يكي از رنج هاي بزرگ و طاقت فرسا كه همواره جامعه اسلامي را در همه اعصار و زمان ها با مشكل و مانع مواجه ساخته و آزادگان و فرزانگان را به غربت نشانده و در اندوه فرو برده و خانه نشين نموده و يا از حضور و فعاليت جامع و فراگير و متناسب با دانش ها و بينش ها و تدبير و تجربه ها و مديريت هاي كارآمد و تاثيرگذارشان بازداشته و به حداقل نقش آفريني رسانده است فقدان و غيبت « شناخت و بصيرت و آگاهي » و حضور و تحرك « جهل و جمود و تحجر » است .
اين رنج بزرگ از صدر اسلام و با فعاليت مخرب جاهلان و قشري گرايان آغاز گرديد و تا امروز ادامه دارد و همچنان مشكل و سختي مي آفريند و از رشد و پويايي باز مي دارد و مانع وسعت تلاش هاي صادقانه و سازنده وارستگان و آزادگان فكور و بصير مي شود كه از مشاهده تنگناهاي فقر و محروميت در زندگي مردم مغموم و اندوهناكند و به عدالت مي انديشند و جستن راه هاي تحقق عيني آن در همه ابعاد و جلوه ها به منظور آماده كردن زمينه هاي مساعدي كه هم معرفت هاي ديني را به تزايد مي رساند و هم سلامت معنوي مي آفريند و هم سعادت مادي و رونق اقتصادي به بار مي آورد.
علي (ع ) آمده بود تا در فضاي جامعه و سرزمين وسيع اسلامي « عدالت » را طنين اندازد و همه جلوه ها و ابعاد آن يعني عدل اقتصادي عدل سياسي عدل اجتماعي و عدل اخلاقي را به تجلي درآورد و به همه شئون حيات مادي و معنوي انسان رونق و رشد و پويايي بخشد. و علي (ع ) از همان ابتدا با رنج و درد و تحمل جهل و جمود مواجه گشت كه همواره جان او را خست و شيرازه تدبيرهايش را گسست .
« جهل » رنجي اندك نيست و عارضه اي كوچك به شمار نمي رود و مانع و مشكلي حقير و سست نمي باشد.
جهل به درد و بيماري فرسوه و كهنه اي مي ماند كه سالهاي مديد از عمر آن سپري گشته و در مان آن سخت و دشوار گرديده و هر روز در مملكت وجود پيشروي مي كند وزيان و خطر مي آفريند.
جامعه مبتلا به جهل و فعاليت هاي ناسالم و فاسد جاهلان به همان پيكري مي ماند كه غده اي سرطاني درحال نفوذ و چنگ اندازي به همه ياخته ها و سلول ها براي فروپاشي و انهدام آن مي باشد و تا مرگ و نابودي كامل همچنان شتاب مي گيرد و آسيب مي آفريند.
قرآن كريم به زيبايي تمام انسان جاهل را به « كور » تشبيه مي كند كه هيچ نمي بيند و همواره در تاريكي و ظلمت است همچنان كه انسان صاحب عقل و شناخت را به « بينا » تشبيه مي نمايد كه همواره در شناخت و آگاهي و روشنايي مي زيد.
در اين آيه شريفه قرآني تعمق ورزيم كه مي فرمايد : « آيا كور و بينا با هم برابرند چرا نمي انديشيد » 1 و دريابيم كه اين نگرش قرآني شناختي درباره آفت جهل و خطر جاهلان مي آفريند كه همه واقعيت هاي دردناك را درباره اين عارضه و رنج بزرگ نمايان مي سازد2.
در نگاه اين آيه شريفه جاهل نه كور جسمي كه به دليلي ـ يا مادرزاد يا حادثه و رخداد ـ ديدگانش را از دست داده است بلكه جاهل به كوري فكر و دل و جان مبتلا مي باشد و اين نوع كوري است كه مذموم و نكوهيده و براي جامعه انساني خطرناك مي باشد و هرگز قابل مقايسه با نابينايي جسمي نخواهد بود.
اين كلام اميرالمومنين (ع ) كه مي فرمايد : « چشم سر را از دست دادن آسان تر است تا چشم دل » 3 اشارتي است صريح و دقيق به كوري فكر و جان و دل كه از كوري چشم بسيار خطرناك تر مي باشد.
به هر ميزان كه جهل و ناآگاهي به جامعه چنگ مي اندازد و آفت و زيان مي آفريند و به جمود و ركود سوق مي دهد آگاهي و شناخت و معرفت بسترساز رشد و كمال و پيشرفت هاي همه جانبه جامعه انساني است و اهميت آن به حدي است كه « هيچ حركتي نيست جز اين كه در آن به شناخت نياز مي باشد » و همواره در هر صحنه و عرصه از حيات فردي و اجتماعي اين معرفت و شناخت هاي دقيق و عميق است كه « راه » مي گشايد و « بيراهه » ها را مسدود مي سازد.
علي (ع ) با مردمي مواجه بود كه در حلقه هاي جهل و ناآگاهي گرفتار آمده بودند و به دليل ابتلا به كوري فكر و دل حقايق و واقعيت ها را نمي شناختند و جبهه هاي « حق » و « باطل » و پيشوايان و پيروان آنها را اشتباه مي گرفتند و همين جهل و ناآگاهي و جمود در مراحل بعدي و به طور طبيعي آنان را به جبهه باطل وارد كرد و به اطاعت از پيشوايان ضلالت و گمراهي در آورد و با چرب و شيرين دنيا عادت داد و تحت تاثير جاذبه هاي پول و ثروت هايي كه از سران جور و ستم دريافت كردند به هر عمل زشت و خيانت بار و جنايت آميز تن دردادند. نه تنها شهادت پيشواي بزرگ عدل و داد حضرت علي (ع ) كه در مقاطع ديگر به خاك و خون افتادن امام حسن مجتبي (ع ) و حضرت اباعبدالله الحسين (ع ) معلول حضور آفت جهل در جامعه و فعاليت مخرب جاهلان مي باشد.
براي نماياندن غربت و مظلوميت علي (ع ) ـ كه جهل و جمود در دوره حيات و حكومت او در بالاترين مرتبه قرار داشت و تحرك و فعاليت هاي جاهلان و متحجران در اين مقطع تاريخي به اوج خود رسيده بود ـ چه واژه ها و عبارات و تعابيري مي تواند نقش آفريني كند كه بتوان آنها را همپايه سخنان دردناك و سوزنده آن حضرت در اين باره قرار داد
سخنان علي (ع ) درباره نماياندن فعاليت هاي مخرب جاهلان و رنج هاي ناشي از آن فراوان است و ناگزير به گزيده هستيم و اشاره سريع .
اميرمومنان (ع ) درباره جنگ صفين ـ كه نبرد جبهه حق با جبهه باطل و رويارويي علي (ع ) و يارانش با معاويه و لشكريانش با شدت و حرارت آغاز و مراحل مختلف آن سپري شد و در نهايت زمان پيروزي جبهه حق رخ نمايان ساخت و با جهل و قشري گرايي خيل عظيمي از سپاهيان امام (ع ) همه چيز به نفع جبهه باطل و معاويه تغيير كرد ـ اينگونه دردمندانه و غمگنانه سخن مي گويد :
« معاويه با مرگ فاصله چنداني نداشت و براي او چاره اي جز فرار باقي نمانده بود. از اين رو بر اسب خود جهيد و پرچم خود را سرنگون كرد و در كار خود درمانده ماند كه چه تدبيري انديشد
از فرزند عاص ياري خواست و از راي او جويا شد. عمروعاص نظر دارد كه قرآن ها را بيرون آورند و برفراز پرچم ها نصب كنند و مردم را به فرماني كه كتاب خدا بر آن گوياست فراخوانند... براي معاويه كه راهي جز فرار يا كشته شدن باقي نمانده بود اجراي اين حيله فرصتي بود كه امكان زنده ماندن او را فراهم مي ساخت ... گروه بي شماري از لشكريان فريب خوردند و برحكم قرآن دل بستند و پنداشتند كه فرزند هند جگر خوار به آنچه گفته است وفا مي كند.
به آنهاگفتم : اين مكر و نيرنگ است كه معاويه با دستياري رفيقش برپا ساخته و او بزودي بر آنچه گفته است پشت خواهد كرد.
اما آنها كه حرف هاي معاويه را گوش داده و ياوه هاي او را باور كرده بودند همگي به نداي او پاسخ گفتند و سخن مرا هيچ انگاشتند و از فرمانم سرتافتند (و در برابرم ايستادند و گستاخانه گفتند) : تو را چه پسند باشد و چه نباشد خواسته باشي يا نخواسته باشي ما به جنگ ادامه نخواهيم دادو پيشنهاد معاويه را مي پذيريم . (4 )
امير مومنان (ع ) شدت حضور جهل و ظاهربيني در ميان سپاهيان خود را آنگونه ترسيم مي كند و حرارت و اشتياقشان در جاري كردن آثار خطرناك و مضمحل كننده حمق و جمودشان را آنگونه رو به تزايد مي داند كه در ميان آنان مي شنود كه اينگونه تهديد مي نمايند : « چنانچه علي با ما همكاري نكند و همچنان بر ادامه جنگ پافشاري نمايد او را همانند عثمان مي كشيم و يا خود و خاندانش را تسليم معاويه مي كنيم . » (5 )
و نيز اين جهل و جمود آنگونه فكر و روح جاهلان و قشري گرايان را محصور مي كند كه وقتي علي (ع ) به آنان پيشنهاد مي كند : « به مقدار دوشيدن يك شتر و يا دويدن يك اسب به من مهلت دهيد » (6 ) نمي پذيرند و صحنه را براي ترك جنگي كه به همان زمان كوتاه پيشنهاد شده براي به پيروزي رساندن آن نياز داشت آماده مي كنند!
امير مومنان (ع ) به صحنه ديگري از حضور مخرب جاهلان و جمودگرايان اشاره مي كند و از فعاليت خوارج و رنجها و زيان هايي كه به جامعه تحميل كردند سخن به ميان مي آورد :
« (نيرنگ حكميت و رسوايي ناشي از آن ثمره اي جز ندامت و سرخوردگي به همراه نداشت ) درنتيجه زبان مردم به سرزنش گشوده شد و هر كس ديگري را به باد ملامت گرفت كه چرا كار را به حكمين واگذار نمودند !
اما ديگر دير شده بود و هيچ كاري از آنها ساخته نبود.(اهل جهل پس از اشتباه اوليه به خطا و اشتباه بزرگ ديگري نيز گرفتار آمدند) و در ميان خود گفتند : پيشواي ما (علي ) نمي بايست از كار خطاي ما پيروي مي كرد بلكه بر او لازم بود كه طبق نظر واقعي خود عمل كند(و حكميت را نپذيرد) هر چند به قيمت كشته شدن او و كساني از ما تمام شود اما او چنين نكرد بلكه تابع نظر ما شد پس هم اينك او كافر گشته و كشتن كافر و ريختن خون او بر ما رواست .
با ظهور اين فكر آنها به سرعت هر چه تمامتر از ميان لشكر بيرون رفتند و با صداي بلند فرياد كشيدند : داوري و حكميت فقط مخصوص خداست !
سپس دسته دسته به هر سو پراكنده شدند... و در بين راه با هر مسلماني كه برخورد مي كردند از فكر و نظرش مي پرسيدند چنانچه عقيده اش را مطابق سليقه خود مي يافتند رهايش مي ساختند و در غير اينصورت او را مي كشتند وخونش را مي ريختند. من نزد آنها رفتم و همه را به پيروي از حق و اطاعت خدا و بازگشت به سوي او فراخواندم اما آنها نپذيرفتند و دلهاي بيمارشان به كمتر از جنگ راضي نشد و دريافتم كه جز به ضربت شمشير آرام و قرار نمي گيرند ... » (7 )
امير مومنان (ع ) پس از تصريح به بيماري مزمن و سخت « جهل » در ميان مردمي كه در سپاهش گردآمده بودند و در نهايت عرصه ها را يكي پس از ديگري بر او تنگ كردند و او را به غربت كشاندند و نيز پس از اشاره به جهل و جمود نهفته در گروه خوارج كه او را به كفر و خروج از اسلام متهم كردند و ريختن خونش را مباح وروا اعلام نمودند به يكي ديگر از جلوه هاي ظهور جهل و ظاهربيني نيز اشاره مي كند و آن جاهلان و جمودگرايان گردآمده پيرامون معاويه مي باشند كه تحت فرمان او و با درخشش سكه هاي زر و سيم و چشيدن چرب و شيرين متاع حرام دنيا از سفره هاي گسترده او به هر جنايتي دست مي يازيدند و از همه سو بر پيشواي عدالت گستر اسلام و قلمرو حكومتش مي تاختند و به قتل نفوس و غارت اموال مردم بي گناه مي پرداختند.
حضرت علي (ع ) اين جاهلان را كه در عين تظاهر به دينداري و مسلماني بي دين و نامسلمان بودند اينگونه معرفي مي نمايد :
« شماري از مردم حيوان صفت كه نه داراي فهم وقدرت تشخيص بودند و نه ديده حق بين داشتند نزد معاويه گردآمدند و او امور را بر آنان مشتبه ساخت تا به پيروي از فرامينش بپردازند و از مال و ثروت دنيا چندان به آنان بخشيد تا به سوي او گرويدند(و سر بر فرمانش سپردند) » (8 )
واينگونه بود كه علي (ع ) از همه سو در محاصره اهل جهل و جمود درآمد و آنچنان در غربت ومظلوميت نشست و رنج و درد ناشي از اين شرايط تلخ براو گران آمد كه سر در چاه گذاشت و به ناله و بيان اندوه بزرگ و درد سترگ خويش پرداخت .
علي (ع ) در نهايت به « شهادت » رسيد. اما چگونه به وسيله چه كساني در كجا و در چه حالتي
علي (ع ) با تيغ « جهل » كشته شد و به وسيله « جاهلان و متحجران » و در « مسجد » و در حال « نماز » .
اهل جهل حرمت مسجد و نماز را نيز به زيرپا نهادند و اينان كساني بودند كه در ظاهر و رفتار و عمل عبادي و ذكر ونماز « مسلمان » بودند و در شناخت و معرفت و آگاهي و تشخيص حق از باطل و اطاعت همه جانبه از تعاليم اسلام « نامسلمان » ! همين مسلمانان نامسلمان ! وقتي در گوشه اي از جامعه اسلامي خبر كشته شدن امام (ع ) را در مسجد و در حال نماز شنودند با تعجب و شگفتي پرسيدند : مگر علي نماز هم مي خواند !
و چنين بودكه تيغ جهل بر فرق عدل نشست و جامعه اسلامي از آن پس صداي آرام بخش « عدالت » را از گلوي پاك پيشواي غريب و مظلوم خويش نشنيد و از آن پس بود كه ظلم و جور به جاي عدل و داد نشست و با حضور جهل و جمود و زمينه سازي و فعاليت هاي پيدا و پنهان جمودگرايان در چهره ها و لباس هاي مختلف حكومت هاي باطل همه بسترها را براي تحريف دين و واژگونه سازي تعاليم واحكام و قوانين اسلام و به ظهور رساندن سياست و نيرنگ شيطاني « مذهب عليه مذهب » مهيا ديدند و « اسلام بني اميه » و « اسلام بني عباس » در چهره ها و جلوه هاي گوناگون تداوم يافت همچنان كه امروز شاهد تداوم اين ترفند ونيرنگ توسط قدرت هاي سيطره جو و حق ستيز جهان مي باشيم و ظهور « اسلام آمريكايي » مصداق و جلوه بارز و روشني از تحقق سياست شوم اسلام سازي و اسلام شناس پروري هاي ريشه گرفته از رشد و نقش آفريني جهل و جمود و ميدان داري جاهلان و قشري گرايان در صحنه ها و عرصه هاي حيات سياسي كشورها و جوامع اسلامي مي باشيم .

پانوشت ها :
1 ـ قرآن كريم سوره انعام آيه 5
2 ـ تشبيه جاهل به صاحب كوري دل و فكر از ديدگاه قرآن كريم به گونه اي حائز اهميت است كه علاوه بر آيه 5 از سوره انعام در آيه 19 از سوره فاطر و آيه 16 از سوره رعد نيز تكرار مي شود .
3 ـ غررالحكم ج 2 ص 227 الحياه ج 1 ص 62
4 ـ خاطرات اميرمومنان (ع ) به كوشش شعبان صبوري انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم ص 417
5 ـ همان منبع ص 418
6 ـ همان منبع 418
7 ـ همان منبع ص 421 و 422
8 ـ همان منبع ص 414 و 415
جامعه مبتلا به جهل و فعاليت ناسالم جاهلان به پيكري مي ماند كه غده اي سرطاني درحال نفوذ و چنگ اندازي به همه سلول ها براي فروپاشي و انهدام آن مي باشد و تا مرگ و نابودي كامل همچنان شتاب مي گيرد و آسيب مي آفريند
علي (ع ) از همه سو در محاصره اهل جهل و جمود در آمده و اين رنج و درد جان او را خست و شيرازه تدبيرش را گسست و آنچنان در غربت و مظلوميت نشست و اندوه ناشي از اين شرايط تلخ بر او گران آمد كه سر در چاه گذاشت و به ناله و بيان غم بزرگ و درد سترگ خويش پرداخت
با فعاليت هاي پيدا و پنهان جمودگرايان در چهره ها و لباس هاي مختلف بود كه سياست و نيرنگ « مذهب عليه مذهب » توسط « اسلام بني اميه » و « اسلام بني عباس » تداوم يافت و هم امروز نيز شاهد تداوم اين ترفند و نيرنگ با ظهور « اسلام آمريكايي » و رشد سياست شوم اسلام سازي و اسلام شناس پروري هاي ريشه گرفته از نقش آفريني جهل و جمود و ميدان داري قشري گرايان در جوامع و كشورهاي اسلامي مي باشيم

« پژوهشي در تاريخ قرآن كريم » اثري است كه توسط دكتر سيدمحمدباقر حجتي تحقيق و تدوين يافته و دفتر نشر فرهنگ اسلامي اقدام به انتشار آن نموده است . اين كتاب مطالب مرتبط با تاريخ قرآن را بررسي نموده و در موضوعات ذيل به آگاهي رساني پرداخته است :
عناوين و اسامي قرآن كريم ـ وحي الهي ـ نزول قرآن كريم ـ آيه ـ سوره ـ حروف مقطعه قرآن ـ نگارش قرآن در زمان پيامبر اسلام (ص ) ـ پيامبر امي ـ نگارش قرآن كريم ـ جمع و تدوين قرآن ـ قرائت قرآن ـ لغت و لهجه قرآن كريم ـ قرا قرآن كريم ـ جمع و تدوين قرآن كريم پس از رحلت پيامبر خدا(ص ) ـ شيوه نگارش قرآن كريم ... نويسنده كتاب درباره اين اثر توضيحاتي دارد كه مرور مي كنيم :
كتابي كه از نظر خوانندگان عزيز مي گذرد محصول مطالعه چند ساله اي است كه بارها درصدد چاپ آن برآمده بودم و چون ميدانستم لغزشهائي در آن راه يافته تن به اين كار نميدادم . و با وجود آنكه سالها شاگردان عزيز و دوستان ارجمندم ـ مصرانه ـ مرا به چاپ آن تشويق ميكردند معهذا قلب و درونم مرا تاييد و گواهي نميكرد كه بطبع آن جسارت ورزم چون ميخواستم عالم و دانشمندي فرزانه و واقف به مسائل علوم قرآني اين يادداشتها را از نظر گذرانده و بر روي اشتباهات علمي و لغزشهاي آن خط بطلان كشيده و نقائص و نواقص آنرا گوشزد نمايد.
سرانجام پس از مدتها ترديد و دودلي ـ كه سخت مرا رنج ميداد ـ مسئله چاپ اين كتاب را با استاد بزرگوارم مرحوم علامه در ميان گذاشتم . مرحوم مطهري ـ كه سالهاي متمادي در مدرسه خان مروي از محضرش در فلسفه مستفيض بودم ـ حدود يكماه قبل از شهادت جانگدازش ـ كه آسيبي جبران ناپذير براي اسلام و مسلمين بود ـ بر اين شاگرد ناچيز خود منت نهاده و اوراق دستنويس را از من گرفتند. از ايشان ـ با وجود تراكم كارها و مشاغل اساسي شان ـ استدعا نمودم كه با تجديد نظر خود تا حدودي نقائص آنرا گوشزد و جبران فرمايند. فرمودند كه چون كار شما پاكيزه است نيازي به تجديد نظر نيست و اضافه كردند كه من مقدمه اي بر آن مي نويسم و آنرا بچاپ مي رسانم . مدتي حدود يكماه اين كتاب در اختيار ايشان بود ولي استاد شهيد ـ بعلت تراكم اشتغالات ـ حتي موفق به نگارش مقدمه اي بر اين كتاب نشد. تا آنكه پس از گذشت حدود بيست روز از شهادت آن عالم بزرگوار و استاد فرزانه اوراق دستنويس اين بنده بوسيله فرزند داغديده اش آقاي مجتبي مطهري به اين جانب اعاده گرديد و متاسفانه از فيض تقديم و تعليق استاد شهيد بر اين كتاب محروم ماندم .
از آنجا كه در بضاعت فلسفي خويش مرهون افاضات علمي اين استاد گرانمايه هستم اين هديه ناچيز را به روح پرفتوح ايشان تقديم داشته و آرزو مينمايم كه خداوند متعال بر مراتب و مقامات آن استاد كم نظير در فردوس برين بيفزايد و اين رخنه عظيمي كه بر سازمان اسلام وارد آمد جبران فرمايد. اين اوراق پراكنده گونه برروي دستم ماند تا بالاخره پس از تجديدنظر و اصلاحات املائي آن در اختيار عزيزاني قرار گرفت كه در دفتر نشر پژوهشهاي اسلامي صميمانه و از جان و دل عاشق اسلام و قرآنند. اين برادران كوشا و باايمان درصدد چاپ و نشر آن برآمدند و بر من منت نهادند و به طبع آن اقدام كردند.
مصرانه از همه محققان درخواست مي كنم كه موارد ضعف و اشتباه اين كتاب را با نظر لطف و محبت يادآوري فرموده و در ترميم و جبران آن بر اين بنده منت نهند.
اين كتاب كه تحت عنوان « پژوهشي در تاريخ قرآن » تحرير شد پاره اي از مطالب مربوط به تاريخ قرآن در آن آمده است . اگر ان شاالله تعالي مطبوع خاطر علاقمندان به مطالعات قرآني قرار گيرد جلد دوم آن بياري پروردگار متعال تهيه و تقديم خواهد شد.
بايد قبل از ورود در بحث از قرآن و تاريخ آن مقومه نكاتي را كه لازم بنظر ميرسد بعرض مطالعه كنندگان برسانم :
كتاب مقدس قرآن تنها كتابي است كه در ميان ساير كتب آسماني ديگر تاكنون از هرگونه زيادت و دستبرد مصون مانده و الي الابد مصون ميماند و بطور قطع سايه انسان ساز و الگو پرداز آن بشريت را در آينده نزديكي زير چتر پوشش و حمايت خود قرار خواهد داد. كتابي كه درون و برون و محتوايش قرنها است كه انظار جهانيان را بخود جلب كرده و به جامعه بشريت نويد مي دهد كه اميدوار باشند اميدوار به پيروزي حق بر باطل و غلبه عدل بر ظلم و چيره شدن روشنائيها بر تاريكيها.
آري كتاب آسماني مسلمين يعني قرآن كريم از همان آغاز امر توجه پيروان خود را جلب كرده و اهتمام آنها را برانگيخت تا در حفظ و صيانت و فهم و درك آن سخت بكوشند. اهتمام به قرآن به زمان صحابه و تابعين محدود نبوده بلكه در تمام دوره ها و قرون متمادي اسلامي قرآن انگيزه اي براي پژوهشها و مطالعات دانشمندان اسلامي بوده است . از صدر اسلام تاكنون پيروان قرآن بررسيهاي جالب و عميقي درباره قرآن و مسائل مربوط به آن نموده اند كه حاكي از اهتمام شديد آنها به قرآن مي باشد.
نه تنها عنايت به قرآن از نظر زمان محدود نبوده و تحقيق و پژوهش درباره آن در هيچ عصري متوقف نشد از نظر نيروي انساني نيز در پيروان قرآن منحصر نبوده است بلكه دامنه تحقيقات از اين لحاظ چنان گسترش يافت كه بيگانگان از اسلام را برانگيخت تا درباره قرآن كريم مطالعاتي بعمل آورند. ما مي توانيم مطالعات و تحقيقات گسترده و عميق و متنوعي كه دانشمندان اسلامي از قديمترين قرون تاكنون مستمرا در زمينه قرآن ادامه داده اند و پژوهشهائي كه خاورشناسان در زمينه تاريخ قرآن و علوم قرآني بعمل آورده اند گواه بر اين مدعا بدانيم كه در ظل آنها آثار گرانبهائي در تفسير و علوم قرآني هم اكنون در اختيار ما است ...
ما در اين دفتر كوتاه و كتاب مختصر خود سعي نموديم با فرصت كمي كه در اختيار داريم بحثهاي متنوعي از تاريخ قرآن را با توجه به آرا فريقين (شيعه و اهل سنت ) بررسي كرده و به سخيف بودن و نادرستي برخي از آرا خاورشناسان اشارتي داشته باشيم . اگرچه نمي توان گفت كه در اين نبشته همه مطالب مربوط به تاريخ قرآن بطور صحيح بازگو شده است ولي ميتوانيم يادآور شويم كه اهتمام خود را بر آن مصروف داشتيم تا آگاهيهاي درستي را درباره بعضي از مباحث تاريخ قرآن به خواننده ارائه دهيم .