد زيرا دروغ ترين گفتار همان است كه از روي گمان گفته شود. براي بدست آوردن اخبار مخفي به يكديگر گوش نكشيد در امور يكديگر تجسس و پي جويي نكنيد حسد نورزيد و از هم فاصله نگيريد و با هم دشمني نكنيد. بندگان خدا و چون برادران باشيد و روا نيست مسلماني بيش از سه روز از برادر مسلمانش دوري كند! »
3 ـ « وعنه ايضا : المسلم اخوالمسلم لايظلمه ولايسلمه و من كان في حاجه اخيه كان الله في حاجته و من خرج عن مسلم كربه فرج الله عنه كربه من كربات يوم القيامه و من ستر مومنا سترالله يوم القيامه 21 مسلمان برادر مسلمان است و بدو ظلم نمي كند و تنهايش نمي گذارد. كسي كه سرگرم كار مورد نياز برادر خود باشد خداند كار او را اصلاح مي كند. كسي كه گرفتاري مسلماني را برطرف كند خداوند گرفتاري روز قيامت او را برطرف مي كند و كسي كه بر زشتي مسلماني پرده پوشي نمايد خداوند زشتيهاي وي را در روز قيامت مستور مي دارد. »
از روايات مذكور به اين نتايج مي رسيم : كسي كه بين برادران ايماني و اسلامي تفرقه اندازي بكند از رحمت الهي دور مي شود. دوري از برادر مومن از سه روز بيشتر روا نيست . برآوري حاجت مومن باعث الفت مي شود و مورد توجه خدا قرار مي گيرد. محبوب ترين فرد نزد خدا كسي است كه با ديگران دوستي كند و دوست ياب باشد و مبغوض ترين فرد نزد خدا كسي است كه بين مسلمانان جدايي و افتراق بيفكند.
عوامل اتحاد
مهم ترين عوامل اتحاد به شرح زير مي باشند :
1 ـ اسلام و ايمان
به اعتقاد اهل سنت و شيعه اسلام و ايمان عبارت است از گفتن شهادتين (اشهدان لااله الاالله واشهدان محمدرسول الله ) و اعتراف به قيامت و خواندن نمازهاي پنج گانه شبانه روزي روبه قبله و روزه گرفتن در ماه مبارك رمضان و پرداختن زكات و خمس واجب .
كتابهاي شش گانه معتبر اهل سنت كاملا اين مطلب را روشن مي سازد.
بخاري نقل كرده است :
قال رسول الله (صلي الله عليه و آله ) : من شهد ان الااله الاالله واستقبل قبلتنا وصلي صلاتنا و اكل ذبيحتنا فذلك المسلم له ما للمسلم و عليه ما علي المسلم 22
كسي كه يكتايي خدا را گواهي كند قبله مسلمانان را قبله خود قرار دهد همانند آنان نماز بگذارد و از گوشتي كه آنان پاك و حلال مي دانند بخورد مسلمان به شمار مي رود و از مزاياي اسلام بهره مند مي شود و مشمول وظايف مسلمانان خواهد شد.
اسامه بن زيد مي گويد :
رسول خدا(صلي الله عليه و آله ) ما را به حرقه فرستاد و صبحگاه با مردم آنجا مواجه شديم و چون آنها را شكست داديم من و شخصي از انصار يكي از آنها را تعقيب كرديم . همين كه بر او دست يافتيم گفت : لااله الاالله
انصاري از او دست برداشت ولي من با نيزه خود بر او تاختم و او را كشتم . چون برگشتم جريان به پيغمبر (صلي الله عليه و اله ) رسيده بود. حضرت فرمود : « اسامه تو او را كشتي پس از اينكه به يكتايي خدا شهادت داد عرض كردم : او فقط مي خواست با اين گفتار از كشته شدن نجات يابد. حضرت مكرر فرمود : با آنكه لااله الاالله گفت او را كشتي اين قدر اين جمله تكرار شد كه من آرزو كردم اي كاش قبلا مسلمان نشده بودم !
تنها همين يك روايت براي احترام « لااله الاالله » و اهل آن كافي است . راستي در صورتي كه شخصي اين جمله را پناهگاه و راه فرار خود قرار دهد و اين گونه احترام داشته باشد درباره كسي كه نطفه او با اين گفتار بسته شده و روح آن را همراه شير مادر مكيده و با آن استخوان او محكم شده گوشت روييده و قلبش پرتو درخشان آن گشته چه مي توان پنداشت !23
در روايات متواتر اهل سنت و شيعه تاكيد دارند كسي كه يكتاپرست باشد اهل بهشت است . لكن اين روايت به اصطلاح فني آن همه عمومات سابق را به ولايت پيغمبر و عترت تخصيص مي زند همان عترت كه رسول خدا آنها را در حديث ثقلين قرين قرآن باب حطه كشتي نجات و ريسمان محكم قرار داده است 24.
قرآن مجيد همان كتاب الهي است كه توسط جبرئيل امين بر قلب نبي اكرم (ص ) نازل شد و راه رسيدن به سعادت دنيوي و اخروي بشر در آن است
معناي اتحاد اين است كه تمام مكاتب فكري مسلمانان با حفظ اصولشان كه همه آن را قبول دارند از قبيل : توحيد رسالت معاد قبله قرآن اهل بيت (ع ) در مقابل دشمن مشتركشان در يك صف جمع شوند
