سرشماري 70 ميليون ايراني در 20 روز
مجيد زندي
نام نام خانوادگي بستگي با سرپرست خانواده (همسر فرزند پدر مادر يالله) جنس (مرد زن ) تاريخ تولد سن فرد دين تابعيت وضعيت سلامت سواد و تحصيلات وضعيت ازدواج شغل وضعيت مسكن و...ماموران آمار اين روزها با حضور در منازل مردم در سراسر كشور هر روز دهها بار اين سئوال ها را مي پرسند و در پرسشنامه هاي مخصوص درج مي كنند.
دهسال گذشت دهسال پيش در چنين روزهايي پنجمين سرشماري عمومي نفوس و مسكن كه انجام شد تاكنون نيز همه مسئولان و برنامه ريزان وقتي قرار بود به وضعيت آمار جمعيتي كشور و بسياري ديگر از اطلاعات و آمار بر زبان آورند به آمار سرشماري نفوس و مسكن سال 1375 استناد مي كردند ولي قرار است در دهه آينده به آماري استناد كنند كه اين روزها ماموران سرشماري تهيه مي كنند.
از روز شنبه هفته جاري ششمين دوره سرشماري عمومي نفوس ومسكن در ايران با فعاليت سازمان يافته 90 هزار مامور آمارگير و فعال ستادي در بيش از 100 هزار روستا وآبادي 1015 شهر و338 شهرستان كشور آغاز شده كه قرار است طي 20 روز آخرين اطلاعات موجود نزد خانواده هاي ايراني را براي كمك به برنامه ريزي آينده دولت ها تهيه كنند
اين روزها در بسياري از خانواده ها صحبت بر سر اين مساله است كه اساسا چرا بايد سرشماري انجام شود و دولت از انجام اين سرشماريها چه مي خواهد در پاسخ به اين سئوال بايدگفت كه اين سرشماري در كشور كه حداقل از سال 1335 هجري شمسي هر دهسال تكرار مي شود براي برنامه ريزيهاي اجتماعي اقتصادي و و به عبارتي براي توسعه همه جانبه كشور بسيار مفيد و ضروري است و نمي توان از آن به سادگي عبور كرد زيرا هيچ كشوري نمي تواند آينده خود را بدون داشتن آمار و اطلاعات دقيق امروز تدوين كند.
اطلاعات به دست آمده همان آمار و ارقامي است كه نشان ميدهد كل جمعيت كشور چند نفر است چند نفر مرد و چند نفر زن هستند سن سواد و شغلشان چيست تعداد بيكاران در زمان سرشماري چند نفر است امكانات و مساحت زيربناي واحدهاي مسكوني در اختيار خانواده ها چقدر است كه اين شاخص ها در هر كشوري بهترين دليل براي شناخت رفاه يا فقر مردم آن كشور است كه حتي سازمانهاي بين المللي براي آگاهي از وضعيت جامعه ايران به آن استناد مي كنند.
در طرف مقابل مسئولان وبرنامه ريزان كشور براي مديريت صحيح به اين آمار و ارقام صحيح و دقيق نياز دارند زيرا همانگونه كه اشاره شد هر قدر اطلاعات و آمار دقيقتر باشد برنامه نويسي براي رشد و پيشرفت و توسعه اقتصادي و اجتماعي دقيقتر انجام خواهد شد. به عنوان مثال همه ما تاكنون براي ميهماني دادن اقدام كرده ايم و اگر از تعداد دقيق ميهمانان مطلع باشيم نه در تامين غذا اسراف مي كنيم و نه غذا كم مي گذاريم . در سطح كشور هم چنين مساله اي در دايره وسيعتري تكرار مي شود و دولت ها براي تامين غذا و پوشاك مردم براي 10 سال آينده اكنون به اطلاعات مناسب نياز دارند تا قادر باشند ميزان غذاي مورد نياز را تخمين زده وبرنامه هاي لازم را براي توليد غذاي كافي از طريق توسعه كشاورزي واردات مواد غذايي توسعه صنايع مواد غذايي و غيره انجام دهند.
همچنين با در اختيار داشتن آمار و اطلاعات صحيح دولت مي تواند نيازهاي جامعه را به درستي شناسايي كند تا راههاي توسعه كشور آسانتر طي مي شود براي اين كار هم اطلاعات مورد نياز در سطح جغرافيايي استانها شهرستانهاي دور و نزديك نقاط محروم از جمله آب برق گاز راه و... مشخص تا معلوم شود چه كمبودها و نيازهايي در كدام شهرستان هاي كشور وجود دارد
در اين مسير مي توان يادآور شد كه مثلا وزارت آموزش و پرورش براي احداث مدارس جديد و استخدام معلم بايد بداند كه چند نفر دانش آموز در مناطق مختلف استانها يا شهرستان وجود دارند و هر سال چند نفر دانش آموز وحتي كودك اضافه مي شود تا بتواند برنامه ريزي دقيق براي رفع كمبودها داشته باشد
اين فوايد در حد ذهن و برداشت ما هست در حاليكه فوايد آمار دقيق براي نوشتن قوانين از سوي نمايندگان مجلس شوراي اسلامي هم بسيار مهم است تا در تخصيص بودجه كلان كشور با چشمي باز نيازها و مشكلات هر بخش و استان كشور را به طور دقيق شناسايي و براي آن قانون وضع كنند.
اگرچه از مزاياي سرشماري نوشتيم اما در باره نحوه اجراهم بايد راههاي بهتري براي سرشماري ابداع كرد. « آيا همه كشورها در جهان از همين روش استفاده مي برند » سوالي كه برخي ديگر از مردم و كارشناسان مي پرسند اين است كه اصلا چرا در كشور ما سرشماري اينگونه بايد انجام شود آيا اين همه وزارتخانه و سازمان دولتي كه مردم همه روزه با آنها سر و كار دارند اطلاعات و آمار لازم را در اختيار ندارند كه بتوان با جمع بندي آن به آمار كاملي دست يافت آيا نمي توان از طريق قبوض آب و برق گاز تلفن و... به اطلاعات درخواستي از مردم رسيد و از هزينه هاي سرشماري سراسري كاست
اصل داشتن آمار دقيق مساله اي ضروري و بسيار حياتي براي كشور و برنامه ريزي براي اداره بهتر امور است اما آيا نمي توان مانند بسياري از كشورها طرح هاي كم هزينه تري هم ايجاد كرد اينها و بسياري از سوال هاي ديگر ما را به آن داشت تا با مسئولان ارشد مركز آمار ايران درباره چرايي انجام سرشماري و نحوه اجرا و چگونگي استفاده از اين آمار در كشور بپرسيم زيرا وقتي تغيير و تحولات اخير در سطح كشور درباره واگذاري وظايف سازمان مديريت و برنامه ريزي به استانها از سوي رئيس جمهور ابلاغ شد سرنوشت و نحوه برگزاري سرشماري در هاله اي از ابهام قرار گرفت زيرا هرگونه تلنگري به مركز آمار ايران در چنين شرايطي اثر منفي خود را به دقت آمارگيري و استخراج نتايج آن باقي خواهد گذاشت كه تمامي هزينه هاي اين سرشماري را نابود مي سازد.
به هر حال اين دلنگراني ما را به سمت دكتر خليل سعيدي معاون طرح هاي آماري مركز آمار و قائم مقام ستاد سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1385 كل كشور برد كه وي در اين باره و در گفت و گو با گزارشگر ما مي گويد : كل رده هاي اجرايي درگير در سرشماري 88 هزار و 250 نفر است كه از اين تعداد بيش از 42 هزار نفر آمارگير هستند كه با مراجعه به منازل مردم و در بيش از 100 هزار روستا و آبادي 1015 شهر و 338 شهرستان در كل كشور اطلاعات مربوطه را از كل خانواده ها اخذ مي كنند.
وي درباره ميزان اطلاعات درخواستي از مردم در اين دوره از سرشماري هم مي افزايد : مي خواهيم دو دسته اطلاعات از مردم بگيريم دسته اي از اطلاعات 27 گانه از كل خانوارها گرفته مي شود يعني همه خانواده ها به 27 سوال پاسخ مي دهند و 56 سوال هم هست كه تنها از 10 درصد خانواده ها پرسيده مي شود.
وي ادامه مي دهد : به همين دليل است كه سرشماري اين دوره با نمونه گيري هم توام شده كه علاوه بر مراجعه به همه خانواده ها طرح ديگري انجام مي شود كه نمونه گيري است و اين اطلاعات اضافه را نمي توان از همه خانواده ها اخذ كرد زيرا زمان و امكانات و هزينه هاي فراوان مي خواهد كه مركز آمار سعي كرد تنها از 10 درصد خانواده ها اين اطلاعات گسترده را دريافت كند و نتايج آن را به كل تعميم دهد.
دكتر سعيدي درباره هدف برگزاري سرشماري هم مي افزايد : سرشماري در كشور چارچوبي را ايجاد مي كند كه در طول 10 سال آينده يعني تا سرشماري بعدي همه طرح هاي آماري از اين آمارها استفاده مي شود و يكي ديگر از كاربردهاي آن اين است كه ما اطلاعات ريز از جمعيت را فقط از سرشماري به دست مي آوريم .
وي ادامه مي دهد : اين اطلاعات آمارهاي ارزشمندي است كه در برنامه ريزيها در مناطق مختلف قابل استفاده است هم اكنون تخصيص بودجه و امكانات براساس سرانه هاي جمعيتي استانهاست و برهمين اساس دولت مي تواند در ايجاد تعادل در مناطق مختلف براي اختصاص بودجه هاي بهداشتي درماني آموزشي فرهنگي آب برق گاز راه و... از آن سود ببرد.
وي درباره اطلاعات جديد در سرشماري سال جاري هم مي گويد : دستگاههاي اجرايي كشور به 900 قلم اطلاعات از مردم نياز دارند كه ما به دليل محدوديت هايي كه داريم مجبور شديم فقط تعدادي از آنها را انتخاب كنيم و بقيه اطلاعات مورد نياز سعي شده در برنامه ريزي آماري جزيي تر براساس چارچوب همين طرح سراسري سرشماري اخذ شود اما در اين طرح سرشماري اقلامي جديد نسبت به سرشماريهاي قبلي داريم از جمله اينكه مي خواهيم بدانيم چه تعداد از خانواده ها به اينترنت دسترسي دارند چند درصد رايانه اتومبيل موتورسيكلت دارند كه اين قبلا در سرشماريها نبود.
وي ادامه مي دهد : تعداد دفعات و وضعيت تاهل نوع اسكلت ساختمان مسكوني به منظور آگاهي از استحكام بناها در كشور مساحت زير بناي واحد مسكوني محل دفع فاضلاب واحد مسكوني محل كار يا تحصيل افراد در محل سكونت يا خارج از محل سكونت كه براي شهرهايي كه جمعيت شناور آن زياد است بسيار حياتي ميباشد نيز در سرشماري جديد سئوال مي شود.
دكتر سعيدي مي گويد : موضوعي كه اصلا تاكنون در سرشماريها نبوده اين است كه در حاشيه سرشماري امسال اطلاعات جديدي از آباديهاي كشور گرفته مي شود كه اين اطلاعات از معتمدين محل و اعضاي شوراي آبادي و روستاهاي دشتي و كوهستاني اخذ خواهد شد. كه در آن اطلاعات از وضعيت راه روستايي آب برق گاز كتابخانه مخابرات بهداشتي درماني مذهبي آموزشي امامزاده مسجد محل تامين مايحتاج عمومي تعداد فروشگاهها و مغازه ها نانوايي قصابي تعداد سكنه خالي بودن تعداد واحدهاي مسكوني و... آمار گرفته مي شود كه كاربردهاي بسيار وسيعي در سطح كشور دارد و قصد داريم براي هر آبادي كشور يك شناسنامه تهيه كنيم .
وي در پاسخ به اين سوال كه آيا اين اطلاعات نمي تواند از وزارتخانه ها و سازمانهاي دولتي فعال در روستاها سوال شود مي گويد : متاسفانه اين درخواست از وزارتخانه ها شده ولي آنها هم از ما مي خواستند اين اطلاعات را براي آنها بياوريم ! چون آنها فاقد اين اطلاعات هستند و يا اطلاعات آنها بسيار ناقص است .
معاون طرح هاي آماري مركز آمار ايران درباره جايگاه اين شيوه سرشماري در جهان و اينكه بسياري از كشورها با اطلاعات موجود در سازمانهاي ثبتي و وزارتخانه سرشماري را انجام مي دهند مي گويد : متاسفانه اطلاعات در برخي از وزارتخانه هاي ما ناقص است اگر چه اين شيوه سرشماري در جهان منسوخ نيست و حتي كشورهاي پيشرفته هم اينگونه سرشماري دارند ولي چون شرايط و ساختارهاي اداري آن كشورها كاملا با ما متفاوت است آنها راحت تر انجام مي دهند به عنوان نمونه ژاپن هم در سال جاري سرشماري عمومي نفوس و مسكن داشته ولي شيوه اي كه بكار گرفته شده اين بود كه ماموران همين برگه هاي سرشماري را در اختيار خانواده هاي ژاپني قرار دادند و از آنها خواستند پس از پركردن جداول يك هفته بعد به ماموران دريافت پاسخنامه تحويل دهند.
وي ادامه مي دهد : در اين ميان ما نياز به فرهنگ سازي داريم كه همه مردم بدانند دادن آمار دقيق به آمار گيران به نفع خودشان هست و يقين داشته باشند كه طبق قانون اين اطلاعات آنها به صورت ريز حتي در اختيار رئيس جمهوري مملكت هم قرار نمي گيرد يك اطلاعات كاملا محرمانه است كه فقط به صورت سر جمع در توزيع امكانات ملي و منطقه اي مورد استفاده قرار مي گيرد در حاليكه مردم ما فكر مي كنند اگر اطلاعات شخصي خود را در اختيار آمارگيران قرار دهند دولت آن را بر ضد مردم استفاده مي كند يا ماليات بيشتر بردارايي آنها مي بندد در حاليكه اصلا چنين نيست .
دكتر سعيدي مي افزايد : ما براي برگزاري سرشماري از تجربيات ديگر كشورها هم استفاده مي بريم و براي سرشماري سال جاري طي 5 سال گذشته كار تحقيقاتي و نمونه اي انجام داده ايم تا اشكالات به حداقل برسد.
وي ادامه مي دهد : به همين دليل ما اكنون در سطح جهان جزو كشورهاي منحصر به فرد در استخراج اطلاعات سرشماري هستيم كه سازمان هاي بين المللي از ما درخواست كردند اين تجارب را در اختيار ساير كشورها قرار دهيم زيرا دقت استخراج اطلاعات از سوي مركز آمار ايران داراي 99 8 درصد دقت است كه به هيچ وجه دست افراد در آن دخالت ندارد.
وي با اشاره به مثالي براي محرمانه بودن اطلاعات افراد در مركز آمار ايران ميگويد : اخيرا هنگام اعطاي سهام عدالت از ما خواسته شده بود اطلاعات خانواده هاي ايراني ساكن در روستاها را در اختيار دولت قرار دهيم تا آنها راحتتر بتوانند افراد نيازمند را شناسايي كنند در حاليكه ما اطلاعات دقيق از روستائيان را در سرشماري كشاورزي اخذ كرده بوديم كه حتي فلان فرد روستايي در يك آبادي استان مازندران چند عدد مرغ و خروس و چه ميزان زمين زراعي دارد يا چه كسي فقير است و اينها را ندارد اما طبق قانون حتي نمي توانيم آن را در اختيار دولت قرار دهيم چون محرمانه است . حتي نمي توانستيم براي اين كار خير اسم افراد را به دولت بدهيم ممكن است آن كسي كه سرمايه اي دارد علاقه اي به بيان آن نداشته باشد و ما چون تعهد اخلاقي داشتيم اين اطلاعات را حتي براي كار خير نداديم و آنها خودشان مجبور شدند از مسيرهاي ديگر از جمله كميته امداد و بهزيستي و... بروند و سرشماري جداگانه براي اين كار انجام دهند.
با انتقاد از صداوسيما براي همكاري ضعيف و آن هم با دريافت رقم كلان 550 ميليون تومان از مركز آمار ايران اعلام كرد : صداوسيماي ما از تولد ببر در فلان باغ وحش فلان كشور خارجي گزارش مفصل مي دهد اما براي سرشماري بسيار مهم نفوس و مسكن چندان برنامه هاي ويژه اي آن هم براي انجام اين رسالت مهم ملي نساخته است .
وي مي گويد : نتيجه اين كار ضعيف از سوي رسانه ملي اين است كه مردم براي همكاري با مركز آمار ايران و كمك به انجام سرشماري توجيه نمي شوند و اگر مردم هم توجيه نشوند همكاري آنها گسترده نخواهد بود كه باعث ضعف اطلاعات موجود در برگه هاي سرشماري مي شود.
دكتر سعيدي درباره وضعيت عملكرد استانها براي فراهم كردن امكانات و زمينه هاي برگزاري سرشماري هم ادامه مي دهد : استان تهران در شمار ضعيف ترين استانها و استانهاي آذربايجان غربي كردستان كرمانشاه خراسان جنوبي براي تدارك امكانات خصوصا خودرو پيشرو بودند كه از آن استانها تقدير هم شده ولي در نهايت همه كمك كردند و امكانات و مقدمات برگزاري طرح سرشماري فراهم شد.
معاون طرح هاي آماري و مركز آمار ايران در خاتمه درباره تعداد دفعات مراجعه ماموران به درب منازل مردم براي سرشماري درصورت عدم حضور افراد در واحد مسكوني خود مي گويد : ماموران موظف هستند در هر شرايطي آنها را پيدا كنند حتي اگر چند مرحله به منزل افراد مراجعه كرده باشند تا حدي كه پس ازمهلت سرشماري اگر نتوانستند ساكنان واحد مسكوني را بيابند سه روز پس از پايان سرشماري هم ماموران بايد براي دريافت اطلاعات مراجعه كنند و در هر شرايطي اطلاعات بايد اخذ شود.
به هرحال همه اين تلاش ها و سرمايه گذاريها انجام مي شود تا اطلاعات دقيق از مردم گرفته شود و اگر مردم نخواهند اطلاعات دقيق را در اختيار آمارگيران قرار دهند همه اين سرمايه گذاريها نابود خواهد شد.
مردم بايد يقيين كنند كه ماموران آمار امين و امانت دار آنها هستند و هر سخني بگويند مامور موظف است همان اطلاعات را وارد پرسشنامه كند.
مشكلي كه در اين ميان هست اين است كه رسانه ها نيز در اين زمينه اطلاع رساني دقيقي از خود نشان نداده اند در حاليكه تعهد اخلاقي و صنفي دارند كه به مردم اطلاعات دقيق بدهند تا حدي كه جمع آوري سن افراد هم در تصميم گيري كلان كشور موثر است .
در چنين شرايطي اين ضعف اطلاع رساني در سطح ملي ما را مصمم ساخت حداقل با خوانندگان روزنامه اهميت موفقيت آميز بودن طرح سرشماري و نفوس و مسكن را درميان بگذاريم .
اين روزها حدود 88 هزار آمارگير در بيش از 100 هزار روستا و آبادي 1015 شهر و 338 شهرستان كشور مشغول سرشماري از خانواده هاي عشايري روستايي و شهري هستند كه پيش بيني مي شود شمار جمعيت مردم ايران در سال جاري به 69 5 تا 70 ميليون نفر برسد
اگر مردم ما بدانند اطلاعات دقيق مطرح شده از سوي آنها تا چه حد در تدوين برنامه هاي توسعه كوتاه و بلندمدت قانونگذاري از سوي مجلس و برنامه ريزي براي اجراي كارها از سوي دولت اثرگذار است خودشان به سراغ ماموران مي روند و دقيقترين اطلاعات را در اختيار آنها قرار مي دهند
دكتر خليل سعيدي قائم مقام ستاد سرشماري عمومي نفوس و مسكن : دستگاههاي اجرايي در كشور هم اكنون به 900 مورد اطلاعات نياز دارند در حاليكه ما تنها 27 سئوال از عموم خانواده ها مي پرسيم و 10 درصد از خانواده ها هم به طور ميانگين به 56 سئوال پاسخ مي دهند
اطلاعات ريز موجود در پرسشنامه ها اطلاعاتي محرمانه است كه طبق قانون در اختيار هيچ فرد و سازمان و وزارتخانه اي حتي براي كارهاي خير قرار نخواهد گرفت
