زورآزمايي آمريكا ـ روسيه در گرجستان
مقدمه :
پس از آن كه « الكساندر ساآكاشويلي » رئيس جمهوري گرجستان از سفر به واشنگتن بازگشت بناگاه در تفليس اخباري درباره بازداشت تعدادي از افسران روسي به اتهام جاسوسي منتشر شد. اين دستگيري ها كه به اختلافات ميان دو كشور دامن زد به فاصله دو هفته پس از آن صورت گرفت كه « ناتو » اعلام كرد آمادگي دارد عضويت گرجستان در اين پيمان نظامي را بپذيرد.
« ساآكاشويلي » كه در سال 1383 بدنبال « انقلاب گل سرخ » در گرجستان قدرت را در دست گرفت توانسته بود « شواردنادزه » از رهبران دوران شوروي سابق را از اريكه قدرت به زير بكشد. وي با شناختي كه درباره اهميت ژتوپلتيك كشورش براي قدرت هاي جهاني دارد تمام همت خود را بر اين نكته متمركز نمود تا با كمك گرفتن ازغرب به ويژه آمريكا و كشاندن نيروهاي ناتو به اين كشور سايه مسكو را كنار بزند و پروژه پيوستن گرجستان به اروپا را سرعت بخشد.
مطلب حاضر با بررسي اختلافات ميان مسكو و تفليس در زمينه هاي مختلف هدف و نقش آمريكا در شعله ور ساختن و عميق تر كردن اختلافات ميان گرجستان ـ روسيه را مورد توجه قرار داده است . با هم پي مي گيريم .
افزايش تنش ها
به قدرت رسيدن « ميخاييل ساآكاشويلي » رئيس جمهور مورد حمايت غرب در گرجستان در آغاز سال 2004 ميلادي (ديماه 1383 ) به منزله يك تهديد جدي براي روسيه بعنوان جايگزين شوروي سابق بود. اگرچه آنزمان مقامات روسيه با حساسيت بيشتري نسبت به دهه قبل از آن برنامه هاي غرب و آمريكا براي تحديد روسيه و نفوذ بيشتر در جمهوريهاي منطقه قفقاز و آسياي ميانه را دنبال مي كرد اما ابتكار سياسي متناسب با اين تهديد از سوي مسكو به چشم نيامد.
ساآكاشويلي از زمان پيروزي انقلاب « گل سرخ » مصمم شد قرقيزستان اين همسايه جنوبي و استراتژيك روسيه را از كنترل مسكو خارج كرده و با تحت اختيار گرفتن مناطق عمدتا روس نشين « آبخازيا » و « اوستياي جنوبي » و اخراج نيروهاي نظامي روسيه از كشورش زمينه هاي پيوستن كشورش به ناتو را فراهم سازد. در اين راستا رئيس جمهوري جوان گرجستان كه جانشين « ادوارد شواردنادزه » كهنه كار شده بود از حمايت هاي سياسي و مالي آمريكا و غرب بهره مند شد.
برنامه هاي آمريكا براي نفوذ و كنترل گرجستان در سالهاي واپسين حكومت شواردنادزه شدت گرفته بود در يك برهه نيز در سال 2002 ميلادي بر سر استفاده جدايي طلبان چچني از خاك گرجستان براي حمله به نيروهاي روسي دو كشور تا آستانه درگيري نظامي نيز پيش رفتند. كارشناسان سياسي آنزمان هشدار دادند كه بازيگران واقعي مناقشات قفقاز در واقع آمريكا و تركيه بر اساس سناريوي تهيه شده در كاخ سفيد براي بروز جنگ بخاطر كنترل نفت درياي خزر هستند.
در واقع اختلاف روسيه و آمريكا بر سر گرجستان از زماني آغاز شد كه مسكو و واشنگتن گرجستان را محدوده منافع نفتي خود دانستند. بر اين اساس مسكو از ماه آوريل 2002 (فروردين 1381 ) و پس از پي بردن به مقاصد كنسرسيوم بين المللي به رهبري « بريتيش پتروليوم » در مورد احداث خط لوله باكو ـ تفليس ـ جيحان تصميم به پاكسازي گرجستان و برقراري نظم درمناطق مرزي آن كشور با روسيه گرفت . بخش اصلي خط لوله مذكور كه ارزش كل ساخت آن سه ميليارد دلار برآورد شده است از خاك گرجستان عبور مي كند. از سوي ديگر مساله ورود گرجستان به ناتو براساس برنامه هاي دراز مدت غرب براي گسترش تاتو به شرق دولت وقت گرجستان را با بي صبري درانتظار اين اتفاق قرارداد اما يكي از موانع مهم موجود در اين مسير وجود پايگاههاي نظامي روسيه در اين كشور بود. روسيه از دوران شوروي سابق داراي چهار پايگاه نظامي در گرجستان بود كه دو پايگاه آن را در سال 2001 (1380 ) وبراساس تصميم اجلاس سران شوراي همكاري و امنيت اروپا برچيده شد و دو پايگاه ديگر در مناطق « آخالكالاكي » و « سوخومي » با بيش از سه هزار نيروي روس در اختيار روسيه باقي ماند. گرجستان خواستار برچيده شدن اين دو پايگاه شد اما روسيه اعلام كرد تحقق اين امر به سه سال زمان و 12 ميليارد روبل (حدود 500 ميليون دلار) پول نياز دارد. مسكو اعتقاد داشت تعطيلي اين پايگاهها كاهش نفوذ روسيه در منطقه راهبردي جنوب قفقاز را به همراه دارد.
امضاي موافقتنامه ناگهاني همكاريهاي دفاعي بين آمريكا وگرجستان در آوريل 2003 (فروردين 1383 ) حساسيت بيشتر مسكو دراين رابطه را برانگيخت و روسيه به شدت از اين امر ابراز نگراني كرد. اين موافقتنامه امكان حضور نيروهاي نظامي آمريكايي بدون داشتن رواديد و همچنين استقرار امكانات و تجهيزات نظامي آمريكا در خاك گرجستان و جابجايي نامحدود آنها را ميسر مي كرد. همچنين نيروهاي نظامي آمريكا از حقوق و قدرت ويژه وهمچنين مصونيت سياسي در گرجستان برخوردار مي شدند.
با روي كار آمدن « ميخاييل ساآكاشويلي » رئيس جمهوري غربگرا و مورد حمايت غرب پس از « انقلاب مخملين » در گرجستان و در نخستين سفر رئيس جمهوري جديد گرجستان به روسيه در سال 2004 (1383 ) دو طرف خواستار حل اختلافات دو كشور شدند. يكي از اختلافات عمده دوكشور وضعيت دره « پانكيسي » گرجستان بود كه به عقيده مقامهاي روس به پايگاه جنگجويان فراري چچني تبديل شده بود. اين منطقه از ديرباز چچن نشين بوده و بيش از سه هزار پناهنده و جنگجوي چچني پس از جنگهاي اين جمهوري دراين منطقه مستقر شدند.
وضعيت بحراني و گرايشهاي جدايي طلبانه جمهوريهاي خودخوانده « آبخازي » و « اوستياي جنوبي » گرجستان كه بيشتر ساكنان آنها روس هستند نيز از مهمترين عوامل اختلاف روسيه و گرجستان بود. جمهوريهاي اوستياي جنوبي و آبخازي از سال 1991 (1370 ) طي جنگهاي خونيني از گرجستان جدا شده و اعلام خودمختاري كردند. ساآكاشويلي تلاشهاي گسترده اي براي پيوستن مجدد اين دو منطقه به كشورش بعمل آورد و روسيه را به حمايت از جدايي طلبان متهم كرد. اعطاي تابعيت روسيه به برخي از شهروندان اين دوجمهوري در سالهاي اخير خشم گرجستان را برانگيخته است . رهبران گرجستان تلاش مي كنند تا حد امكان از نفوذ روسيه دراين دو منطقه بكاهند و تعطيلي دوپايگاه نظامي روس در « سوخومي » و « آخالكالاكي » را در اين راستا مي دانند.
نگراني روسيه از خط لوله باكو ـ تفليس ـ جيحان براي انتقال نفت درياي خزر از طريق گرجستان به درياي مديترانه نيز يكي ديگر از موارد اختلاف مسكو با تفليس بشمار مي رود. روسيه هنگام توافق سه كشور گرجستان آذربايجان و تركيه و حمايت آمريكا از اين خط لوله نشان داد به هيچ عنوان مايل نيست كه با اجراي اين طرح كنترل خويش برنفت درياي خزر را از دست بدهد اما در عمل و نهايتا اين اتفاق به ضرر روسيه وبرخي كشورهاي ديگر منطقه رخ داد . وعده كمك 160 ميليون دلاري آمريكا به تفليس حضور نيروهاي نظامي آمريكا در خاك گرجستان و احتمال پيوستن اين همسايه جنوبي روسيه به ناتو نگراني روسيه و اختلافات دو كشور را دامن زد.
فشار بر روسيه
با روي كار آمدن رئيس جمهوري گرجستان فشار اين كشور و غرب براي خروج نظاميان و پايگاههاي نظامي روسيه از قلمرو گرجستان شدت گرفت . خروج نظاميان روس مهمترين شرط براي مذاكرات همه جانبه بين دو كشور و حل ساير اختلافات موجود اعلام گرديد. ماهها پس از مجادلات دو كشور بر سر اين پايگاهها رئيس ستاد مشترك نيروهاي مسلح روسيه اواسط سال 2004 (1383 ) اعلام كرد كشورش آماده است پايگاههاي نظامي در گرجستان را در طول چهار سال آنهم پس از امضاي موافقت نامه با اين كشور تعطيل كند. همزمان با اين موضعگيري رئيس جمهوري روسيه استقرار نيروهاي نظامي خارجي (نيروهاي ناتو و آمريكا) در گرجستان پس از خروج پايگاههاي نظامي روسيه از اين كشور را يك تهديد جدي براي امنيت روسيه خواند. وي ابراز اميدواري كرد كه پس از برچيدن پايگاههاي روسي در گرجستان نيروي نظامي هيچ كشوري در اين منطقه مستقر نشود.
پس از مذاكرات مستمر و وساطت كشورهاي غربي در خرداد ماه سال گذشته بالاخره مسكو و تفليس در مورد خروج پايگاههاي نظامي روسيه از خاك گرجستان تا سال 2008 ميلادي (1387 ) به توافق دست يافتند . اين توافق در ديدار « سرگئي لاوروف » و « سالومه زورابيشويلي » وزيران امور خارجه روسيه و گرجستان در مسكو حاصل شد. در مرحله نخست جنگ افزارها و سلاحهاي سنگين و سپس پرسنل نظامي مستقر در پايگاهها از گرجستان خارج خواهند شد و در مرحله آخر ساختمان اين پايگاهها به گرجستان تحويل داده مي شود.
اگرچه روسيه با خروج تدريجي پايگاههايش از گرجستان موافقت كرد اما موقعيت استراتژيكي گرجستان با 70 هزار كيلومتر مربع وسعت در ساحل درياي سياه و همسايگي با روسيه آذربايجان ارمنستان و تركيه نگراني شديد روسيه بخاطر احتمال تسلط ناتو و غرب از نظر ژئوپوليتيكي بر اين كشور را كاملا منطقي مي نمود. سراسر خطوط مرزي گرجستان با روسيه به طول 800 كيلومتر شامل ارتفاعات « قفقاز بزرگ » دشتهاي بي دفاع جنوب روسيه را حفاظت مي كند استقرار نيرو در اين مرز ناهموار و خشن هزينه هاي هنگفتي را طلب مي كند. جمهوريهاي « چچن » « اينگوش » « اوستياي شمالي » « قره چاي » « چركس » « كاباردا » « بالكار » و « آديگه » روسيه با گرجستان هم مرز هستند اما در ميان اين خط مرزي طويل تنها يك جاده مهم وجود دارد كه « گذرگاه نظامي گرجستان » خوانده مي شود و از تفليس تا شهر « ولادي قفقاز » مركز جمهوري اوستياي شمالي امتداد دارد.
بديهي است آمريكا ناتو و اروپا براي تامين منافع خود در كنار روسيه پهناور و محدود ساختن اين كشور در پي تقويت حضور در گرجستان هستند و اينجاست كه اين منطقه به صحنه زورآزمايي و رقابت قدرتهاي بزرگ تبديل مي شود. در مقابل روسيه هم با هواداري از جنبش جدايي طلبي در « آبخازيا » « اوستياي جنوبي » و در گذشته در « آجاريا » به نوعي درصدد تامين منافع و رفع دغدغه هاي خود بود.
آمريكا از حضور در گرجستان نه تنها نفت و احداث خط لوله باكو ـ جيحان بلكه به بهانه مبارزه با تروريسم بدنبال جاي پا در حياط خلوت روسيه است . حضور گسترده آمريكا و نيز گسترش ناتو نه تنها در گرجستان بلكه در سراسر قفقاز و آسياي ميانه سبب مي شود روسيه از ناحيه مرزهاي جنوبي خود به شدت احساس خطر كند. حضور نظامي روسها در گرجستان كه به اواسط قرن 18 برمي گردد همواره از اهميت راهبردي برخوردار بود و مقامهاي روسيه تزاري و شوروي در محاسبات خود در قفقاز اهميت خاصي براي اين منطقه قائل بودند. تفليس نيز با درك موقعيت و اهميت اين كشور براي روسيه حداكثر تلاش را براي گرفتن امتياز از مسكو و نيز جلب كمكهاي آمريكا بعمل مي آورد. اين كشور كه از نظر طبيعي و معادن غني نيست به اين وسيله تلاش مي كند توجه بيشتر جامعه بين المللي را به خود جلب كرده و كمكهاي اقتصادي دريافت كند.
پس از موافقت روسيه با خروج نيروهايش از گرجستان افقهاي جديدي در روابط گرجستان با روسيه در حال پديدار شدن بود اما وقايع در ماههاي بعد نشانگر تيرگي روز افزون روابط دو كشور شد. در طليعه اختلافات جديد تصميم برخي كشورهاي عضو ناتو براي تحويل سلاح و مهمات به گرجستان نگراني شديد مسكو را بدنبال داشت به نحوي كه وزارت امور خارجه روسيه را به واكنش واداشت . بعقيده مسكو اين موضوع سبب بي ثباتي اوضاع در كل منطقه قفقاز مي شود.
روسيه تحويل سلاح به گرجستان همزمان با افزايش هزينه هاي دفاعي و بحران اجتماعي و اقتصادي اين كشور را وسوسه كردن « تفليس » به استفاده از زور عليه « آبخازي » و « اوستياي جنوبي » ناميد و از احتمال دستيابي تروريستهاي بين المللي به اين سلاحها نيز ابراز نگراني كرد.
گرجستان و كشورهاي همسود
تصميم چندي بعد پارلمان گرجستان براي خروج اين كشور از جمع كشورهاي همسود نيز باعث واكنش شديد روسيه شد. رئيس كميسيون امور كشورهاي همسود دوماي روسيه هشدار داد در صورت خروج گرجستان از كشورهاي همسود تدابير جدي عليه اين كشور اتخاذ خواهد شد.
در اجراي يكي از سياستهاي بازدارنده مسكو در مورد گرجستان شركت گازپروم روسيه اوايل سالجاري ميلادي قيمت گاز صادراتي خود به گرجستان را به 110 دلار براي هر هزار مترمكعب افزايش داد كه اين مساله گرجستان را به فكر جايگزيني براي تامين گاز مصرفي خود نمود. اما سخنان رئيس جمهور گرجستان مبني بر اينكه گرجستان اوكراين و كل اروپا همواره از سوي روسيه بخاطر ممانعت از تحقق دمكراسي تهديد مي شوند اختلافات دو كشور را بيشتر دامن زد. « ساآكاشويلي » كه در كنفرانسي بين المللي اما با ماهيت ضد روسي در « ويلنيوس » مركز ليتواني سخن مي گفت ضمن انتقاد از سياستهاي مسكو در واقع از آمريكا كمك خواست .
اختلافات روسيه و گرجستان در اوايل مهرماه بادستگيري شش تن از افسران روس در گرجستان كه به چهار تن آنها اتهام جاسوسي زده شد به اوج خود رسيد. اين اتفاق بلافاصله پس از سفر ساآكاشويلي به واشنگتن و موافقت ناتو با بررسي عضويت گرجستان در ناتو صورت گرفت و بگفته آگاهان سياسي كاملا آشكار بود كه چراغ سبز غرب را همراه داشته است .
موضع گيري صريح رئيس جمهوري روسيه عليه اقدام مقامات گرجستان كه آنرا « تروريسم و گروگانگيري دولتي » ناميد مقدمه اي براي اعمال تحريمهاي مختلف از سوي دولت روسيه عليه دولت و مردم گرجستان و اتباع گرجي در مسكو شد.
« ولاديمير پوتين » تاكيد كرد كساني كه نظاميان روس را دستگير كردند به علط تصور مي كنند سياست خارجي ضد روسي به سود منافع ملي گرجستان است اما در اشتباه هستند. رئيس جمهوري روسيه برخي قدرتها كه به گفته وي با هدف ايجاد بحران و منحرف كردن اذهان از مسايل مهم جهاني چنين برنامه اي طراحي كردند را مسئول بحران اخير دانست و افزود : اطمينان دارم اين مساله به حل مسايل مهم جهان كمك نخواهد كرد. پوتين در عين حال به وزير دفاع روسيه دستور داد بدون توجه به اوضاع بوجود آمده و طبق برنامه از پيش تعيين شده خروج نيروهاي نظامي روسيه از گرجستان ادامه داده شود.
رئيس جمهور روسيه همچنين در مكالمه تلفني با همتاي آمريكايي خود با اشاره اي مستقيم به سياست تشويقي واشنگتن در مورد گرجستان اقدام هر كشور ثالث كه گرجستان آن را تحسين سياست مخرب خود تعبير كند غير منطقي خواند.
تحريم گرجستان
تحريم و انسداد ارتباط هوايي زميني ريلي و دريايي ممانعت از انتقال پول از روسيه به گرجستان و دستگيري و بازگرداندن آندسته از اتباع گرجي در خاك روسيه كه مدارك لازم را نداشتند اقداماتي بود كه مسكو بلافاصله در مورد گرجستان عملي ساخت .
دهها هزار تن از اتباع گرجستان بدليل اوضاع بد اقتصادي كشور خود در روسيه اشتغال به كار دارند و سالانه از اين محل بيش از يك ميليارد دلار پول به كشور خود منتقل مي كنند. بسياري از كارشناسان روس بر اين عقيده اند كه منع انتقال اين پول به گرجستان كه 20 درصد توليد ناخالص ملي اين كشور را تشكيل مي دهد ضربه شديدي بر اقتصاد دولت « ميخاييل ساآكاشويلي » وارد خواهد كرد.
بدنبال فشارهاي مسكو چهار افسر دستگير شده روس پس از شش روز بازداشت با وساطت سازمان امنيت و همكاري اروپا تحويل مقامات روسيه شدند. با اين حال وزير امور خارجه روسيه گفت مقامات روسيه مايل نيستند روابط با گرجستان به حالت عادي و اوليه بازگردد. وي افزود : تدارك نظامي و آماده شدن گرجستان براي تصرف اوستياي جنوبي و آبخازي و اتهامات لفظي و توهين به روسيه در سطح مقامات عالي گرجستان مسايلي است كه نمي تواند از توجه روسيه دور مانده باشد.
لاوروف در انتقادي صريح از آمريكا سياستهاي واشنگتن و پيمان ناتو را در تشويق دولت گرجستان براي انجام اقدامات ضد روسي موثر دانست . وي گفت : حادثه دستگيري افسران روس در گرجستان پس از سفر « آلكساندر ساآكاشويلي » رئيس جمهوري گرجستان به واشنگتن و تصميم ناتو براي ورود گرجستان به اين پيمان نظامي اتفاق افتاد. وي اضافه كرد : اگرچه ما اين اطمينان مقامهاي آمريكايي مبني براينكه آنها رهبري گرجستان را از اقدامات شديد بازمي دارند مي پذيريم ولي سير حوادث از سفر ساآكاشويلي به آمريكا آغاز شد لاوروف سفر مذكور موافقت با عضويت گرجستان در ناتو و آنچه را كه وي « گروگانگيري نظاميان روسي توسط تفليس » خواند را از نظر زماني به يكديگر مرتبط دانست .
نمايندگان دوماي روسيه نيز با انتشار بيانيه اي مقامات گرجستان را به اتخاذ سياستهاي ضد روسي متهم كرده و اقدامات اخير حكومت اين كشور را محكوم كردند. دوما همچنين از اقدامات تنبيهي دولت روسيه عليه گرجستان بويژه محروميت هاي مالي و اقتصادي اخير آن كشور حمايت كرد.
علاوه برآن دوماي روسيه توافقنامه دولت اين كشور باتفليس درمورد خروج نيروهاي نظامي روس از خاك گرجستان تا آخر سال 2008 ميلادي را تاييد كرد و هدف از اين مصوبه را بهبود وضع پرسنل نظامي روسيه و جلوگيري از اقدامات تحريك آميز جديد مقامات گرجستاني اعلام كرد.
با وجود آنكه اكثريت نمايندگان دوما به اين مصوبه راي موافق دادند اما حزب ليبرال دمكرات روسيه و كمونيست ها با آن مخالفت كردند. آنها مي گويند در موقعيتي كه تفليس سياستهاي ضد روسي را با حمايت آمريكا و غرب اجرا مي كند بايد از منافع روسيه دفاع كرد چرا كه پس از خروج روس ها و ورود گرجستان به ناتو آمريكا جاي روسيه را در گرجستان خواهد گرفت . « نيكلاي كندراتينكو » نماينده دوما از حزب كمونيست احتمال داد كه آمريكا در گرجستان موشك هايي براي تهديد ايران و در بندر عميق « پوتي » با همين هدف زيردريايي هايي مستقر نمايد.
اگرچه نيروهاي نظامي روسيه بر اساس توافق پيشين مسكو با تفليس خروج از گرجستان را ادامه مي دهند ولي حوادث اخير باعث شد مقامات روسيه از خطر بزرگي كه آنان را در جنوب تهديد مي كند بيش از پيش با خبر شوند. حضور ناتو در مرزهاي جنوبي روسيه و استقرار نظاميان آمريكايي و غربي در پايگاههايي كه زماني محل استقرار نظاميان شوروي سابق و سپس روسيه بود مي تواند خواب را از چشم سياستمداران كرملين بربايد.
اختلاف روسيه و آمريكا بر سر گرجستان از زماني آغاز شد كه مسكو و واشنگتن گرجستان را محدوده منافع نفتي خود دانستند
آمريكا از حضور در گرجستان نه تنها نفت و احداث خط لوله باكو ـ جيحان بلكه به بهانه مبارزه با تروريسم بدنبال جاي پا در حياط خلوت روسيه است
حادثه دستگيري افسران روس در گرجستان پس از سفر « آلكساندر ساآكاشويلي » رئيس جمهوري گرجستان به واشنگتن و تصميم ناتو براي ورود گرجستان به اين پيمان نظامي اتفاق افتاد
حضور ناتو در مرزهاي جنوبي روسيه و استقرار نظاميان آمريكايي و غربي در پايگاههايي كه زماني محل استقرار نظاميان شوروي سابق و سپس روسيه بود مي تواند خواب را از چشم سياستمداران كرملين بربايد
