مجيد زندي
سالها آرزوي ما اين بود كه ايران در توليد محصولات استراتژيك خصوصا گندم كه محصول اصلي تامين غذاي مردم است خودكفا شود كه اين ضرورت بالاخره در سال 82 محقق شد و دل ميليون ها ايراني با برگزاري جشن خودكفايي گندم شاد شد.
تاكنون در دو سه سال گذشته دلشوره اي در دل مسئولان و مردم بوده كه از خود مي پرسيدند آيا اين خودكفايي تداوم خواهد داشت يا اينكه هنوز هم همانند سالهاي دور كشاورزان و مسئولان ايراني چشمي به آسمان دارند كه باران ببارد و دستي در زمين كه محصول بكارند و بتوانند دسترنج خود را به موقع و البته سالم برداشت نمايند.
خوشبختانه امسال هم اين خودكفايي بدست آمد و با خريد بيش از 11 ميليون و 400 هزارتن گندم از كشاورزان ركوردي جديد در توليد گندم به ثبت رسيد كه حاكي از پايداري خودكفايي گندم و ديگر محصولات استراتژيك در كشور است كه خود بهترين هديه براي ملت ايران محسوب مي شود.
اميدواري ما از آن جهت پر رنگ تر است كه اهداف كلان ملي هم در اين بخش در قالب قانون برنامه و سند چشم انداز 20 ساله كشور مشخص مي باشد و قانون برنامه چهارم توسعه هم دولت را مكلف نمود برنامه هاي خود را به گونه اي پيش ببرد كه در پايان سال 87 در محصولات استراتژيك يا اساسي كشاورزي به خودكفايي برسيم تا حدي كه قرار شد در پايان برنامه چهارم علاوه بر تامين گندم مورد نياز داخلي يك ميليون تن هم صادرات داشته باشيم .
همچنين قرار است در محصولاتي همانند جو ذرت علوفه برنج و شكر ما در سال 87 به خودكفايي كامل برسيم و در زمينه توليد دانه هاي روغني وابستگي 80 درصدي كنوني به واردات اين محصول مورد نياز كارخانه هاي روغن كشي براي توليد روغن نباتي به 30 درصد كاهش يابد .
به راستي مكانيزم رسيدن به خودكفايي در توليد گندم چه بوده است كه كشوري با 6 ميليون تن واردات گندم از خارج به مرحله خودكفايي پايدار رسيده كه حتي كاهش نزولات آسماني هم خللي در خودكفايي ما ايجاد نكرده است آيا امكان بهتر شدن شرايط كماكان مهياست يقينا پاسخ به اين سئوال مثبت است زيرا براساس برآوردهاي انجام شده اين خودكفايي در حالي دركشور ما ايجاد شده كه تنها 40 درصد امكانات علمي و اجرايي موجود در كشور براي آن بسيج شدند كه اگر اين رقم به بيشتر از 60 درصد برسد يقينا ايران مي تواند به كشوري با صادرات چندين ميليون تني در زمينه محصول استراتژيك گندم تبديل شود. اگر راه را دقيقتر بشناسيم و آفت هاي اجرايي اين مسير را نابود سازيم دستيابي به اين خواسته ملي بسيار آسان خواهد شد.
يك واقعيت تلخ را بايد پذيرفت كه كشاورزي هنوز فرزند مظلوم اما سخت كوش و تلاشگري در سطح ملي محسوب مي شود كه كمترين توجه و حمايت مالي را در اختيار دارد و هنوز نتوانستيم كشاورزي را از ابعاد فني گسترش دهيم تا حدي كه اكنون در مجموع كمتر از 50 درصد عمليات كشاورزي در ايران به صورت مكانيزه انجام مي شود كه همين رويه باعث افزايش هزينه توليد و ضايعات و كاهش بهره وري و درآمد براي كشاورزان شده است .
متاسفانه عليرغم تمامي تلاشهايي كه از سوي كشاورزان سخت كوش كشورمان انجام مي شود كمتر از 5 درصد كل سرمايه گذاري در كشور به سمت بخش كشاورزي سوق مي يابد در حاليكه مي دانيم يك پنجم اقتصاد ملي توسط بخش كشاورزي اداره مي شود و سرافرازي ملي براي خودكفايي در توليد محصولات استراتژيك از طريق فعاليت كشاورزي ممكن شده است .
اين ضعف نگرش به كشاورزي تنها در حد ضعف سرمايه گذاري عادي نيست ما در زمينه سرمايه گذاري معنوي هم وضعيت مناسبي نداريم در اين باره مي خواهم به موضوعي اشاره كنم كه براي ما درس عبرتي است . دكتر محمود روح الاميني يكي از مردم شناسان كشورمان در خاطرات دوران حضور در فرانسه به عنوان كشوري كه صادره كننده اصلي گندم در اروپا هم مطرح است مي آورد : « در بعضي از روستاهاي فرانسه « مدارس روستايي » وجود دارد كه شاگردانش يك هفته به مدرسه مي روند و هفته ديگر بايد در كار كشاورزي به پدرشان كمك كنند و در پايان سال از پدر نمره مي گيرند كه با نمره درسهاي مدرسه جمع مي شود. در يكي از روستاهاي نرماندي به كشاورزي كه اين نظام آموزشي را شرح مي داد گفتم به اين ترتيب پسر شما از نصف نمره خاطر جمع است چون شما لابد به او نمره خوب مي دهيد ! كشاورز فرانسوي در جواب من گفت : نه آقا! مگر من معلمش هستم كه دلم نسوزد و نمره بدهم . من دلم براي پسرم مي سوزد تا خوب ياد نگيرد و كمك نكند نمره نمي دهم فردا بايد از اين كار نان بخورد »
اين وضعيت حاكي از وجود بافت فكري و اجتماعي مناسب براي كمك به اقتصاد كشاورزي يك كشور است كه نمي توان فقط آن را با پول خريد باور ضرورت خودكفايي يك كشور در توليد محصولات استراتژيك كشاورزي باوري است كه نيازمند حركت هاي ريشه اي است كه به سالها تلاش و برنامه ريزي وابسته است .
آقاي قاسمي كشاورز فعال در شهرستان خمين كه در سال 83 به عنوان كشاورز نمونه معرفي شده بود در گفت و گو با گزارشگر ما درباره وضعيت توليد و خريد محصول گندم مي گويد : خوشبختانه اخذ وجه گندم فروخته شده به دولت حدود سه روزه به دست كشاورزان رسيد و كشاورزان راضي هستند اما مساله اي كه هست طرح وسيع اين موضوع از طرف مسئولان عاليرتبه دولت است كه در شان آنها نيست و نبايد از آن به عنوان ابزار تبليغاتي استفاده كنند.
آقاي قاسمي ادامه مي دهد : پرداخت طلب اصلا حق كشاورز از ديرباز بوده و كار شاقي انجام نشده كشاورزي كه يكسال زحمت مي كشد و با همه مشكلات گندم و ساير محصولات كشاورزي را توليد مي كند حقش نيست كه سه يا چهار ماه به دنبال طلب خود بدود حال اگر آمديم طلب آنها را به روز داديم حقش را داده ايم .
وي مي افزايد : ما فراموش نكرده ايم كه خريد چند ميليون تني گندم از كشورهايي همچون آرژانتين كانادا و جاهاي ديگر را كه تا حساب ويژه باز و پول را پرداخت نمي كرديم گندم را به مقصد ايران بارگيري نمي كردند حالا ما چه منتي داريم سر كشاورز بگذاريم كه حق او را مي دهيم حق دادن كه منت گذاشتن ندارد.
اين كشاورز نمونه كشوري كه در سال جاري حدود 100 تن گندم به دولت فروخته مي افزايد : بجاي اينكه دولت وقت و سرمايه خود را روي چنين مسايل كوچكي متمركز كند با ديدگاهي كه از رئيس جمهور و وزير جهاد كشاورزي سراغ داريم بايد بيايند مشكلات اصلي را به عنوان موضوعات اساسي مطرح و براي حل آن اقدام كنند. اگر آن مشكلات حل شود مي توانيم اميدوار باشيم كه مشكلات كشاورزان به سامان برسد.
وي ادامه مي دهد : نمي خواهم ارزش اين كار انجام شده را كم جلوه بدهم كار مهمي صورت گرفته اما رئيس جمهور محترم نمي بايست اين كار را در حضور رهبري به عنوان كاري بزرگ و دستاورد عظيم ملي در حق كشاورزان مطرح مي كرد.
اگر از مشكلات اميدها و آرزوهاي كشاورزان به عنوان يك مشكل ريشه اي كه نيازمند سالها تلاش منسجم و برنامه ريزي شده دارد بگذريم در راستاي تحقق اين هدف بزرگ و جستجوي راههاي پايدار كردن اين خودكفايي مهندس كمال ذبيحي مجري طرح هاي ويژه وزارت جهاد كشاورزي هم در گفت و گو با گزارشگر ما در توضيح آخرين ميزان خريد گندم و راههاي كسب اين موفقيت مي گويد : خريد گندم مازاد بر نياز كشاورزان تا تاريخ 25 مهر ماه جاري از مرز 11 ميليون و 400 هزار تن گذشت كه در مقايسه با مدت زمان سال قبل كه 10 ميليون و 900 هزار تن بوده 4 7 درصد افزايش داشته است . و نسبت به كل خريد گندم سال گذشته هم تاكنون حدود 440 هزار تن و حتي نسبت به سال ركورد (83 ـ82 ) 180 هزار تن افزايش خريد داشتيم .
وي مي گويد : در آن سال كل خريد گندم مازاد بر نياز كشاورزان 11 ميليون 210 هزار تن بوده است و كل نياز گندم كشور در سال جاري كه از سوي وزارت بازرگاني اعلام شده 11 ميليون و 100 هزار تن است كه تاكنون هم حدود 300 هزار تن نسبت به كل نياز كشور خريداري شده كه آن هم به ذخيره استراتژيك گندم كشور اضافه مي شود.
آقاي ذبيحي ادامه مي دهد : درسال جاري علاوه بر اينكه در ميزان خريد گندم رشد خوبي داشتيم و حتي ركورد جديدي هم نصيب كشور شده كه بايد از همه دست اندركاران خصوصا كشاورزان بزرگوار تشكر كرد كه اين افتخار را نصيب كشور كردند و صد البته در مرحله اول بايد لطف خداوند را مرهون اين كار دانست .
وي مي گويد : در سال جاري همچنين و موفقيت قابل توجهي در پرداخت طلب كشاورزان داشتيم و تاكنون بيش از يك ميليون و 490 هزار نفر از كشاورزان گندم مازاد بر نياز را تحويل دولت دادند و بيش از 2 هزار و 400 ميليارد تومان وجه كشاورزان پرداخت شده است .
وي مي افزايد : اين حركت مبارك كه حاصل تلاش هماهنگ شركت بازرگاني دولتي سازمان تعاوني روستايي كشور و بانك ملت بوده رضايت كشاورزان را در سطح كشور جلب كرده است و سبب شده كه كشاورزان وجه نقد خود را به طور معمول كمتر از 24 ساعت دريافت كنند . كه تاكنون موردي از نارضايتي كشاورزان بابت دريافت طلب خود نداشتيم .
وي ادامه مي دهد : اين حركت باعث رضايتمندي كشاورزان شده كه خود انگيزه بسيار خوبي براي ترغيب كشاورزان جهت افزايش توليد گندم در سالهاي آينده بوده است .
مجري طرح هاي ويژه جهاد كشاورزي درباره كيفيت گندم هاي خريداري شده هم مي گويد : خوشبختانه درصد سن زدگي گندمهاي خريداري شده در سال جاري بسيار پائين بوده و تعداد كاميونهايي كه حامل گندم سن زده بوده نسبت به سال گذشته به حداقل رسيده است و دليل آن هم به دليل فعاليت گسترده شبكه مراقبت از سن گندم و قطع كامل سمپاشي هوايي و انجام سمپاشي زميني باعث مهار سن گندم بوده است .
وي علت مهار آفت سن را سمپاشي زميني اعلام مي كند و مي افزايد : دقت سمپاشي زميني به مراتب بيشتر از سمپاشي هوايي است كه هم سطح مبارزه را كاهش مي دهد و هم كيفيت مبارزه ارتقا مي يابد.
وي مي افزايد : در سال زراعي 84 ـ83 سطح مبارزه با سن گندم يك ميليون و 350 هزار هكتار بوده و در سال جاري به يك ميليون و 60 هزار هكتار كاهش يافته است كه هر قدر سطح مبارزه كاهش يابد و سن زدگي هم كاهش يابد موفقيت محسوب است .
وي ادامه مي دهد : اگر به دنبال عوامل موثر در پايداري توليد گندم هستيم بايد اين عوامل را در نظر بگيريم كه علاوه بر افزايش درامد كشاورزان باعث كاهش آلودگي به سموم دفع آفات نباتي هم شده است .
مهندس ذبيحي مي گويد : هم اكنون در اكثر مناطق كشور كار خريد گندم به اتمام رسيده و تنها در برخي از مناطق سردسير اين كار ادامه دارد اگر چه ما موظف هستيم تا هر زمانيكه كه كشاورزان گندم مازاد بر نياز داشته باشند كار خريد را انجام دهيم .
وي تسهيل در روند پرداخت وجه كشاورزان را هم از جمله راهكارهاي مناسب براي پايداري در توليد گندم ارزيابي مي كند و مي افزايد : پرداخت طلب كشاورزان هم اكنون از طريق سيم « جام » انجام مي شود كه وزارت بازرگاني به حساب بانك مي ريزد و حتي اگر بانك موجود نداشته باشد بانك ملت موظف شده از منابع داخلي خودش مبالغ را پرداخت كند و دولت به بانك بدهكار مي شود كه خوشبختانه تاكنون هم كارها بدون نقص اجرا شده است .
باتوجه به اينكه در سال جاري خشكسالي به حدود 3 ميليون و 200 هزار هكتار از اراضي زير كشت محصول گندم آسيب وارد كرده با اين وضعيت آيا در سال جاري سطح زير كشت گندم افزايش يافته يا در همين سطح زير كشت افزايش راندمان توليد داشته ايم كه دراين باره نيز مجري طرح هاي ويژه محصولات كشاورزي مي افزايد : علاوه بر موارد مطرح شده عوامل ديگري هم باعث افزايش عملكرد و افزايش توليد گندم در سطح ثابت اراضي زير كشت بوده است كه بايد به حضور مهندسان ناظر به عنوان كارشناسان غير دولتي حامي كشاورزان نام برد اين مهندسان در قالب بهبود مديريت مزرعه فعال هستند كه تعداد آنها به 4 هزار و 500 نفر رسيده است و اگر نتوان به طور دقيق مشخص كرد حضور اين افراد چند درصد باعث افزايش توليد و افزايش عملكرد شده ولي تاثير مثبت اين افراد جوان بسيار چشمگير بوده است اين طرح به عنوان يكي از طرحهاي كليدي خودكفايي گندم هست كه در آينده هم علاوه بر افزايش تعداد اين مهندسان در مزارع بر كيفيت كار آنها و ارتقا سطح علمي و معلومات كشاورزان افزوده مي شود.
وي تامين به موقع نهادهاي مورد نياز كشاورزان را از ديگر عوامل موثر در پايداري خودكفايي گندم اعلام مي كند و مي افزايد : وقتي كه مامي گوئيم وضعيت توليد گندم در كشور به سمت پايداري در توليد پيش مي رود براساس آمار است زيرا در چهار سال گذشته توليد گندم در كشور بيش از 10 ميليون تن بوده كه آب و هوا هم نتوانسته از خودكفايي محروم كند. آب و هوا بي تاثير در توليد نيست ولي امكانات به گونه اي فراهم شده كه تاثير آب و هوا به حداقل رسيده است .
آقاي ذبيحي مي افزايد : بايد بپذيريم شرايط اقليمي در كشور ما بخاطر فراواني كشت ديم اثرگذار است زيرا 4 ميليون هكتار از 6 5 ميليون هكتار از اراضي زير كشت گندم كشور ديم است قطعا شرايط جوي اثر مي گذارد اما امكاناتي ديده شده كه اثر آن كم شود از جمله ترويج عميق كارها وتوصيه هاي كشاورزي براي استفاده از فن و تكنولوژي و علمي كردن مسايل كشاورزي كه تاثير به سزايي براي خودكفايي در توليد گندم داشته است .
وي مي گويد : در سال جاري 420 هزار تن بذر اصلاح شده گندم آماده توزيع داريم در حاليكه در كشور ما بيش از 60 رقم گندم آبي وديم مصرف مي شود.
مجري طرح هاي ويژه كشاورزي در خصوص خودكفايي كشور در ساير محصولات استراتژيك همانند جو هم مي گويد : سياست وزارت كشاورزي اصلا سياست تك محصولي توليد گندم نيست و دانه هاي روغني ذرت جو برنج و شكر را هم در كنار هم و در راستاي سياست پايداري در توليد گندم مي بينيم و از آن حمايت مي كنيم . زيرا معتقديم « كشت گندم به دنبال گندم » پايداري خودكفايي گندم را تهديد مي كند و شعار ما اين است « كلزا بكاريد و گندم را بيشتر و بهتر برداشت كنيد. »
وي مي گويد : اين كار براي كشاورزان هم ثابت شده كه در جاهايي كه پس برداشت گندم دانه هاي روغني از جمله كلزا كشت شده از افزايش عملكرد بين 15 تا 20 درصد به نفع گندم بوده و بيماري پاخوره گندم هم تا 80 درصد كاهش يافته است .
وي مي افزايد : در اين شرايط سياست محوري كشور جلوگيري از افزايش سطح زير كشت گندم است و تنها به افزايش بهره وري تنوع كشت كاهش ضايعات و كاهش هزينه هاي توليد براي افزايش توليد با همين سطح زير كشت فكر مي كند.
وي مي گويد : ما حتي در اراضي شيب دار و داراي خاك نامناسب كه عملكرد توليد گندم پايين هست به كشاورزان توصيه مي كنيم به جاي گندم ديم در اراضي كم بازده علوفه هاي ديم كشت كنند تا خاك پايدار شود.
همچنانكه خودكفايي در توليد گندم در كشور پايدار شده اميدواريم برنامه ريزيها به گونه اي طبق قانون برنامه چهارم پيش رود كه در سال 87 در محصولات استراتژيك ديگر همچون برنج ذرت جو شكر و علوفه دامي به خود كفايي برسيم
قاسمي كشاورز گندمكار : من امسال 100 تن گندم به دولت تحويل دادم اما انتظار نداشتم دولت پرداخت طلب كشاورزان را موضوعي تبليغاتي كند زيرا پرداخت حق نبايد با منت همراه باشد
مهندس كمال ذبيحي مجري طرح هاي ويژه جهاد كشاورزي : در سال جاري تاكنون 11 ميليون و 400 هزار تن گندم مازاد بر نياز از يك ميليون و490 هزار كشاورز گندمكار خريداري و بيش از 2 هزار و 400 ميليارد تومان به كشاورزان پرداخت شده است
خودكفايي ايران در توليد گندم پايدار شده زيرا در چهار سال گذشته عليرغم مشكلات جوي هيچگاه ميزان خريد گندم مازاد بر نياز كشاورزان از 10 ميليون تن كمتر نبوده است