اشاره :
با گذشت 5 ماه از تشكيل دولت فلسطين به رهبري حماس تشكيل دولت وحدت ملي با مشاركت همه احزاب و گروههاي فلسطيني جهت برون رفت از بحران كنوني كه در همه ابعاد گريبانگير دولت و ملت فلسطين شده است درصدر اخبار فعاليتها و اظهارات مقامات سياسي و رسانه ها قرار گرفته است .
تشكيل « دولت وحدت ملي » در شرايطي كه دولت فلسطين و به تبع آن ملت فلسطين در بن بستي دشوار واقع شده اند براي جنبش حماس و همه طرفهاي حاضر در صحنه داخلي فلسطين اهميت بسزايي دارد. مشكلات حماس در ابعاد اقتصادي اجتماعي سياسي و نظامي باعث ايجاد تعديل هاي هر چند اندك در مواضع آن شد. جنبش فتح نيز با هدف بهره برداري از شرائط و كسب امتياز از حماس وارد صحنه تلاش براي تشكيل دولت وحدت ملي شد. اگرچه تشكيل دولت وحدت ملي بعيد نيست ولي ميزان كارآمدي آن در رفع محاصره به ميزان مقبوليت آن در سطح بين المللي وابسته است و نمي توان اين دولت را حلال تمام مشكلات فلسطين دانست . در مطلب حاضر به سوابق طرح دولت وحدت ملي ـ علل ناكامي هاي دولت حماس و نيز پيامدهاي عدم تشكيل دولت وحدت ملي پرداخته شده است .
1 ـ سوابق طرح دولت وحدت ملي
سال 2005 شاهد حضور جدي حماس در عرصه سياسي بود . جنبش حماس پيش بيني مي كرد كه پس از تشكيل دولت با چالشهاي عديده اي مواجه شود لذا سعي كرد تا دولتي را با مشاركت همه گروههاي فلسطيني تشكيل دهد ولي از همان ابتدا مشكلاتي در مسير حركت آن پديدار شد. اولين مشكل حماس ناكامي در تشكيل دولت ائتلافي بود . اين جنبش در 25 ژانويه 2006 (5 بهمن 1384 ) در انتخابات شوراي قانونگذاري پيروزي شد و كابينه خود را حدودا 2 ماه بعد و با تركيبي از اعضاي حماس و چندكانديداي مستقل تشكيل داد ولي با اين شرائط دولت تحت رهبري حماس مجبور شد به تنهايي با مشكلات داخلي و خارجي مواجه شود.
دلايل ناكامي دولت حماس جهت تشكيل دولت ائتلافي را مي توان اصرار و پايبندي هر دو جنبش حماس و فتح بر اصول و معيارهاي سياسي و اعتقادي خود مربوط دانست . عمده اختلاف فتح و حماس بر سر اصولي بود كه هريك از طرفين به عنوان دلايل وجودي خود معرفي مي كردند. جنبش فتح براين عقيده بود كه حماس بايد در به رسميت شناختن اسراييل اقدام كند عمليات نظامي عليه اسرائيل را متوقف نموده و توافقنامه هاي امضا شده ميان ساف با اسرائيل را بپذيرد ولي جنبش حماس مصرانه اين موضوعات را رد مي كرد. يكي ديگر از عوامل عدم دستيابي به ائتلاف تهديد آمريكا مبني بر درج نام وزراي حماس در ليست تروريسم و نيز تهديد اسراييل در خصوص ترور اسماعيل هنيه و اعضاي كابينه وي بود. ساف نيز از اين بيم داشت كه با مشاركت در كابينه تحت رهبري حماس كمكهاي مالي به آن قطع شود.
2 ـ دلايل طرح مجدد تشكيل دولت وحدت ملي
پس از آنكه حماس ناچار شد به تنهايي دولت خودگردان فلسطين را تشكيل دهد از سوي تمام طرف هايي كه پيش از آن دولت خودگردان را از لحاظ اقتصادي و مالي تامين مي كردند مورد تحريم قرار گرفت و بشدت در ابعاد مختلف اجتماعي ـ امنيتي ـ اقتصادي با ناكامي مواجه شد.
بعد اقتصادي
از آنجا كه اقتصاد نوار غزه به علت محدوديت منابع مالي و غذايي يك اقتصاد وابسته محسوب مي شود و كمكهاي خارجي منبع اصلي تامين بودجه تشكيلات خودگردان و نقش بسزايي در زندگي مردم فلسطين دارد بنابراين قطع كمكهاي خارجي عامل فشار تعيين كننده اي به حساب مي آيد.
با پيروزي حماس در انتخابات كميته چهارجانبه متشكل از كشورهاي آمريكا ـ اروپاـ روسيه و وسازمان ملل 2 الي 3 ماه به حماس فرصت داد تا اسراييل را به رسميت بشناسد و خشونت را كنار بگذارد در غيراينصورت كمكهاي مالي مجامع بين المللي به فلسطين قطع خواهد شد. پس از مخالفت حماس با اين موضوع كمكهاي بين المللي به تشكيلات خودگردان قطع شد و آمريكا اعلام كرد از اجراي برخي پروژه هاي اقتصادي وعمراني خودداري خواهد كرد. علاوه بر آن اسراييل از تحويل مالياتهاي حاصل از واردات كالا به اين جنبش خودداري كرد و اين امر باعث شد بخش مهمي از بودجه تشكيلات خودگردان تامين نشود. اين در شرايطي بود كه حتي از ارسال كمك هاي كشورهاي عربي و ايران از طريق ايجاد محدوديت هاي بانكي جلوگيري بعمل آمد. به اين مجموعه تنبيهات اقتصادي جلوگيري از واردات و صادرات كالا به مناطق فلسطيني نشين را مي توان اضافه كرد.
بعد اجتماعي
مشكلات اجتماعي هر كشور پيامد مشكلات اقتصادي كلان آن است زيرا چالشهاي اجتماعي عموما معلول نارسايي هاي موجود در بودجه به شمار رفته و رفع آنها نيز نيازمند سقف خاصي از اعتبارات است . اگر چه فقر پديده نوظهوري در ميان جامعه فلسطيني محسوب نمي شود ولي پس از تحريم اقتصادي دولت تحت رهبري حماس اين پديده شاهد رشد بي سابقه اي بود به طوريكه طبق آمار منتشره شده 65 درصد فلسطيني ها در حال حاضر زير خط فقر زندگي مي كنند. عدم پرداخت به موقع حقوق كارمندان و مشكلات مربوط به آن موجب برگزاري اعتصابهاي گسترده ازجمله در ميان صنف معلمان و بهداشت و درمان شده است .
همچنين بحران بنزين و گاز در مناطقي از غزه حمله اسرائيل به نيروگاههاي توليد برق قطع برق بيمارستانها باعث كاهش امكانات رفاهي پس از تشكيل دولت حماس گرديد. از سوي ديگر وخامت وضعيت امنيتي مردم فلسطين اين روزها امكان هرگونه آرامش و زندگي بي دردسر را از آنها سلب كرده است .
اگرچه ناامني هاي پديد آمده توسط رژيم صهيونيستي از ديرباز اوضاع فلسطين را تحت الشعاع قرار داده است و جنبش حماس سعي داشت تا با آن مبارزه و آن را كاهش دهد ولي عملا نتوانست پيشرفت خاصي را در اين زمينه حاصل كند و در حالي كه تا قبل از عقب نشيني اسرائيل از نوار غزه 45 نفر كشته و 461 تن مجروح شدند اما پس از عقب نشيني اسرائيل 173 نفر از جمله 27 كودك در غزه كشته و هزار و 195 تن از جمله 165 كودك مجروح شدند.
بعد سياسي
عرضه داخلي
با به قدرت رسيدن حماس رقابت هاي نه چندان سازنده ميان دولت حماس و محمودعباس و عدم پذيرش عزل و نصب هاي انجام گرفته توسط رئيس تشكيلات از سوي حماس و جنگ تبليغاتي گسترده فتح و حماس باعث تزلزل اوضاع داخلي فلسطين شد. اين در حالي است كه در اين راستا دستگيري 8 وزير و 37 نماينده شوراي قانونگذاري توسط اسرائيل نيز با هدف كاهش اثرگذاري حماس در زمينه هاي مختلف انجام گرفت و اجراي طرح عقب نشيني يكجانبه از كرانه باختري و طرح الحاق با شدت بيشتري دنبال شد و حتي مذاكرات با محمودعباس نيز قطع گرديد.
عرصه عربي
كشورهاي عربي دولت حماس را براي به رسميت شناختن اسراييل ساف و توافقنامه هاي گذشته تحت فشار قرار دادند و كشورهاي مصر و اردن نيز استقبال چنداني از اين دولت بعمل نياوردند. نقطه اوج فشارهاي عربي بر حماس درخواست از اين جنبش براي پذيرش طرح صلح عربي است كه در آن عقب نشيني همه جانبه اسرائيل از اراضي اشغالي 67 و تشكيل دولت فلسطين در اين مناطق در ازاي به رسميت شناختن اسراييل از سوي كشورهاي عربي مطرح شده است .
عرصه بين المللي
با توجه به اينكه حماس از سوي بسياري از كشورهاي غربي به عنوان يك سازمان تروريستي قلمداد مي شود روي كار آمدن آن موجب اعمال فشار بر حماس براي به رسميت شناختن اسراييل شد. آنان تلاش كردند حماس را در انزواي سياسي قرار داده و روابط ديپلماتيك خود را با آن قطع كردند علاوه بر اين به هيئت ها و مقامات حماس نيز اجازه حضور در همايش ها و اجلاسهاي برگزار شده در خاك اين كشورها داده نشد.
بعد نظامي
خشونت نظامي اسراييل يكي ديگر از مشكلات دولت حماس محسوب مي شود اين مسئله بعد از به اسارت گرفتن « گيلاد شائيت » ابعاد تازه تري به خود گرفت ترور گسترده رهبران مقاومت با مشاركت عوامل مزدور و جاسوس اسرائيل شدت گرفت تا جايي كه گروههاي مختلف خواهان رسيدگي جدي به اين مسئله شدند.
حماس پس از مواجه شدن با مشكلات ذكر شده با نگرشهاي جديدي سعي كرد قدرت خود را با ديگران تقسيم كند و به اين نكته پي برد كه تداوم اين وضعيت علاوه بر اين كه ممكن است باعث وقوع جنگ داخلي شود ايدئولوژي مقاومت را نيز به شكست خواهد كشاند. بنابراين حماس با تلاش براي تشكيل دولت وحدت ملي سعي دارد به جاي اينكه يكباره مواضع سياسي خود را در عرصه داخلي و منطقه اي و جهاني مطرح كند در يك مسير آرام گام نهد. اين تدبير دقيقا در شرايطي مطرح و به اجرا گذاشته شده است كه جنبش فتح كه تا بيش از انتخابات قدرت شماره يك در عرصه سياسي فلسطين محسوب مي شد اكنون در طي بهره گيري از اوضاع پيش آمده است نگران آن است كه اگر فعاليت حماس در جايگاه اداره كننده دولت و شوراي قانوگذاري تداوم يابد امكان كاهش تاثيرگذاري فتح وجود دارد. اكنون فتح تلاش مي كند با توجه به مشكلات فراوان موجود پيش روي حماس امتياز بيشتري از حماس گرفته و با پا نهادن به عرصه دولت خود را به عنوان عامل نجات براي مردم فلسطين معرفي كند.
3 ـ دولت وحدت ملي و پيامدهاي آن
الف ـ تشكيل دولت وحدت ملي
با توجه به اينكه همه طرفهاي تاثيرگذار در عرصه فلسطين خواستار تشكيل دولت وحدت ملي هستند گزينه تشكيل دولت وحدت ملي محتمل تر است .
در صورتيكه دولت وحدت ملي مورد قبول بين الملل تشكيل شود احتمال لغو محاصره از سرگيري كمكهاي دولتهاي بزرگ از بين رفتن مشكلات اقتصادي اعتصابات و بهبود وضعيت معيشت مردم وجود دارد و از طريق محول كردن مذاكرات به جنبش فتح احتمال مسترد شدن درآمدهاي مالياتي نيز موجود است . اما نبايد انتظار داشت كه دولت وحدت ملي بتواند همه مشكلات و موانع را از سر راه بردارد و در زمينه بازگرداندن آوارگان عقب راندن اسرائيل از اراضي اشغالي و پايان دادن به شهرك سازي بتواند به خواست ملت فلسطين جامه عمل بپوشاند.
ب ـ عدم تشكيل دولت وحدت ملي
در صورتيكه دولت وحدت ملي تشكيل نگردد محاصره كماكان تداوم خواهد داشت و اعتصابها از گستردگي بيشتري برخوردار خواهد شد كه اگر اين گونه شود احتمالا محمودعباس دولت را منحل اعلام كرده و اعلام انتخابات زودرس خواهد كرد. در اين رابطه نبايد از نقش منفي كشورهاي خارجي و گروههاي داخلي غافل بود. همچنين امكان دارد حماس پس از رويارويي با اين مشكلات تصميم به خروج از صحنه سياست را اتخاذ كند و دوباره به روند مقاومت مسلحانه بازگردد.