پاكستان ; روابط شكننده ـ آينده نامطمئن
ريشه هاي تروريسم در پاكستان به واسطه تنوع اقوام بسيار متنوع و
مختلف است
اما مهمترين آنها را مي توان انجام ترورهايي با ريشه هاي
مذهبي
قومي و قبيله اي دانست . پاكستان براي بهبود وضعيت موجود يا
دست كم تثبيت آن به صورت اصولي سياست تشنج زدايي با هند
گسترش
روابط با ايران و برقراري پيوندهاي استراتژيك با غرب را در دستور كار خود
قرار داده است .
دگرگوني هاي عظيم و عميق ناشي از تجزيه اتحاد شوروي
آسياي
مركزي را به كانون رقابت پيچيده اي تبديل كرده كه يادآور « بازي بزرگ » در
قرن نوزدهم است . بازي بزرگ به رقابت هاي استعماري روسيه و انگليس در
غرب ومركز آسيا تلقي شده بود. يكي از فعال ترين بازيگران در اين عرصه
پاكستان بوده است . پاكستان قبل از استقلال جمهوري هاي آسياي ميانه در
چارچوب رقابت سنتي با هندوستان
علايق ويژه اي را در افغانستان و اين
منطقه در نظر داشت كه با اشغال افغانستان توسط ارتش سرخ شوروي وارد
مرحله جديدي شد.
در برهه كنوني و با گذر از آن زمان
پاكستان با اتكا بر فرصت ها و
پتانسيل هاي ژئوپليتيكي خود به سمت بر هم زدن توازن و تعادل قدرت
منطقه اي پيش مي رود . شايد بتوان گفت پس از حوادث 11 سپتامبر
سران
اسلام آباد كه همواره در روياي خود
نفوذ و تسلط بر شبه قاره را داشتند
فاصله زيادي تا تعبير آن در دنياي خارج را احساس نمي كنند.
خطاي استراتژيك
تاثير منطقه اي ظهور طالبان علاوه بر نگاه بين المللي اين گروه به جنوب
آسيا
بر آسياي مركزي و خليج فارس هم اثر گذاشت . واشنگتن كه خود يكي
از متهمان توليد فضاي مناسب براي زايش طالبان بود
بيش از ديگر كشورها
از بروز پديده طالبان نگران شد. اين كشور حتي زماني كه ردپايي از
جنگجويان عرب در سودان پيدا شد رسما يك كارخانه داروسازي به ظن
اين كه سودان در آن سلاحهاي بيولوژيكي و كشتار جمعي توليد مي كند
بمباران كرد. پاكستان كه در آن زمان حامي اصلي طالبان شمرده مي شد در
استراتژي منطقه اي آمريكا « رژيم مظنون » قلمداد شد و فشار بر آن افزايش
يافت . پاكستاني ها براي كاهش نگراني ايران
هند و آمريكا به طور رسمي
حمايت از طالبان را تكذيب كردند
اما اين تكذيب هيچ كس را قانع نكرد.
زيرا پاكستان نخستين كشوري بود كه رژيم طالبان را به رسميت شناخت .
عربستان سعودي و امارات كه پس از پاكستان اين رژيم را به رسميت
شناخته بود بعدها سكوت پيشه كردند تا اين شناسايي نابهنگام به فراموشي
سپرده شود
اما پاكستان مدام مي كوشيد كشورهاي منطقه و جهان را به
« قبول واقعيت طالبان » متقاعد كند. تدبير پاكستان كارگر نيفتاد و سياست
خارجي آن دست كم در رابطه با ايران
روسيه
هند و آمريكا در سراشيبي بي
اعتمادي افتاد.
شكل گيري اين تحولات همراه با فشار بين المللي بازيگران اقتصادي بر
اسلام آباد و احساس سرخوردگي در ارتش به انتقال قدرت به ارتشبد پرويز
مشرف منجر شد. مشرف ناگزير بود در ابتداي امر به يكسري تحولات وسيع
ديپلماتيك همراه با تضمين هاي عيني خصوصا نسبت به همسايگان اقدام
كند. هنوز ديپلماسي اعتمادسازي بين المللي مشرف در نيمه راه بود كه
حوادث 11 سپتامبر رخ داد . همين امر سران اسلام آباد را متوجه خطاي
استراتژيك ناشي از حمايت از گروه طالبان كرد . پس از 11 سپتامبر
مقامات
پاكستان به اين نتيجه رسيدند كه حمايت از گروه طالبان منافع ملي
غرور
بين المللي و حتي امنيت ملي پاكستان را به خطر خواهد انداخت . به همين
دليل پاكستان حتي خيلي زودتر از ديگر كشورهاي منطقه به ائتلاف جهاني
مبارزه با طالبان پيوست و همراه با آمريكا در خط مقدم مبارزه قرار گرفت .
پاكستان با اين آينده نگري به چند هدف مهم رسيد : رابطه شكننده با
ايران ترميم شد
تشنج زدايي با هند به جريان افتاد
اعتماد آمريكا تامين شد
و كمكهاي اين كشور به پاكستان آغاز شد ; مثلا در يك مورد واشنگتن بدهي
37 ميليارد دلاري اسلام آباد را ناديده گرفت . مهمتر از همه اين كه
حساسيت ها از روي اسلام آباد برداشته شد. ديگر در مجامع امنيتي و حقوق
بشر كسي درباره كودتا در پاكستان سخني نگفت و جايگاه ژنرال مشرف به
رسميت شناخته شد. همچنين گزارش هاي نهادهاي حقوق بشر با يك ادبيات
نرم همراه شد. مجموعه اين تحولات باعث تحركات بيشتر در مسير رو به
رشد اقتصاد پاكستان شد.
روابط شكننده
لاينحل باقي ماندن مساله كشمير پس از استقلال از پاكستان و اعمال
حاكميت بر اين منطقه
اصلي ترين عامل شكل گيري تنش با چاشني تخاصم
در روابط با هند بوده است كه در اين مدت حداقل 4 نبرد نظامي تمام عيار
بين دو كشور رخ داده است . به اعتقاد ناظران سياسي
اهميت ژئوپليتيكي
منطقه جامو كشمير به حدي است كه مي تواند سرآغاز يك جنگ جهاني
باشد. همين امر نيز مولفه اصلي در شكنندگي روابط دو كشور بوده است .
چالشهاي نظامي دو كشور كه با توان دستيابي تازه دو كشور به سطح
پيشرفته اي از فناوري هسته اي همراه مي باشد نيز همواره از نقاط تنازع در
روابط دو كشور بوده است . با اين حال از روند تحولات جاري خصوصا پس
از جنگ سرد چنين به نظر مي رسد كه هند مصمم است تا در كنار آمريكا به
عنوان يك ملازم مدعي رهبري جهان قرار گيرد.
رهبران هند بر اين باورند كه وقتي متحد ديرين آنها (اتحاد جماهير
شوروي ) مضمحل شده
ديگر دليلي بر اجراي سياست هاي گذشته وجود
ندارد. تئوريسين هاي سياست خارجي دهلي نو تلاش دارند تا بنيان هاي
جديدي براي اجراي اين راهبرد
طراحي و زمينه مشاركت استراتژيك با
كاخ سفيد را فراهم سازند . وقوع حوادث 11 سپتامبر فرصت جديدي را
فراهم ساخت تا مقامات هندي براي دستيابي به اهداف خود در قبال كشمير
و بهره گيري از موقعيت ژئوپليتيك جديد در منطقه هرچه بيشتر خود را به
عنوان متمم سياست خارجي واشنگتن حداقل در پيكار با تروريسم معرفي
كنند
اما در اين ميان پيش دستي پاكستان به عنوان خط مقدم و شريك
آمريكا در تعقيب تروريسم طالباني در منطقه تا حدودي هند را در موضع
انفعال قرار داد. سياست هند بر اين اصل كلي استوار بود تا از طريق همكاري
با ايالات متحده بويژه همكاري نظامي در افغانستان
به پاكستان و چين
ضربه اساسي وارد كند ; ولي درست مشرف در يك زيركي خاص ديپلماتيك
در همكاري با آمريكا
گوي سبقت را از رقيب ديرينه اش ربود و تا جايي
پيش رفت كه طالبان و القاعده را گروهي كه خود به همراه حمايت هاي مالي
عربستان سعودي و امارات از متهمان اصلي زايش آن بود رها كند. البته
امروز و با گذشت بيش از 5 سال از آن زمان
تحولات بعدي (انعقاد قرارداد
همكاري هسته اي ميان دهلي نو ـ واشنگتن ) اين نكته را به اثبات رساند كه
آمريكا با اتخاذ دكترين هاي امنيتي بعدي اش نشان داد كه ارزش استراتژيك
بيشتري براي هند نسبت به پاكستان قايل است .
تنگناهاي موجود
پاكستان هنوز در طبقه بندي جهاني در زمره كشورهاي فقير و توسعه
نيافته قرار دارد . اما از سال 2001 (1380 ) كه اجراي سياست هاي
اقتصادي جديد اين كشور آغاز شد گزارش نهادهاي بين المللي نظير صندوق
جهاني پول
بانك جهاني و ... مدام از پيشرفت شاخص هاي توسعه
اقتصادي دراين كشور خبر مي دهد. براساس آخرين گزارش بانك توسعه
بين المللي
حجم توليد ناخالص داخلي پاكستان در سال 2005
(1384 )
359 ميليارد دلار بوده است كه با توجه به جمعيت 163
4 ميليون نفري اين
كشور سرانه هر پاكستاني براساس شاخص قدرت خريد 2221 دلار است .
سهم بخشهاي خدمات
صنعت و كشاورزي در توليد ناخالص داخلي
پاكستان به ترتيب 53
4
24
1 و 22
5 درصد است . سياست هاي دولت بر
اثر مسابقه هاي تسليحاتي ناخواسته مثل چالش هسته اي هند و پاكستان
قسمت اعظمي از بودجه دولت را به راهي سوق دهد كه زياد بر اساس
خواسته مردم پاكستان نيست ; به طوري كه اين كاهش بودجه در سال
2005 (1384 ) به رقم كم سابقه 17 ميليارد دلار رسيده است .
جدا از تنگناهاي اقتصادي
دولت مشرف با چالش هاي عمده اي نظير
موضوع تروريسم گريبانگير بوده است . ريشه هاي تروريسم در پاكستان به
واسطه تنوع « موزائيك اقوام » بسيار متنوع و مختلف است . اما مهمترين آنها
را مي توان انجام ترورهايي با ريشه اي مذهبي و قومي قبيله اي دانست . ريشه
اين ترورهاي قومي به اختلاف ميان اقوام مثل شيعيان و وهابيون افراطي يا
سندي ها
پنجابي ها و پشتون ها برمي گردد. كشت
توليد و قاچاق وسيع
مواد مخدر از ديگر زمينه هاي تهديدكننده براي اسلام آباد است . ايالت هاي
سرحد و بلوچستان يكي از مهمترين مراكز توليد و توزيع مواد مخدر در
جهان است . منطقه موسوم به « هلال طلايي » در منطقه مرزي پاكستان و
افغانستان در مجاورت مرزهاي ايران با شرايط ويژه و مناسبات قبيله اي
اكنون يك چالش اجتماعي است كه در سطوح بالاتر براي دولت پاكستان
داراي تبعات منفي دفاعي امنيتي است . ميزان سود حاصل از تجارت مواد
مخدر
بافت سياسي اجتماعي محلي و حتي ساختار قدرت مركزي را تحت
الشعاع قرار مي دهد و حتي برخي آمارهاي غيررسمي نشانگر آن است كه
بيش از 30 درصد درآمدهاي ارزي پاكستان از اين راه تامين مي شود .
مهاجرت
محدوديت شديد در تامين انرژي مورد نياز
وابستگي نظام
اقتصادي به متغيرهاي خارجي (صندوق بين المللي پول
بانك جهاني و...)
حجم نامتوازن بودجه نظامي نسبت به بودجه كشور
بدهي خارجي كاهش
ذخاير ارزي
محدوديت هاي سرزميني
فقدان عمق استراتژيك مناسب
براي اين كشور و شايد مهمتر از همه تك دالان بودن ارتباط اين كشور از
طريق بندر كراچي با دنياي خارج تنگناهاي عمده اين كشور به شمار
مي روند. از اين رو پاكستان براي بهبود وضعيت موجود يا دست كم تثبيت
آن به صورت اصولي سياست تشنج زدايي با هند
گسترش روابط با ايران و
برقراري پيوندهاي استراتژيك باغرب را در دستور كارسياست خارجي خود
قرار داده است
اما در كنار اين سياست رسمي دولت مشرف خود را از
اهرم هاي فشاري كه پاكستان به صورت سنتي براي امتيازگيري در روابط
خود با كشورهاي منطقه از آن بهره مي گيرد
محروم نكرده است . امروز
كشميري ها مهار شده اند و كسي ديگر به كارگيل حمله نمي كند
اما استقلال
طلبان كشميري هنوز بر داعيه هاي خود اصرار مي ورزند و دهلي نو را به
چالش مي كشند و فشارهاي گاه و بي گاه پاكستان نيز كماكان به قوت خود
باقي است .
به نظر مي رسد پاكستان به سختي مي كوشد به رقيبان منطقه اي و
قدرتهاي فرامنطقه اي اين امر را بقبولاند كه اينها تنها ابزارهاي طبيعي اعمال
حاكميت اين كشور هستند و ديگران نيز بدون پذيرش رسمي اين استدلال را
به صورت اعلان نشده اي پذيرفته اند. تمام سياست ژنرال پرويز مشرف پس
از به قدرت رسيدن و پس از حادثه تروريستي 11 سپتامبر
تطبيق رفتارهاي
اسلام آباد با اراده كانون هاي قدرت منطقه اي و جهاني است .
جهت گيري هاي سياسي
بدون شك جهت گيري هاي سياسي و امنيتي چين تاثيرات عميقي بر
نحوه شكل گيري ژئوپليتيك جهاني در قرن بيست و يكم خواهد گذاشت .
چين بويژه در دوران جنگ سرد همواره به عنوان يك متحد سنتي و
استراتژيك پاكستان مطرح بوده است ; چراكه چين در جهت اجراي
سياست بازدارنده خود در منطقه و جلوگيري از برتري نظامي هند (به عنوان
متحد استراتژيك اتحاد جماهير شوروي سابق در منطقه ) به تقويت اين
كشور در بعد فناوري هسته اي همت گذاشت . اما تحولات پس از فروپاشي
شوروي و اعمال سياست هاي يك جانبه گرايانه ايالات متحده موجب
تحولات بعضا عميقي در مناسبات استراتژيك كشورهاي همسايه در منطقه
شد ; چراكه آمريكا همواره دغدغه خاطر خود را در بخش آسياي شرقي و
نحوه مواجهه با چين مي داند.
برعكس افكار عمومي
عامل اصلي تهديدكننده هند
چين است و نه
پاكستان و نگراني درباره چين همچنان ذهن سياستگذاران خارجي هند را
مشغول ساخته است . حوادث منجر به جنگ مرزي سال 1962 (1341 ) و
حمايت شديد چين از شورشيان ناراضي هند در دهه هاي 70 و 80 (دهه هاي
50 و 70 ) هنوز بر روابط اين دو كشور سايه افكنده و فراموش نشده است .
همچنين اخيرا مقامات دهلي نو نگراني خود را از علاقه مندي چين براي
ارائه تسليحات و موشك هاي هسته اي به پاكستان ابراز كرده اند. خودداري
چين از حل و فصل اختلافات مرزي در هيماليا و همچنين ادعاي گسترش
طلبانه آن در بخش شرقي مرزهاي مورد اختلاف به عنوان عوامل چالش ساز
بالقوه بين مقامات دو كشور باقي مانده است .
آينده اي نامطمئن
دو رويداد جديد بر ژئوپليتيك پاكستان و راهبري هاي سياسي اين كشور
حداقل در مقطع كنوني تاثير زيادي گذاشته است . رويداد اول
اقدام مرموز
همراه با بلندپروازي ژئواستراتژيكي هند
(رقيب اصلي و ديرينه پاكستان )
در برقراري روابط استراتژيك دوجانبه با چين و آمريكا است . اين ابتكار
عمل دهلي نو كه با هدف افزايش نقش هند به عنوان قدرت مركزي و محوري
اقيانوس هند صورت گرفته است
بر نگراني هاي امنيتي اسلام آباد درباره
استراتژي پيچيده ديرينه اش را افزوده است .
اتفاق دوم
حملات تروريستي است كه لندن را تكان داد كه بلافاصله
بعد از اين حملات
اسكاتلنديارد چند پاكستاني تبار را مسئول بمبگذاري ها
اعلام كرد. از اين رو به نظر مي رسد آينده ژئوپليتيك پاكستان نامطمئن است .
اولين رويكرد تاثيرگذار مهم به تغيير روابط مشرف با واشنگتن
مربوط شود. متغيرهاي اصلي در اين ميان تحولات داخلي و فعاليت هاي
اسلام گرايانه مرتبط با القاعده و طالبان در « وزيرستان » و همكاري دفاعي
هسته اي جديد آمريكا و هند است كه اسلام آباد را به شدت نگران كرده
است . برخورداري دهلي نو از مولفه هاي كلاسيك قدرت نظامي به عنوان يك
قدرت منطقه اي نوظهور همراه با مانور قدرت و ابتكار عمل ديپلماسي دهلي
نو در توسعه وتعميق روابط با پكن و واشنگتن و بروكسل
قدرت پاكستان در
شبه قاره را تحت تاثير قرار مي دهد و رقابت تسليحاتي جديدي در
عرصه هاي مختلف مي گشايد كه زياد با خواست اسلام آباد همخواني ندارد.
با اين همه پاكستان زمينه تبديل شدن به يك بازيگر كارا در صفحه شطرنج
تحولات آسياي ميانه را دارد. ازبكستان و تاجيكستان دسترسي به درياي
آزاد ندارند. در نتيجه دسترسي پاكستان به اقيانوس هند مي تواند به مانند
گذرگاهي براي عبور ذخاير جديد انرژي آسياي ميانه عمل كند. پكن با توافق
جديد هسته اي دهلي نو و واشنگتن چراغ سبز اسلام آباد را براي استفاده از
پايگاه هاي موجود در درياي عمان به منظور كنترل قدرت هند دريافت كرده
است . از اين رو از سرگيري همكاري هاي استراتژيك چين و پاكستان در
بخشهاي انرژي و نظامي امري اجتناب ناپذير است . اما همچنان كه در ابتدا
اشاره شد افزايش فعاليت هاي تروريستي اخير مثل وقوع نافرجام
11 سپتامبر انگليسي در فرودگاه هاي بريتانيا كه گفته مي شود با حضور
مستقيم محافل تندروي پاكستاني صورت مي گيرد و همچنين ناآرامي هاي
نژادي و سياسي داخلي اين كشور همچنان پاشنه آشيل پاكستان به شمار
مي رود. در اين ميان رقابت شديد پكن و واشنگتن در شبه قاره مي تواند
آبستن تحولات خطرناكي براي اسلام آباد باشد. محور تقويت شده آمريكا ـ
هند مي تواند از نقش ژئوپليتيك و ژئواستراتژيك پاكستان به عنوان متحد
تعيين كننده واشنگتن در منطقه حداقل در پيكار با تروريسم بكاهد. اگر
بازهاي كاخ سفيد به اين نتيجه برسند كه تعهد مشرف به جنگ با تروريسم
راضي كننده نيست
اين شرايط تشديد نيز مي شود. در اين وضعيت احتمال
مداخله مستقيم آمريكا در وزيرستان كه اكنون زمزمه هاي آن شنيده مي شود
قوت بيشتري خواهد گرفت . وقوع چنين اقدامي نه تنها مي تواند شرايط را به
قبل از 11 سپتامبر برگرداند بلكه مي تواند موضوع جايگزيني مشرف را كه
ماه گذشته « جان بولتون » در محافل نومحافظه كار اعلام كرد با جديت
بيشتري مطرح كند.
در برهه كنوني و با گذر از آن زمان
پاكستان با اتكا بر
فرصت ها و پتانسيل هاي ژئوپليتيكي خود به سمت بر هم زدن
توازن و تعادل قدرت منطقه اي پيش مي رود
پس از 11 سپتامبر
مقامات پاكستان به اين نتيجه رسيدند كه
حمايت از گروه طالبان منافع ملي
غرور بين المللي و حتي
امنيت ملي پاكستان را به خطر خواهد انداخت . به همين دليل
پاكستان حتي خيلي زودتر از ديگر كشورهاي منطقه به ائتلاف
جهاني مبارزه با طالبان پيوست و همراه با آمريكا در خط مقدم
مبارزه قرار گرفت
از سال 2001 (1380 ) كه اجراي سياست هاي اقتصادي
جديد پاكستان آغاز شد گزارش نهادهاي بين المللي نظير
صندوق جهاني پول
بانك جهاني و ... مدام از پيشرفت
شاخص هاي توسعه اقتصادي دراين كشور خبر مي دهد
تمام سياست ژنرال پرويز مشرف پس از به قدرت رسيدن و
پس از حادثه تروريستي 11 سپتامبر
تطبيق رفتارهاي اسلام
آباد با اراده كانون هاي قدرت منطقه اي و جهاني است
محور تقويت شده آمريكا ـ هند مي تواند از نقش ژئوپليتيك
و ژئواستراتژيك پاكستان به عنوان متحد تعيين كننده واشنگتن
در منطقه حداقل در پيكار با تروريسم بكاهد
