« قرآن و اقتصاد » اثر ديگري است از مجموعه آثاري است كه تحت عنوان « راهنماي پژوهش در قرآن و علوم روز » توسط بنياد پژوهش هاي قرآني حوزه و دانشگاه منتشر گرديده و در دسترس مشتاقان فرهنگ و معارف اسلامي قرار گرفته است . محتواي اين اثر گزيده متون كتاب هايي است كه درباره آيات اقتصادي قرآن انتشار يافته اند. همچنين منبع شناسي قرآن و علوم روز در موضع اقتصاد بخش ديگري از محتواي آن را تشكيل مي دهد. ناشر درباره اين كتاب توضيح مي دهد :
كتابي كه در پيش رو داريد شامل دو بخش عمده است : بخش اول گزيده متون كتابهاي فارسي حسب ترتيب آيات قرآن كريم است تا محققاني كه علاقمند به آشنايي با آيات اقتصاد قرآن كريم مي باشند با نمونه اي از برداشتهاي ارائه شده توسط محققان در اين زمينه آشنا گردند. به اين بخش فهرست آيات و مداخل قرآن كريم نيز افزوده شده است تا قرآن پژوهاني كه علاقمند به پژوهش موضوعي نيز مي باشند به منابع آن دسترسي يابند.
بخش دوم منبع شناسي قرآن و علوم روز در حوزه اقتصاد است كه عمدتا شامل كتب و مقالات در اين زمينه مي باشد.
فهرست مداخل اين كتاب بيانگر محورهاي مشترك بحث در حوزه قرآن و اقتصاد است كه در اين كتاب بدان پرداخته شده است . در متن كتاب هم تحت هر آيه معمولا 2 يا 3 موضوع آمده است كه از موضوع كلي شروع و به موضوع جزئي ترختم شده است .
نحوه چينش متون انتخابي براساس ترتيب سور و آيات قرآن كريم است كه از ابتداي حمد شروع و به سوره ناس ختم مي گردد. تحت هر آيه ابتدا آيه سپس موضوعات پرداخته شده در متن و بعد از آن به منبع گزينش متن اشاره شده است و در نهايت متن انتخابي بدون هيچگونه تغييري در عبارات آمده است .
كتاب حاضر به محققان اين امكان را مي دهد تا به ترتيب آيات قرآن كريم و يا بصورت موضوعي آشنايي اجمالي با منابع نگاشته شده در زمينه قرآن و اقتصاد بدست آورند و در صورت علاقمندي با رجوع به اصل منابع اطلاعات خويش را كامل كنند.
گزيده اي از مطالب اين اثر را تحت عنوان « تامين اجتماعي در نگرش اسلامي » مرور مي نمائيم :
مفهوم تامين اجتماعي اغلب با مفاهيمي نظير « رفاه اجتماعي » « بيمه هاي اجتماعي » « خدمات اجتماعي » « تعاون اجتماعي » « تعادل اجتماعي » و... هم معنا است و در برخي موارد نيز با معاني واژه هايي چون « كمك اجتماعي » و « معاونت اجتماعي » همسو مي باشد.
زندگي انساني چه در بعد معنوي و چه در بعد مادي به حسب طبيعت و نياز خود يك زندگي اجتماعي و همگرا است . بنابراين جامعه انساني مجموعه اي به هم پيوسته مي باشد; فطرت انسان و نيازهاي زندگي اجتماعي آنان را به پيوند و وابستگي به نيروهاي فكري علمي و عملي يكديگر دعوت مي كند. انسان هيچگاه از رابطه با ديگران بي نياز نيست . اين رابطه و پيوند امري است مطلوب و هرگاه با تعهد و احساس مسئوليت متقابل همراه باشد. اثراتي نيك و ارزنده در بهبود وضعيت اجتماع ايجاد مي كند.
تامين اجتماعي صرف نظر از نظام اقتصادي حاكم بر جامعه همراه مورد توجه ويژه دولتها و ملتها در سراسر جهان بوده است . اقدامات متعدد براي دستيابي كارگران به حقوق خويش انواع حمايتها از بي سرپرستان ناتوانان و اقشار آسيب پذير را مي توان مصداق روشني از زمينه تامين اجتماعي دانست .
انديشمندان مسلمان تامين اجتماعي را تامين كامل وسايل زندگي عموم افراد دانسته اند كه داراي دو اصل اساسي است :
الف ـ اصل كفالت همگاني .
ب ـ اصل سهيم بودن جامعه در درآمدهاي عمومي .
تامين هزينه هاي عمومي در جامعه اسلامي برعهده دولت و نيز آحاد افراد جامعه است ; و هرگاه كمبودي در جامعه مشاهده شود همگان وظيفه دارند براي رفع آن بپاخيزند و دولت و ملت در اين وظيفه مشتركند گرچه در اين ميان آگاهان و عالمان جامعه وظيفه بيشتري دارند.
با همه مسئوليت عمومي كه در برابر كمبودهاست تامين اجتماعي در درجه نخست برعهده دولت است و دولتها چون سرمايه هاي عمومي و ملي را در اختيار دارند بايد براي تامين بخشهاي محروم بودجه اي مقرر دارند و كمبودهاي زندگي آنان را جبران كنند; اما اگر دولت اسلامي بر سر كار نباشد و يا قدرت و امكان تامين ضروريات زندگي مردم را نداشته باشد هر يك از اعضاي جامعه بايد به قدر توان و امكان و در حوزه وجود نيازها متكفل تامين رفاه مادي و معنوي ديگران شوند.
تكافل عمومي : « تكافل » يعني كفالت كردن عهده دارشدن امري و برعهده گرفتن چيزي در عوض كسي . اين ماده از باب تفاعل و يك امر دوطرفه است ; يعني مسئوليتهايي كه اعضاي جامعه نسبت به هم دارند و تلاشهاي مشترك و تعاون و مددرساني افراد جامعه در جهت رفع گرفتاريهاي فردي و اجتماعي و دستگيري از نيازمندان و جبران كمبودهاي اجتماعي افراد جامعه (خويشاوندان و ديگر افراد) هرگز از انسان برداشته نمي شود و انسان ديني همواره از خداوند توفيق انجام اين تكليف اجتماعي را مي خواهد.
براي اين كه افراد انگيزه بيشتري به مشاركت در حل مشكلات ديگران بيابند و خود را در سرنوشت همنوعان خود سهيم بدانند اسلام اين امور را با مسائل مختلف ديني اخلاقي و اجتماعي پيوند مي زند; تا از ارتباط و همبستگي مسائل مختلف يك نظام كارآمد تامين اجتماعي تشكيل گيرد.
به عنوان نمونه قرآن هدايت را از آن پرهيزگاران مي داند و انفاق را از شاخصها و ملاكهاي اساسي تقوا برمي شمارد. بر مبناي آيه ديگر امنيت عمومي نصيب آن جامعه اي است كه افرادش انفاق و احسان را پيشه سازند. همچنين در حديثي دستگيري و دادرسي از انسانهاي مظلوم و گرفتار و اهل بلا از چنان اهميتي برخوردار است كه كفاره جرايم و بخشش گناهان كبيره محسوب مي شود. اين گونه تعاليم مسئوليتها و وظايف اجتماعي را با مسائل عبادي و معنوي پيوند مي دهد و آن را از اصالتي ويژه برخوردار مي سازد.
از اين رو افراد جامعه بويژه صاحبان ثروت مي بايد در راستاي نياززدايي از جامعه و استقلال اقتصادي آن سرمايه گذاري كنند و با اختصاص سرمايه هايي به بخشها و افراد محروم به ارتقا سطح زندگي در كل جامعه كمك نمايند.
تعاون اجتماعي : هر جامعه اي از اجتماعات كوچكتري تشكيل مي شود; در مباحث جامعه شناسي از اين قبيل اجتماعات با عناويني نظير گروههاي نخستين و ثانوي ياد مي شود. اين گروهها به دليل سرنوشت اهداف و زمينه هاي گوناگون مشتركي كه دارند از انسجام بيشتري برخوردارند و زمينه هاي تعاون همياري در بين آنها زيادتر است . به علاوه عواملي چون روابط خويشاوندي عواطف و احساسات و علايق فيمابين روابط چهره به چهره نزديكي محل سكونت و غيره مشاركت و معاضدت در ميان گروههاي اجتماعي را تشديد مي كند. اسلام در بعد تكافل اجتماعي عنايت ويژه اي به اين مساله دارد و اعضاي جامعه را كه در قالب گروههاي اجتماعي اولي و ثانوي زندگي مي كنند به انجام وظايف و تكاليف ارزشمند امداد و حمايت تشويق و ترغيب مي كند; و حتي در مواردي به پرداخت نفقه (هزينه ) و ارائه برنامه هاي حمايتي جنبه وجوب ميدهد.