« دائره المعارف قرآن كريم » اثري است كه در چندين مجلد و توسط مركز
فرهنگ و معارف قرآن تحقيق و تدوين يافته و به صورت كتاب مرجع در
اختيار اهل پژوهش و مشتاقان معارف قرآني قرار گرفته است . اين اثر توسط
دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم به طبع رسيده است . مركز فرهنگ و
معارف قرآن درباره هدف تدوين اين كتاب و اصول و ضوابط نگارش آن
توضيحاتي دارد كه از نظر مي گذرانيم .
هدف اصلي اين دائره المعارف
عبارت از ارائه اطلاعات ناب و اصيل در
قلمرو موضوعات قرآني است ; به گونه اي كه اهل تحقيق در اين موضوعات
را به مثابه منبعي مادر و ماندگار
از منابع فرعي بي نياز كند. در كنار اين هدف
اصلي و خاص
غرض عمومي تدوين دائره المعارف حاضر اين است كه
مخاطبان دانش پژوه در حد مطالعات پايه اسلامي نيز بتوانند از پژوهش هاي
اصيل و قويم قرآني بهره گيرند; از اين رو
كوشيده شده تا طلاب و
دانشجويان و عموم دانش پژوهان آشنا به مباني قرآني نيز به فراخور توان و
در عرصه مطالعات عمومي يا تخصصي خود
بتوانند از مقالات اين
دائره المعارف استفاده كنند. روشن است كه اين غرض عمومي
در جنب آن
هدف اصلي تامين مي شود و اين دو
تزاحمي با هم نخواهند يافت .
برخي از اصول و ضوابط تدوين دائره المعارف قرآن كريم به طريق ذيل
است :
.1 براي حفظ اصل بي طرفي و علميت
همه آرا و ديدگاههاي مهم و
مبنايي در هر موضوع و مساله به صورت مستند و بدون افزايش و كاهش
آورده مي شود; سپس نقدهاي علمي وارد بر هر ديدگاه ذكر
و آراي موافقان و
مخالفان بدون تصرف ارزش داورانه نقل مي گردد. براي آن كه عموم
مخاطلبان دائره المعارف بتوانند از بحث بهره برگيرند
حاصل مواجهه هاي
علمي مزبور به صورت گزارش و تحليل بي طرفانه درج مي شود. بديهي است
كه چنان چه مولف مقاله در موضوعي داراي راي خاص باشد
آن راي در
رديف همان آراي پيش گفته و به همان شيوه جلوه خواهد كرد.
.2 شيوه طرح مطالب در هر مقاله به گونه اي است كه به آرا و عقايد
خاص مذاهب و مكاتب اسلامي احترام نهاده شود و هرگونه نقد ديدگاه هاي
غيرشيعي يا غيرمشهور با روشي منصفانه و علمي صورت پذيرد تا از هر نوع
تشنج يا دامن زدن به اختلاف هاي مذهبي پرهيز گردد. هم چنين در نقد و
تحليل ديدگاه هاي دانشمندان مسلمان و غيرمسلمان
كوشيده مي شود تا
صرفا از جنبه علمي و تحقيقي به آراي آنان نگريسته . و از داوري هاي
شخصي كه خارج از حيطه تخصصي هر مقاله است
پرهيز شود.
.3 مباحث فقهي طرح شده در اين دائره المعارف
صرفا با روي كرد
علمي و پژوهشي و با عنايت به قلمرو مقالات مربوط تنظيم مي شود; از
اين رو
هرگز نبايد انتظار داشت كه همواره و لزوما جنبه كاربردي اين
مباحث حفظ شود و مقلدان را در عمل سودمند افتد; پس آراي فقهي مطرح
شده
لزوما جنبه فتوايي ندارند.
.4 در مباحث تاريخي
گاه گزارش هايي آمده اند كه از لحاظ ارزشي مورد
تاييد نيستند; اما جنبه علمي بحث
نقل آن ها را اقتضا كرده است ; البته
كوشيده شده تا گزارش هاي مرتبط با جنبه هاي عقيدتي و كلامي
ريزكاوي و
نكته هاي تنش زاي آن ها به قدر كافي نقادي شود.
.5 با توجه به هدف اصلي و غرض عمومي تدوين اين دائره المعارف
هر
مقاله فقط به ارائه آن بخش از اطلاعات در هر موضوع مي پردازد كه جنبه
تحقيقي داشته باشد; از اين رو
جنبه هاي تبليغي و ارشادي محض
به
خودي خود
مورد نظر نخواهند بود; گرچه در عمل ممكن است چنين
جنبه هايي نيز تامين شوند.
.6 منابع مقالات
منحصر به كتاب هاي چاپ شده نيستند و هنگام لزوم
از كتاب هاي خطي
مقالات
رساله ها و پايان نامه هاي حوزه اي و دانشگاهي
نيز بهره گرفته شده است . بنابرآن است كه منابع مقالات دائره المعارف كاملا
معتبر باشند; يعني از جنبه كتاب شناسانه
از متون مرجع و اصيل و دست
اول به شمار آيند. فقط در مواردي به متون درجه دوم
ازجمله منابع معاصر
استناد مي شود كه ضرورتي در ميان باشد; به طور مثال موضوع مورد بحث
در منابع اخير
تازه و ابتكاري يا مشتمل بر ديدگاه و تحليلي نو باشد. گرچه
در هر مقاله
كوشيده شده از عمده منابع علمي و معتبر در قلمرو آن مقاله
استفاده شود
در استفاده از آثار دانش وران غيرمسلمان و نيز در مراجعه به
آثار مسلمانان غرض ورز و متعصب
نكته سنجي و درك مواضع حساس
همواره مدنظر است . در ضمن گفتني است كه ارجاع مطلبي به يك منبع
لزوما بدان معنا نيست كه مطلب مزبور در همان منبع تلقي به قبول نيز شده
باشد.
.7 در انديشه داشتيم كه نشاني منابع را برپايه باب و فصل بياوريم تا
يافتن روايت ها و گزارش ها از كتاب هايي كه داراي چاپ هاي گوناگون هستند
سهل شود; اما بيم از پرحجم شدن مجموعه سبب شد تا نشانه دهي به روال
متعارف صورت پذيرد.
.8 همه مقالات اين دائره المعارف داراي روي كرد قرآني هستند و چنان
چه مباحثي در قلمروهاي ديگر مطرح شده اند
صرفا از باب ضرورت و
ارتباط با آن روي كرد قرآني است ; پس اگر گه گاه از مباحث كلامي يا تاريخي
به صورت تخصصي سخن به ميان آمده
از آن جهت بوده كه ضمن حفظ
روي كرد قرآني
براي شرح و گسترش تخصصي آن موضوع
از مباحث مزبور
هم بهره گرفته باشيم .
.9 چنان چه موضوعي داراي جنبه هاي گوناگون باشد
به اقتضاي
روي كرد قرآني حاكم بر هر مقاله
از همه آن جنبه ها ياد مي شود; به طور مثال
در مقاله « آب » به همه جنبه هاي موضوع كه در دايره بحث قرآني جاي
مي گيرند
پرداخته مي شود.
.10 جز در هنگامه هاي ضرور و حساس
هم چون مباحث مهم كلامي
ارزيابي و نقدي درباره صحت و سقم گزارش هاي مربوط به شان نزول ها
صورت نمي پذيرد; چرا كه عموما چنين ارزيابي هايي در قلمرو مقالات اين
دائره المعارف
داراي نقش خاص و تبيين كننده اي نيستند.
.11 حجم هر مقاله متناسب با جاي گاه و اهميت موضوع آن تعيين
مي شود. اين جاي گاه و اهميت
با عنايت به نوع موضوع
تعداد آيات
ميزان
علميت
نقش و تاثير محتواي مقاله در كل مجموعه
ميزان نياز جامعه
علمي
و حضور و نقش آن موضوع در تاريخ مباحثه ها و پژوهش هاي قرآني
تبيين و ارزيابي مي شود.
.12 پيكره دائره المعارف كه از ديدي مشرفانه نگريسته و مجموعه
اجزاي صوري و محتوايي را شامل مي شود
« هندسه دائره المعارف » عنوان
مي گيرد. هندسه دائره المعارف با عنايت به نقش و كاربرد هر جز
طراحي
شده است ; به گونه اي كه ارتباط منطقي ميان همه اجزا حفظ شود. به اين
منظور
كوشيده شده تا مقالات هم رتبه
داراي حجم يك سان يا نزديك به
هم باشند; نوع حروف و نحوه چينش واحدهاي مقاله با رعايت دو اصل
« هماهنگي صورت و محتوا » و « خوش نمايي و مخاطب پسندي » صورت
پذيرد; زبان كل مقالات يك نواخت و در حوزه سبك واحد و شيوه نقل قول
و استناد و نيز اصول استدلال در همه آن ها
مشابه باشد.
.13 در نسبت دادن مطلبي به كسي
دو اصل رعايت مي شود : صاحب
مقاله اطمينان داشته باشد كه آن نسبت درست است
و ذكر مطلب مزبور و
استنادش به آن فرد در روند علمي و پژوهشي مقاله موثر باشد.
حساسيت انگيزي و ايجاد تنش
با اهداف دائره المعارف نويسي سازگار
نيست و در نسبت دادن آرا به اين اصل مهم توجه شده است .
.14 بهره گيري از شيوه نقل قول مستقيم
مقاله دائره المعارفي را طولاني
مي كند و سبب مي شود كه زبان مقاله از يك دستي و همواري خارج شود;
زيرا عين مطالب منقول كه به دوره ها و سبك هاي گوناگون زماني و زباني
مربوط است
گاه با نثر معيار امروز تناسب ندارد; بنابراين
در نقل مطالب
ديگران
چكيده سخن آورده مي شود نه عين الفاظ
مگر آن كه عين لفظ در
انتقال معنا نقشي خاص و كليدي داشته باشد.
.15 مقالات تا حد امكان از استقلال برخوردارند و كوشيده شده تا فهم
مطالب يك مقاله به مطالب بيرون از آن وابسته نباشد. از سوي ديگر
محدودكردن دامنه مدخل در ضمن متن صورت مي گيرد; به همين دليل
از
ارجاع هاي برون مقاله اي كم تر استفاده شده است .
.16 گاه برخي واژگان كه در يك مقاله به كار مي روند
خود نيز به طور
مستقل مدخل اصلي هستند. قواعد تدوين دائره المعارف اقتضا مي كند كه به
توضيح آن واژگان پرداخته نشود يا به حد ضرورت بسنده
و مطالب مربوط
به هر يك
در مقاله مستقل آن درج شود; با اين حال
براي آن كه خوانندگان
اين ارتباط را دريابند. برروي مدخل هاي مرتبط
ستاره اي نهاده شده است ;
به طور مثال در مقاله آب
برروي واژگاني چون ابر
باد و باران
ستاره اي
گذاشته شده تا خوانندگان دريابند كه اين ها
خود
داراي مقالات مستقل
هستند; البته از آن جا كه پرونده مدخل هاي دائره المعارف باز است و نيز به
برخي از واژگان مدخل هاي مرتبط در مقاله تصريح نشده
ارائه كامل
مدخل هايي كه به نحوي به مقاله مربوط مي شود
ميسر نبوده است .
.17 هرگاه مقاله اي داراي بخش هاي كاملا مستقل و تخصصي باشد
مولفان
جداگانه مامور نوشتن آن ها مي شوند و امضاي هر يك در ذيل بخش
مربوط مي آيد; با اين حال
انسجام مجموعه مقاله با اشراف ويراستار
دائره المعارف حفظ مي شود.
.18 باعنايت به اين كه براي نگارش واژگان در زبان فارسي امروز
هنوز
شيوه خطي واحد تدوين نشده است
در اين دائره المعارف كوشيده شده از
رفتار سليقه اي پرهيز شود و شيوه خطي متعارف و در عين حال منطبق
بااصول دستور زبان و زبان شناسي انتخاب گردد; به گونه اي كه از افراط و
تفريط پرهيز شود. توجه به اصل مهم « وحدت روش » در كنار اصول مذكور
همواره مدنظر بوده است . آيات
همواره به شيوه خط موسوم به « رسم الخط
عثمان طه » درج مي گردند; زيرا اين رسم الخط در جهان اسلام فراگير شده
است
اكثر قريب به اتفاق مصاحف امروزين با همين شيوه خط
عرضه
مي شوند...
*****
درسي از مكتب امام علي (ع )
مهم ترين معيار در دوست يابي
|
« دوستي » ها و « همگرايي » ها از ضرورت هاي بزرگ اجتماعي محسوب
مي شوند و به هيچ وجه نمي توان اين اصل حياتي و محوري در شكل گيري و
انسجام پيوندها و رابطه ها را ناديده انگاشت و به ايجاد گسست در اين
همگرايي و ارتباط پرداخت .
اهميت و ارجمندي دوستي ها و همگرايي ها و نقش بنيادين و حائز
اهميتي كه در حيات اجتماعي ايفا مي كنند
ضرورت تدقيق و تعميق در اين
امر حياتي را ايجاب مينمايند. اين تدقيق و تعميق ها از جنبه ها و زاويه هاي
مختلف شايسته نگرش و بررسي مي باشد و داراي ابعاد و جلوه هاي متعددي
است كه هر كدام از آنها بايد به طور مستقل مورد توجه قرار گيرند.
يكي از اين جلوه ها
ضابطه مندكردن صحيح دوستي ها و رفاقت ها
مي باشد كه تعاليم اجتماعي اسلام به آن توجه اي خاص مبذول مي دارد و به
سهولت و راحتي از كنار آن نمي گذرد.
در ضابطه مندي دوستي ها و همگرايي ها
معيارهاي مختلفي حضور
مي يابند و به نقش آفريني مي پردازند كه يكي از مهم ترين آنها « آزمون »
مي باشد.
آزمون و آزمايش
معيار و محكي است كه دوستان سالم را از ناسالم
تميز و تفكيك مي دهد و به طرد و نفي افراد فاسد و جلب و جذب اشخاص
صالح مي انجامد. اين معيار و محك چنانچه به درستي مورد توجه و عمل
دقيق قرار گيرد حريم پاك دوستي ها و همگرايي ها را از نفوذ و ورود افراد
ناسالم مصون مي دارد و از آفات و زيان هاي ناشي از رفتار مذموم و ناپسند
آنان جلوگيري مي كند.
حضرت امام علي (ع ) در رهنمود ژرف خويش اينگونه به ضرورت
وجود معيار آزمون و آزمايش در گزينش دوستان و رفيقان تصريح مي نمايند :
« كسي كه قبل از انتخاب و گزينش دوستان و برادران
آنان را آزمايش
نكند
فريب خواهد خورد و به همنشيني بدكاران كشيده خواهد شد. »
اين رهنمود بيدارگر
به اين واقعيت انكارناپذير اشارت دارد كه اولا
وجود معيار آزمون براي گزينش دوستان و رفيقان اصلي است بسيار مهم و
ضروري كه نبايد از آن غفلت ورزيد. ثانيا هرگونه قصور و تسامحي كه در به
كارگيري آزمون صحيح براي انتخاب دوستان رواداشته شود
با نتيجه تلخ و
ناگواري چون فريب خوردگي و سقوط در دامان معاشران فاسد منتهي خواهد
گرديد.
در عرصه هاي حيات اجتماعي بسيار مشاهده كرده ايم كه برخي از
نوجوانان و جواناني كه به گمراهي افتاده اند ابتدا در سلامت نفس و روح و
روان به سر مي برده اند و رفتاري نيك و عملكردي مفيد داشته اند
لكن در اثر
خودداري از عمل دقيق به معيارهاي « دوست يابي » كه يكي از آنها « آزمون »
مي باشد
فريب خورده اند و در دام دوستان ناسالم و فاسد گرفتار آمده اند.
آزمايش كساني كه بايد به صورت دوست و برادر به حريم زندگي انسان
وارد شوند در درجه اول بايد دقيق و عميق باشد و از سطحي نگري و
ساده انديشي منزه گردد. و در درجه دوم بايد در ابعاد مختلف و موضوعات
گوناگون تحقق يابد تا به اين وسيله با اطمينان بيشتر همراه شود. اين ابعاد و
موضوعات را مي توان به صورت بررسي عقايد و باورها
كه چيست و از چه
آبخشوري سرچشمه مي گيرد
و تربيت و پرورش
كه بر چه ضوابط استوار
است و شكل گيري آن به چه ميزان است
و اخلاق و مقدار پايبندي به
فضايل و دوري از رذايل
عبادت و پرستش خدا و مراقبت ها و نظم و
سامان هاي آن
و اخلاص ها و وفاداري ها و فداكاري ها و صداقت ها
كه
چسان و داراي چه كيفيتي مي باشند
به حيطه آزمون وارد كرد و در نهايت
دوستان سالم را گزينش نمود و از افراد ناسالم و ناپاك فاصله
گرفت .
كساني كه مي خواهند نه تنها حريم جان و روح خويش
كه حريم
خانواده خود را نيز از نفوذ دوستان ناصالح و فاسد و بدكار مصون و محفوظ
نگاه دارند
و همچنين مايلند از شخصيت اجتماعي مفيد و سالمي برخوردار
گردند و اعتماد و اطمينان و صميميت و اكرام و احترام مردم را جلب نمايند
و در آرامش و سلامت به مواجهه و تعامل با ديگران اهتمام ورزند
بايد هرگز
و در هيچ شرايطي از روش دقيق و همه جانبه آزمون و آزمايش در دوست يابي
غفلت نورزند و به تسامح و سطحي نگري گرفتار نيايند.
در عرصه هاي حيات اجتماعي بسيار مشاهده كرده ايم كه
برخي از نوجوانان و جواناني كه به گمراهي افتاده اند ابتدا در
سلامت نفس و روح و روان به سر مي برده اند و رفتاري نيك و
عملكردي مفيد داشته اند
لكن در اثر خودداري از عمل دقيق
به معيارهاي « دوست يابي » كه يكي از آنها « آزمون » مي باشد
فريب خورده اند و در دام دوستان ناسالم و فاسد گرفتار
آمده اند
اهميت و ارجمندي دوستي ها و همگرايي ها و نقش مهمي كه
در شكل گيري و انسجام پيوندها و رابطه ها ايفا مي كنند
ضرورت تعميق و ضابطه مندي آنها را ايجاب مي نمايد و هرگونه
غفلت و تسامحي را در اين امر حياتي نفي مي كند
*****
ارجمندي و سربلندي
|
حضرت علي (ع ) :
براي سربلندي و افتخار دنيا
به رقابت برنخيزيد... زيرا عزت و افتخارات آن
در حال انقطاع و از بين رفتن است .
افراد ذليل و خوار در نظر من عزيز و سربلندند تا حقشان را بگيرم
و افراد
نيرومند در نظرم ضعيف و كوچكند تا حق ديگران را از آنها بستانم .
هر عزيري غير از خداي تعالي خوار و ذليل و هر نيرومندي غير از او ضعيف و
ناتوان است .
هر موجودي در برابر خداوند خاضع است
و هر موجودي به ياري او
برپاست
خداوند بي نيازكننده هر فقير و مستمند و عزت دهنده هر خوار و ذليل و
نيروبخش هر ضعيف و ناتوان و پناهگاه هر دردمند و مصيبت زده است .
شرافتي بالاتر از اسلام وعزتي ارجمندتر از تقوا نيست .
هيچ عزتي همانند حلم و بردباري نيست .
ارجمندي مومن در بي نيازيش از مردم است .
هر كه عزت و سربلندي را با ستم و باطل بخواهد خداوند از روي حق و
انصاف برايش خواري و ذلت نصيب گرداند.
عزت و سربلندي با قناعت و بي اعتنايي به آنچه در دست مردم است مي باشد.
| | |